Георг Шелль: Венгр дирижері мен композиторының өмірі мен шығармашылығы
George Szell
Джордж Селл (1897-1970) – атақты венгр-американ дирижері, композиторы. Кливленд оркестрін әлемдік деңгейге көтерген музыкант туралы ақпарат. Классикалық музыка.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Классикалық дирижер және композитор (1897–1970) Венгрияның премьер-министрі
Classical conductor and composer (1897–1970)
the Hungarian Prime Minister
Джордж Сель (/s//ɛ//l/; 7 маусым 1897 – 30 шілде 1970), бастапқыда Дьердь Сель, Дьердь Эндре Сель немесе Георг Сель атымен танымал, Венгрияда туған американдық дирижер және композитор. Ол ХХ ғасырдың ең ұлы дирижерлерінің бірі саналады. Сель Огайо штатының Кливленд қаласындағы Кливленд оркестрінің музыкалық жетекшісі болды және Кливлендте және басқа да оркестрлермен классикалық репертуардың көп бөлігін жазды. 1946 жылы Сель Кливлендке II дүниежүзілік соғыстың салдарынан қалпына келуге тырысып жатқан, бірақ жеткіліксіз қаржыланған оркестрді басқару үшін келді. Өмірінің соңында, сыншы Донал Хенаханның айтуынша, ол оркестрді "көптеген сыншылар әлемдегі ең кемел симфониялық құрал деп санайтын" деңгейге жеткізді. Өзінің жазбалары арқылы Сель өлімінен кейін де классикалық музыка әлемінде танымал болды және оның есімі Кливленд оркестрімен тығыз байланысты. 1980-жылдардың соңында оркестрмен гастрольде болған кездегі музыкалық жетекші Кристоф фон Дохнани: "Біз тамаша концерт орындаймыз, ал Джордж Сельге тамаша пікір достар" деді.
George Szell ('/s//ɛ//l/; June 7, 1897 – July 30, 1970), originally György Széll, György Endre Szél, or Georg Szell, was a Hungarian born American conductor and composer. Considered one of the twentieth century's greatest conductors, he was music director of the Cleveland Orchestra of Cleveland, Ohio, and recorded much of the standard classical repertoire in Cleveland and with other orchestras. Szell came to Cleveland in 1946 to take over its respected if undersized orchestra, which was struggling to recover from the disruptions of World War II. By the time of his death he was credited, to quote the critic Donal Henahan, with having built it into "what many critics regarded as the world's keenest symphonic instrument." Through his recordings, Szell has remained a presence in the classical music world long after his death, and his name remains synonymous with that of the Cleveland Orchestra. While on tour with the Orchestra in the late 1980s, then Music Director Christoph von Dohnányi remarked, "We give a great concert, and George Szell gets a great review."
Ерте өмір
Гьёрги Эндре Сел Будапештте дүниеге келді, бірақ Венада өсті. Оның отбасы еврей тегінен шыққан, бірақ католик дініне ауысты. Кішкентай кезінде оны үнемі шіркеу қызметіне (мессаға) алып жүретін.
György Endre Szél was born in Budapest but grew up in Vienna. His family was of Jewish origin but converted to Catholicism. As a young boy he was taken regularly to Mass.
