Кіріспе

Ибар тас жолындағы қастандық әрекеті – 1999 жылдың 3 қазанында Югославия Федеративтік Республикасының құрамындағы Сербиядағы Ибар тас жолында болған оқиғаларды білдіреді. Осы оқиға кезінде Югославия мемлекеттік қауіпсіздігінің арнайы операциялар бөлімінің (JSO) белсенді мүшелері саясатшы Вук Драшковичті Ибар тас жолында құммен толтырылған жүк көлігін оның екі көліктен тұратын кортежіне шауып түсіру арқылы өлтіруге тырысты. Олардың ниеті – бұл оқиғаны жол апаты ретінде көрсету болды. Драшкович апаттан құтылып, тірі қалғанмен, оның төрт серігі қаза тапты: Сербия жаңарту қозғалысының жетекші өкілі Веселин Бошкович (ол сонымен қатар Драшковичтің жекжаттысы), үш күзші (Звонко Осмайлич, Вучко Ракочевич және Драган Вушурович).

Оқиға

1999 жылдың 3 қазанында, жексенбі күні таңғы сағаттарда Вук Драшкович және оның сүйіктілері үш көлікпен Ибар тас жолымен оңтүстікке қарай сапар шегуде еді. Сапар Драшковичтің Белградтағы үйінің алдынан басталып, Равна Гораға бағытталған. Алғашқы жоспар бойынша Драшкович, оның әйелі Даника Драшкович, SPO федералды депутаты Гордана Аничич және Драшковичтің жеке жүргізушісі Бэйн джипте, ал үш күзетші қара BMW 520 көлігінде ілесіп келуі керек еді. Бірақ, жолға шығар алдында Драшковичтің қарындасының күйеуі Веселин Бошкович үйдің алдына Audi 8 көлігімен келіп, топқа қосылды. Ол Вук Драшковичтің өзінің көлігіне келуін өтінді, осылайша бірге жүре алады, Драшкович та оның ұсынысын қабылдады. Соның нәтижесінде, көліктердің орналасуы өзгерді: алдымен Даника, Гордана және жүргізуші Бэйн отырған джип, одан кейін Бошкович пен Драшкович отырған Audi, соңынан BMW-дегі үш күзетші – Осмайлич, Ракочевич және Вушурович. Бошкович абайлап жүргізді және Бэйннің джипінен қалып қоюға тырыспады, себебі ол джип көзден жоқ болды. Күзетшілер BMW көлігінде Бошкович пен Драшковичтің артынан тығыз ілесіп келе жатты. Сағат 12-ні 15 минуттан кейін, екі көлік Лазаревац маңындағы Петка ауылының муниципалдық аумағы арқылы Ибар тас жолымен келе жатқанда, ауыр апатқа ұшырады. Белградқа қарай келе жатқан жасыл жүк көлігі екі көліктен бес метр бұрын кенеттен солға бұрылып, оларға соқтығысты және үстінен өтті. Ол бірінші көлікті (Audi) жүргізуші жағынан соқтығысып, жүгері егісіне лақтырып жіберді, содан кейін екінші көлікті (BMW) толық күшпен ұрып, қиратты. BMW жүк көлігінің астына түсіп, жарылып, ішіндегі үш адамды бірден өртеп жіберді.

