Золтан Кодай: өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Венгр композиторы, этномузыколог, педагог (1882–1967)
Үндістандағы қала

Золтан Кодалы (/UK/'/k//oʊ//d//aɪ/, /US//k//oʊ/'/d//aɪ/; Кодалы Золтан, ; 16 желтоқсан 1882 – 6 наурыз 1967) – венгр композиторы, этномузыколог, музыка педагоги, тіл білімі маманы және философ. Ол музыка біліміндегі Кодалы әдісін жасағандығымен халықаралық деңгейде белгілі.

Өмір

Венгрияның Кечкемет қаласында туған Кодалы бала кезінде скрипкада ойнауды үйренді. 1900 жылы Будапешт университетінің тілдер факультетіне, сонымен бірге Ханс фон Кесслердің Корольдік Венгрия музыка академиясының композиция класына қабылданды. Оқуын аяқтағаннан кейін, бір жыл бойы Парижде Шарль Видормен оқыды. 1905 жылы шалқары ауылдарға саяхаттап, әндер жинап, оларды фонограф цилиндрлеріне жазды. 1906 жылы «Венгр халық әніндегі строфикалық құрылым» тақырыбында венгр халық әндері туралы диссертация қорғады. Осы шамада Кодалы өзінің әріптесі, венгр композиторы Бела Бартокпен танысты, оны қанатқа бітіп, халық әндерін жинау әдістерімен таныстырды. Екеуі өмір бойы дос болып, бір-бірінің музыкасын қолдады. Бұл туындыларының барлығы формасы мен мазмұнында ерекше жаңалыққа толы, бір жағынан классикалық, кеш романтикалық, импрессионистік және модернистік дәстүрлерді қамтитын батыс еуропалық музыка стилін терең меңгерген, екінші жағынан Венгрия халық музыкасын (қазіргі Словакия мен Румыниядағы венгрлер қоныстанған аймақтарды қоса алғанда, өйткені бұл территориялар сол кезде Венгрияның құрамында болған) жақсы біліп, құрметтей білген. Бірінші дүниелік соғыс және одан кейінгі аймақтағы геосаяси өзгерістердің, сондай-ақ Кодалының жастық шағындағы тартымды еместігінің салдарынан, ол 1923 жылға дейін үлкен жетістікке жете алмады. Осы жылы оның ең танымал шығармаларының бірі – «Psalmus Hungaricus» Буда мен Пешт қалаларының бірігуінің 50 жылдығына арналған концертте тұңғыш рет орындалды (сол күні Бартоктың «Би сюитасы» да тұңғыш рет таныстырылды). Кодалының бірінші әйелі Эмма Грубер (туған тегі Шлезингер, кейін Сандор) болды, ол Эрнё Дохнаньидің төрт қолға арналған вальсіне (Op. 3) және Э.Г. тақырыбындағы вариациялар мен фугаларға (Op. 4, 1897) арналған туындыларын сыйлады. Эмма 1958 жылдың қараша айында, 48 жыл бірге өмір сүргеннен кейін дүние салды. Он үш айдан соң, 1959 жылдың желтоқсанында Кодалы Франц Лист атындағы музыка академиясындағы 19 жасар студенті Печели Сарольтаға үйленді. Олар 1967 жылы Будапештте 84 жасқа келгенше бақытты өмір сүрді. 1966 жылы Кодалы АҚШ-қа гастрольдік сапармен барды және Стэнфорд университетінде арнайы лекция оқыды, онда оның музыкасы оның қатысуымен орындалды.

Born in Kecskemét, Hungary, Kodály learned to play the violin as a child. In 1900, he entered the Department of Languages at the University of Budapest and at the same time Hans von Kössler's composition class at the Royal Hungarian Academy of Music. After completing his studies, he studied in Paris with Charles Widor for a year. In 1905 he visited remote villages to collect songs, recording them on phonograph cylinders. In 1906 he wrote a thesis on Hungarian folk song, "Strophic Construction in Hungarian Folksong". At around this time Kodály met fellow composer and compatriot Béla Bartók, whom he took under his wing and introduced to some of the methods involved in folk song collecting. The two became lifelong friends and champions of each other's music. All these works show great originality of form and content, a blend of highly sophisticated mastery of the western European style of music, including classical, late romantic, impressionistic and modernist traditions, and on the other hand a profound knowledge and respect for the folk music of Hungary (including the Hungarian inhabited areas of modern day Slovakia and Romania, as those territories were part of Hungary). Partly because of the Great War and subsequent major geopolitical changes in the region, and partly because of a naturally rather diffident temperament in youth, Kodály had no major public success until 1923. This was the year when one of his best known pieces, Psalmus Hungaricus, was given its first performance at a concert to celebrate the fiftieth anniversary of the union of Buda and Pest (Bartók's Dance Suite premiered on the same occasion.) Kodály's first wife was Emma Gruber (née Schlesinger, later Sándor), the dedicatee of Ernő Dohnányi's Waltz for piano with four hands, Op. 3, and Variations and Fugue on a theme by E. G., Op. 4 (1897). Emma died in November 1958, after 48 years of marriage. Thirteen months later, in December 1959, Kodály married Péczely Sarolta, his 19 year old student at the Franz Liszt Academy of Music with whom he lived happily until his death in 1967 at the age of 84 in Budapest. In 1966, Kodály toured the United States and gave a special lecture at Stanford University, where some of his music was performed in his presence.

Мұра және ескерткіштер

Печ қаласы 1976 жылы оның құрметіне Szent István алаңында орналасқан, нақты өлшемдегі қоладан жасалған мүсінді тапсырыс берді. Мүсінші Имре Варга мүсінді собордан артқа қаратып, бұрынғы балалар ойын алаңына қарата орналастырды, бұл Кодалы үшін балаларға музыкалық білім берудің орталық маңызға ие екенін көрсетеді. Ол атжүрек ағаштары арасында серуендеп бара жатқан қарт адам түрінде бейнеленген. 1956 жылғы Венгрия төңкерісі кезінде бір сәтте Жұмысшылар кеңестері «оның зор ұлттық және халықаралық беделіне орай» Кодалыны президент етіп үкімет құруды ұсынды.