Ерте мансап
Сель музыкалық білімін формалды түрде пианист ретінде Ричард Робертпен бірге бастады. Роберттің тағы бір шәкірті Рудольф Серкин болды; Сель мен Серкин өмір бойына дос болып, музыкалық серіктестікте жұмыс істеді. Он бір жасында ол пианист және композитор ретінде Еуропаны аралап, сол жасында Лондонда тұңғыш рет өнер көрсетті. Газеттер оны "келесі Моцарт" деп жариялады. Жастық шағында ол оркестрлермен осы екі қырынан да өнер көрсетіп, ақырында композитор, пианист және дирижер ретінде өнер танытты, оның ішінде он жеті жасында Берлин филармониясымен бірге болды. Сель композитор немесе пианист болып мансап құра алмайтынын, ал дирижер ретінде көркемдік бақылауға ие болуды артық көретінін тез түсінді. Ол он жеті жасында, отбасымен жазғы демалысқа кеткен кезде, жоспарланбаған дирижерлік дебютін жасады. Вена симфониясының дирижері қолын жарақаттағандықтан, Сельден оны ауыстыруды сұрады. Ол дереу толық уақытта дирижерлікке көшті. Композиторлық жолдан бас тарғанмен, өмірінің соңына дейін камералық ансамбльдермен және аккомпаниатор ретінде фортепианода ойнап тұрды. Жасөспірім шағынан кейін пианист ретінде сирек болғанымен, өзінің жақсы формасын сақтап қалды. Кливлендте болған жылдары ол кейде қонақ пианистерге белгілі бір бөлімді қалай ойнау керектігін көрсетіп тұратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейінгі он бес жылда Сель Еуропадағы опера театрларымен және оркестрлермен жұмыс істеді: Берлинде, Страсбургте, онда ол Ото Клемперердің орнын басып, қалалық театрда, Прагада, Дармштадтта және Дюссельдорфта, ал 1924 жылы Корольдік операның орнына құрылған Берлин штадт-операсының бас дирижері болды. 1923 жылы Дюссельдорфта Ханс Галдың "Die heilige Ente" операсының тұңғыш қойылымын жүргізді.
Szell began his formal music training as a pianist, studying with Richard Robert. One of Robert's other students was Rudolf Serkin; Szell and Serkin became lifelong friends and musical collaborators. At the age of eleven, he began touring Europe as a pianist and composer, making his London debut at that age. Newspapers declared him "the next Mozart." Throughout his teenage years he performed with orchestras in this dual role, eventually making appearances as composer, pianist and conductor, as he did with the Berlin Philharmonic at age seventeen. Szell quickly realized that he was never going to make a career out of being a composer or pianist and that he much preferred the artistic control he could achieve as a conductor. He made an unplanned public conducting debut when he was seventeen, while vacationing with his family at a summer resort. The Vienna Symphony's conductor had injured his arm, and Szell was asked to substitute. Szell quickly turned to conducting full time. Though he abandoned composing, throughout the rest of his life he occasionally played the piano with chamber ensembles and as an accompanist. Despite his rare appearances as a pianist after his teens, he remained in good form. During his Cleveland years he occasionally would demonstrate to guest pianists how he thought they should play a certain passage. In the fifteen years during and after World War 1, Szell worked with opera houses and orchestras in Europe: in Berlin, Strasbourg — where he succeeded Otto Klemperer at the Municipal Theatre — Prague, Darmstadt, and Düsseldorf, before becoming principal conductor, in 1924, of the Berlin Staatsoper, which had replaced the Royal Opera. In 1923 he conducted the premiere of Hans Gál's opera Die heilige Ente in Düsseldorf.
АҚШ-қа көшіп келу
1939 жылы Еуропада соғыс басталғанда, Сель Австралия турнесінен АҚШ арқылы оралып келе жатып, отбасымен бірге Нью-Йорк қаласына қоныстанды. 1946 жылы Сель АҚШ азаматтығын алды.
At the outbreak of war in Europe in 1939, Szell was returning via the U. S. from an Australian tour and ended up settling with his family in New York City. In 1946, Szell became a naturalized U. S. citizen.
