Кіріспе

Венгрияда туған дирижер және композитор Антал Дорати (/UK/,/æ//n//t//æ//l// //d//ɔː/'/r//ɑː//t//i/, /US/'/d//ɔːr//ɑː//t//i//, //d//ɔː/'/r//ɑː//t//i/, ; 9 сәуір 1906 – 13 қараша 1988) – 1943 жылы АҚШ азаматтығын алған венгр дирижері және композиторы.

Өмірбаян

Антал Дорати Будапештте еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Александр Дорати Будапешт филармониясының скрипкашысы, ал анасы Маргит Кунвальд фортепиано мұғалімі болды. Ол Франц Лист академиясында Зольтан Кодали мен Лео Вайнерден композиция, ал Бела Бартоктан фортепиано сабақтарын алды. Бартокпен байланысы көп жылдар бойы сақталды: ол 1949 жылы Миннеаполис симфониялық оркестрімен Тибор Серли аяқтаған Бартоктың Виола концертінің әлемдік премьерасын өткізді, солист ретінде Уильям Примроуз өнер көрсетті. Ол 1924 жылы Будапешт корольдік операсында дирижерлік дебютін жасады. Ол өзіндік шығармалар жазумен қатар, Иоганн Штраус II-нің шығармаларын жинап, балет «Бітіру кеші» (1940) үшін өңдеді, алғаш рет Сиднейде, Австралияда «Балет Рус» балет труппасы қойды, ал дирижерлік пультте өзі отырды. «Балет театры» (кейін Американдық балет театры деп аталды) үшін ол Жак Оффенбахтың музыкасына «Көк сақал» (1941) және Модест Мусоргскийдің музыкасына «Сорочинск жәрмеңкесі» (1943) балеттеріне партитуралар жазды. Оның «Жеті онжылдықтың жазбалары» атты автобиографиясы 1979 жылы жарық көрді. 1983 жылы Дорати Британ империясы орденінің құрметті кавалер-командоры (KBE) атағымен марапатталды. Оның әйелі – австриялық пианист Ильза фон Альпенхайм. Дорати 82 жасында Швейцарияның Герцензее қаласында қайтыс болды.

Жазбалар

Ол өзінің алғашқы жазбасын Лондон филармониялық оркестрімен His Master's Voice лейбліне жазды. Кейіннен бұл жазба RCA Records компаниясына берілді, олармен HMV біраз уақыт байланыста болды. Дорати өмірі бойында 600-дан астам жазба жасады. Philharmonia Hungarica оркестрімен бірге Дорати Джозеф Хайднның толық симфонияларын жазған екінші дирижер болды (бірінші толық жазылған басылымды Эрнст Мартсендорфер және Вена камералық оркестрі орындады, бірақ ол өте шектеулі таралымда болды). Ол сондай-ақ Джозеф Хайднның операларының және Отторино Респигидің «Ежелгі әуендер мен билер» атты 1, 2 және 3-суиталарының бұрын-соңды болмаған циклын жазды. Дорати Чайковскийдің музыкасын жазғандығымен ерекше танымал болды. Ол Чайковскийдің барлық үш балетін – «Аққу көлі», «Ұйықтаған сұлу» және «Жақсылыққа толы Шелпек» – толық жазған алғашқы дирижер болды. Альбомдар 1954 және 1955 жылдары моно түрінде жазылды, Mercury Records үшін The Doráti Society, Minneapolis Symphony Orchestra (кейін Minnesota Orchestra деп аталды) бірлесіп CD-де шығарды, бұл олардың әйгілі «Living Presence» сериясының бір бөлігі болды. Балеттер бастапқыда жеке-жеке шығарылды, бірақ кейіннен 6 LP жинақта қайта шығарылды. Дорати «Аққу көлін» қайта жазды [Universal Mercury компаниясы CD-де шығарды], бірақ ол Амстердамның Concertgebouw оркестрімен Philips Classics Records үшін «Ұйықтаған сұлуды» (толық) стерео түрінде және «Жақсылыққа толы Шелпекті» екі рет стерео түрінде жазды, біреуі Лондон симфониялық оркестрімен (тағы да Mercury үшін), екіншісі Philips үшін Concertgebouw оркестрімен – барлығы жиырма жеті жылдың ішінде. Ол сондай-ақ Жаңа Филармония оркестрімен Чайковскийдің төрт оркестрлік сюитасын жазды. Ол Чайковскийдің «1812 жылғы увертюрасын» (Minneapolis Symphony Orchestra орындауында) алғашқы дирижер ретінде 1954 жылы моно және 1958 жылы стерео түрінде жазды. «1812 жылғы» моно және стерео нұсқалары бір миллионнан астам данаға сатылды және RIAA алтын дискімен марапатталды. Ол сондай-ақ Лондон симфониялық оркестрімен бірге Чайковскийдің барлық алты симфониясын жазды. Доратидің жазбаларындағы басқа да көрнекті композиторлар – Бела Барток пен Игорь Стравинский. Бартоктың Mercury үшін жазған оркестрлік шығармаларының толық жинағы 5 CD жинағында топтастырылған. Ол сондай-ақ Миннеаполис симфониялық оркестрімен Лео Делибестің «Коппелия» балетінің алғашқы стерео жазбасын жасады. Вагнердің «Der fliegende Holländer» альбомы да Доратидің танымал жазбаларының қатарында. 1969 жылы ол Гвинет Джонстың сопрано орындауында Сибелиустың «Luonnotar» тональды поэмасын әлемдік премьерамен жаздырды. 1973 жылы ол Макс Брухтың екі фортепиано мен оркестрге арналған концертінің әлемдік премьерасын өткізді, ол 1912 жылы жазылған, бірақ 1971 жылы ғана қайта табылды. 1969 жылы Стокгольм филармониясымен ол швед композиторы Аллан Петтерссонның 7-симфониясын алғаш рет жазды. Ол ағылшын Decca Records үшін (АҚШ-та London лейблімен шығарылды) Детройт симфониялық оркестрімен, Корольдік филармониялық оркестрмен және Philips үшін Корольдік Concertgebouw оркестрімен бірге цифрлық жазбалар жасады. Солардың бірі – Детройт симфониялық оркестрімен жазылған Стравинскийдің «Жазғы рәсім» әні Францияның Grand Prix du Disque сыйлығын жеңіп алды.