Кливленд оркестрі: 1946 жылдан 1970 жылға дейін
“Жаңа бет бұлжытпалы дауыспен ашылады!” деді Сель, ол 1946 жылдың қаңтар айында Кливленд оркестрінің музыкалық жетекшісі және дирижері болып тағайындалған. “Адамдар Нью-Йорк, Бостон және Филадельфия туралы әңгімелейді. Енді олар Нью-Йорк, Бостон, Филадельфия және Кливленд туралы сөйлейтін болады.” Дегенмен, Сельдің Кливлендтегі қызметі алағайындық пен беймәлімдік кезеңінде басталды. Оркестрдің бұрынғы музыкалық жетекшісі Эрих Лейнсдорф әскери қызметке шақырылғаннан кейін лауазымынан уақытша бас тартты. Лейнсдорфтың болмауы кезінде Сель 1944 жылдың қараша айында Северанс-холлда дебют жасады, бұл оның өте жарқын дебюті болды. Лейнсдорфтың оралуына қарамастан, халықтың пікірі Сельге бұрылды. Ылғи келіссөздерден кейін, Сельге құрамы, бағдарламасы, кестесі және жазулары бойынша толық көркемдік бақылау берілді. Оркестрдің сенімділер кеңесі оны төртінші музыкалық жетекші етіп тағайындады. Лауазымды қабылдағаннан кейін көп ұзамай Сель: «Кливленд оркестрінің орындалу сапасы жағынан ешкімге тең келмеуі үшін бар күшімді саламын» деді. Ол музыканттарына өз еркін жүргізуге көп энергиясын жұмсады, кейбіреулерін босатып, өзінің қалаған дыбысын алу үшін басқаларын жұмысқа алды. Ол репетициялар мен орындалулар кезінде музыканттардан техникалық кемелділік пен толық берілуді күтті. Оның стандарттары қатаң, мақсаттары биік болды: ол оркестрді жаңа сапа деңгейіне көтеруге толыққанды бейілді болды. Қызметінің басында Сель басқа қалаларда, әсіресе Нью-Йоркте концерттер берді, және Кливленд әлемдегі жетекші ансамбльдердің бірі ретінде танымал болды. 1950 жылдардың басында ол Северанс-холлдағы «құрғақ» акустика туралы алаңдады – ол Кливлендке келгеннен бері оны мазалаған мәселе. «Егер сіздің залыңызда сіздің ұлы өнеріңізге лайық акустика болса еді!» деді Филадельфия оркестрінің бұрынғы дирижері Леопольд Стоковский. «Залда музыка құрғақ және жартылай өлгендей естілді». Кейіннен залға фанера қосылғанымен, Сельдің қалаған дыбысына жету үшін одан әрі өзгерістер қажет болды. Алдыңғы жылдары оркестрдің Кливлендтің қоғамдық залындағы жазғы концерттеріне келушілер азайды, музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету үшін жасалған түзетулердің бірі ретінде Кливленд Индиандары бейсбол командасының ойындарынан бұрын концерттер сериясы ұйымдастырылды. Соған қатар, Сель оркестрдің басқа ірі симфониялармен қатар жүру үшін алғашқы халықаралық гастрольдік сапарына шығуы керек екенін анықтады. Нәтижесінде оркестр 1957 жылдың көктемінде Антверпен, Брюссель және темір перде артына сапар шекті. Гастроль сәтті аяқталды, оркестрге бүкіл әлемде танымал атақ әкелді және Кливленд тұрғындарына мақтаныш сезімін сыйлады. Келесі он жыл Сель мен оркестр үшін өнімді және табысты кезең болды. 1958-59 маусымында музыканттарды қоршап тұрған және олардың дыбысын басқаша проекциялаған, «құрғақтықты» жойған және дауыс берудің айқындығын арттырған жаңа сахна – Сель қабырғасының акустикалық жөндеу жұмыстары аяқталды. 1968 жылдың шілдесінде оркестр Кливлендтен оңтүстікке қарай 25 шақырым жерде орналасқан Blossom Music Center жаңа жазғы үйін ашты, бұл Сель мен оның музыканттарына жыл бойы жұмыспен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін, 1970 жылдың мамыр айында оркестр Жапония мен Кореяда аялдамаларымен, алыс Шығысқа гастрольдік сапармен халықаралық беделін одан әрі арттырды. Алайда, Сельдің денсаулығы нашарлай бастады. Аляска штатының Анкоридж қаласында өткен концертте Сель дирижерлік қызметін бір сәт тоқтатты, және виолоншист Майкл Хабер еске алғандай: «Мен денеме суық сезім кіргенін сезіндім. Бір нәрсенің қатты бұрыс екенін ойладым». Шындығында, бір нәрсе дұрыс емес еді: Бұл Сельдің соңғы қойылымы болды, ол 1970 жылдың 30 шілдесінде қайтыс болды.
“A new leaf will be turned over with a bang!” said Szell, who was named Music Director and Conductor of The Cleveland Orchestra in January 1946. “People talk about the New York, the Boston, and the Philadelphia. Now they will talk about the New York, the Boston, the Philadelphia, and the Cleveland.” However, Szell's time in Cleveland began during a period of unrest and uncertainty. The Orchestra's previous music director, Erich Leinsdorf, had temporarily vacated his post after being drafted into the armed forces. During Leinsdorf's absence, Szell made his Severance Hall debut — in November 1944 — to glowing reviews. And despite Leinsdorf's impending return, public opinion shifted toward Szell. Following intense negotiations that included granting Szell complete artistic control over personnel, programming, scheduling, and recording, the Orchestra's Board of Trustees appointed him the ensemble's fourth music director. Shortly after accepting the position, Szell remarked that he would "dedicate all [his] efforts to make The Cleveland Orchestra second to none in quality of performance." He devoted much of his energy to exacting his will on his musicians — releasing some and hiring others in an effort to achieve his desired sound. He expected technical perfection and total commitment from musicians during rehearsals and performances. His standards were stringent, his goals lofty: He was singularly focused on elevating the Orchestra to new levels of excellence. Not long into his tenure, Szell began making guest appearances in other cities, especially New York, and Cleveland steadily gained a reputation as one of the world's leading ensembles. By the early 1950s, he'd grown concerned about "dry" acoustics at Severance Hall — an issue that had preoccupied him since his arrival in Cleveland. "I only wish you had a hall with acoustics worthy of your great art," said Leopold Stokowski, former conductor of the Philadelphia Orchestra. "In the hall the music was dry and half dead sounding." Although plywood was later added to the hall, further changes were still required to achieve Szell's desired tone. During the preceding years, summer attendance for Orchestra performances at Cleveland's Public Auditorium had waned and, among the adjustments made to provide employment for the musicians, a series of concerts was played before Cleveland Indians baseball games. Around the same time, Szell determined that the Orchestra needed to embark on its first international tour if it hoped to keep pace with other major symphonies. As a result, the Orchestra traveled to Europe in the spring of 1957, with stops in Antwerp, Brussels, and behind the Iron Curtain. The tour was a success, bringing the Orchestra worldwide acclaim and instilling a sense of pride in the citizens of Cleveland. The next decade or so was a busy and fruitful time for Szell and the Orchestra. By the 1958 59 season, acoustic renovations had been completed on a new stage — the Szell Shell — that surrounded the musicians and projected their tone in a different way, eliminating “dryness” and providing clearer sounding strings. In July 1968, the Orchestra opened its new summer home, Blossom Music Center, about 25 miles south of Cleveland, providing Szell and his musicians with year round employment. Two years later, in May 1970, the Orchestra continued to advance its reputation internationally by touring to the Far East, including stops in Japan and Korea. However, Szell's health began to deteriorate. During a concert in Anchorage, Alaska, Szell ceased conducting momentarily and, as cellist Michael Haber recalled, "I felt a chill through my body I remember thinking something was terribly wrong." Indeed, something was wrong: This was Szell's final performance, and he died on July 30, 1970.
Дирижерлік стилі
Сельдің репетициядағы мінезі автократиялық талапкердің мінезіне ұқсас еді. Ол репетицияларға мұқият дайындалып, барлық партитураны жатқа ойнайтын. Фразировкамен, ашықтықпен, тепе-теңдікпен және архитектурамен шұғылданып, Сель сонымен қатар өзінің музыканттарынан бұрын-соңды естімеген ритмикалық тәртіпті талап етті. Нәтижесінде, көбінесе дәлдік пен ансамбль орындауының деңгейі тек ең жақсы струнный квартеттерде ғана кездесетін. Оның сол қолы, әрбір дыбысты қалыптастыруға қолданылатын, музыкадағы ең көркем қол деп аталды. Сельдің дәлдігі мен өте мұқият репетицияларының нәтижесінде, кейбір сыншылар (мысалы, American Record Guide редакторы Дональд Вroon) Сельдің музыкасын эмоциясыз деп сынады. Мұндай сынға жауап ретінде Сель былай деді: "Айқындық пен салқындық, өзіндік тәртіп пен қаталдық арасындағы шекара өте жіңішке. Жылылықтың әртүрлі нюанстары бар – Моцарттың таза жылылығынан Чайковскийдің сезімтал жылылығына дейін, «Фиделио»ның асыл құштарлығынан «Саломея»ның құштарлығына дейін. Мен спаржаға шоколад соусын құя алмаймын". Ол одан әрі былай деді: "Хаостық, аритмиялық, ұқыпсыздыққа бейімделу толығымен қабылданды. Бірақ менің ойымша, ұлы өнер тәртіпсіздік емес". Ол "сөздікпен ойнайтын" дирижер ретінде сипатталды, яғни партитурада жазылғандай ойнайды. Дегенмен, егер музыкаға қажет деп ойласа, Сель музыканы дәстүрлі емес тәсілдермен орындауға дайын болды; және, бұрынғы және кейінгі көптеген дирижерлер сияқты, ол Бетховен, Шуберт және басқалардың шығармаларында оркестрлеу мен ноталарға көптеген ұсақ өзгерістер енгізді. Кливленд оркестрінің тимпаниші Клойд Дафф бірде Сельдің Бартоктың оркестрге арналған концертіндегі барабан партиясын ойнауын талап еткенін еске алды, бұл оның ойнауы керек емес еді. Концерт Кливлендте жазылғаннан кейін бір ай өткен соң (1959 жылдың қазанында), ол Шығыс АҚШ-тың жылдық екі апталық турнесінің аясында Карнеги залында Прокофьевтің 5-ші симфониясымен бірге орындалуға тиіс болды. Сель екінші бөлімдегі қосымша барабан партиясынан көбірек ашуланып, Нью-Йоркке жеткен кезде оның наразылығы шектен шықты. "Жазуда ойнаған адамнан бастап, Сель қосымша барабан партиясын орындау үшін штаттағы барлық перкуссияшыларды сынап көрді. Ол оларды соншалықты шаршатып жіберді, бірінен соң бірі олар қателесіп қалды. Соңында Сель тимпаниші Клойд Даффқа жүгінді". Бұл Даффтың айтуынша: Ол заманауи музыканы да бағдарламалады; ол Кливлендте көптеген әлемдік премьераларды өткізді және әсіресе Дютильё, Уолтон, Прокофьев, Хиндемит және Барток сияқты композиторлармен байланысты болды. Сель сонымен қатар Кливленд оркестрінің композитор-дирижер Пьер Булезбен ұзақ мерзімді байланысын құруға көмектесті.
Szell's manner in rehearsal was that of an autocratic taskmaster. He meticulously prepared for rehearsals and could play the entire score on the piano from memory. Preoccupied with phrasing, transparency, balance and architecture, Szell also insisted upon hitherto unheard of rhythmic discipline from his players. The result was often a level of precision and ensemble playing normally found only in the best string quartets. His left hand, which he used to shape each sound, was often called the most graceful in music. As a result of Szell's exactitude and very thorough rehearsals, some critics (such as Donald Vroon, editor of American Record Guide) have censured Szell's music making as lacking emotion. In response to such criticism, Szell expressed this credo: "The borderline is very thin between clarity and coolness, self discipline and severity. There exist different nuances of warmth — from the chaste warmth of Mozart to the sensuous warmth of Tchaikovsky, from the noble passion of Fidelio to the lascivious passion of Salome. I cannot pour chocolate sauce over asparagus." He further stated: "It is perfectly legitimate to prefer the hectic, the arhythmic, the untidy. But to my mind, great artistry is not disorderliness." He has been described as a "literalist", playing only what is in the score. However, Szell was quite prepared to play music in unconventional ways if he thought the music needed these; and, like most other conductors before and since, he made many small modifications to orchestrations and notes in the works of Beethoven, Schubert and others. Cloyd Duff, timpanist with the Cleveland Orchestra, once recalled how Szell had insisted that he play the snare drum part in Bartok's Concerto for Orchestra, an instrument which he was not supposed to play. A month after having recorded the concerto in Cleveland (October 1959), it was to be performed at Carnegie Hall, as part of an annual two week tour of the Eastern United States along with Prokofiev's Symphony No. 5. Szell had begun getting increasingly irritated about the side drum part in the second movement and by the time they reached New York City, Szell's escalation was going off the scale. "Starting with the one who had played on the recording, Szell tried out each of the staff percussionists on the side drum part. He made them so nervous that, one by one, they all stumbled. Finally Szell turned to timpanist Cloyd Duff." This is the story as Duff tells it: He did program contemporary music, however; he gave numerous world premieres in Cleveland, and he was particularly associated with such composers as Dutilleux, Walton, Prokofiev, Hindemith and Bartók. Szell also helped initiate the Cleveland Orchestra's long association with the composer conductor Pierre Boulez.
Жеке өмір
Сель екі рет үйленген. Біріншісі, 1920 жылы Рихард Роберттің тағы бір шәкірті Ольга Бандқа (1898-1984) үйленгені, 1926 жылы ажырысып кетті. Оның екінші некесі, 1938 жылы Прагадан шыққан Хелен Шульц Телтчпен болды, бұл неке әлдеқайда бақытты болды және өмірінің соңына дейін жалғасты. Сельдің Нью-Йорктегі Парк-авенюде және Кливленд оркестрінің залына жақын Шейкер-Хайтста үйлері болды. Музыкамен айналыспағанда, ол ас әзірлеуші және автомобильдерге құмар болатын. Оркестрдің жүргізушісінің қызметін үнемі қабылдамай, өмірінің соңына дейін репетицияларға өз Кадиллагымен баратын.
Szell married twice. The first, in 1920 to Olga Band (1898 1984), another of Richard Robert's pupils, ended in divorce in 1926. His second marriage, in 1938 to Helene Schultz Teltsch, originally from Prague, was much happier, and lasted until his death. Szell had homes on Park Avenue in New York City and in Shaker Heights, near Cleveland's orchestra hall. When not making music, he was a gourmet cook and an automobile enthusiast. He regularly refused the services of the orchestra's chauffeur and drove his own Cadillac to rehearsal until almost the end of his life.
Өлім
1970 жылы Кливлендте сүйек миының қатерлі ісінен қайтыс болды. Оның денесі кремацияланды, ал күлі 1991 жылы қайтыс болған әйелімен бірге Джорджия штатының Сэнди-Спрингс қаласында жерленді. 1963 жылы британ үкіметі Сельді Британ империясы орденінің құрметті командирі (CBE) атағымен марапаттады.
He died from bone marrow cancer in Cleveland in 1970. His body was cremated, and his ashes were buried, in Sandy Springs, Georgia, along with his wife upon her death in 1991. The British government made Szell an honorary Commander of the Order of the British Empire (CBE) in 1963.