Реакция

Бастапқыда жексенбілік хабарламаларда төрт адамның қаза болуымен жол апаты ретінде хабарланған, ол билікті "мемлекеттік терроризм" деп айыптады. Сол күні Сербиядағы басқа да саяси күштер де реакция білдірді. Оппозициялық коалиция "Өзгерістер үшін одақ" (SZP) серб полициясын "апаттың әрбір егжей-тегжейін тергеп-тексеруге" шақырды. SZP өкілі ретінде сөйлеген Демократиялық партия президенті Зоран Джинджич Лазаревац маңындағы жол апатының күмәнді көрінетінін айтты. Сондай-ақ ол биліктен "оқиғаға қатысты дереу және нақты түсіндірме беруді күтетінін" жеткізді, "әйтпесе, қандай да бір ерекше жағдай болды деген күдік туады". Сербияның Демократиялық партиясының (ДСС) вице-президенті Милорад Йованович "полиция әлі барлық ақпаратты ұсынбағандықтан, осы трагедияның себептерін талқылау әлі ерте" деді. 6 қазан күні Звонко Осмайлич, Вучко Ракочевич және Драган Вушурович бір зиратта жерленді, ал Драшкович тағы бір құлшыныс сөз сөйледі. Жоғарғы соттың бұрынғы үкімі кейіннен Жоғарғы сотта жойылды және жаңадан қарауға бұйрық берілді.

Қайта қаралу (2005)

Айыптау тізімі кеңейтіліп, тағы 8 адам (Милорад Улемек, Михал Керт, Бранко Джурич, Драгиша Динич, Видан Михайлович және тағы 3 ЖҚК мүшесі) кіретін қайта сот 2005 жылдың 29 маусымында Белград аудандық сотында аяқталды. Ол келесі адамдарға бірінші дәрежелі жазаларды тағайындады: Милорад Улемек (бұрынғы ЖҚК командирі), өлтіруге қастандық жасағаны үшін 15 жылға сотталды. ЖҚК-ның тағы бес мүшесі (Nenad Ilić, Nenad Bujošević, Duško Maričić, Branko Berček және Leonid Milivojević) де өлтіруге қастандық жасағаны үшін әрқайсысы 15 жылға сотталды. Радомир Маркович (Сербияның мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының бұрынғы басшысы) қылмысты тікелей жасағандарға көмектескені үшін 10 жылға сотталды. Оған адам өлтіруге қастандық жасады деген ауыр айып тағылды, бірақ сот оны кінәлі деп таба алмады. Михал Керт (бұрынғы Федералды кеден директоры) қастандыққа қатысқандарға, қылмыс жасалғаннан кейін көмек көрсеткені үшін 3 жылға сотталды. Драгиша Динич (Сербияның Ішкі істер министрлігінің жол полициясының бұрынғы бастығы) 2 жылға, ал Видан Михайлович (Сербияның Ішкі істер министрлігінің жол полициясының мүшесі) 1 жылға сотталды. Айыптау тізіміндегі қалған екі адам – Милан Радонжич (бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздіктің Белградтағы бөлімшесінің бастығы) және Бранко Джурич (бұрынғы Белград қалалық полиция бастығы) кез келген жауапкершіліктен босатылды. Үкім 2005 жылдың 23 қарашасында ресми жарияланды, бұл үкім шығарылғаннан кейін шамамен 5 ай өткен соң болды, себебі төраға судья Боян Мишич оны жазуға тым көп уақыт жұмсады. Бұл үкімге шағымдану процесін саботаждау мақсатында уақытты ысырап етуге байланысты жасырын айыптауларға әкелді. Шағымдану процесі үкім шығарылған күннен бастап 1 жыл ішінде басталуы мүмкін, бірақ ол тек үкім ресми жарияланғаннан кейін ғана басталады. Үкімді ресми жариялауға 5 ай уақыт жұмсаған судья Мишич, шағымдану мерзімін қысқартып, толық бір жылдың орнына тек 7 ай қалдырды.

Жоғарғы Соттың апелляциялық шағымдары

Іске қатысқан барлық тараптар (прокурор, адвокаттар және айыпталушы) үкімге шағымданып, іс 2006 жылдың 27-31 наурызы аралығында тағы да Жоғарғы Сотқа жолданды. Жоғарғы Соттың 5 судьядан тұратын алқасы аудандық соттың үкіміне қатысты үш мүмкіндікке ие болды: үкімді күшінде қалдыру, үкімді өзгерту немесе үкімді толық немесе ішінара жойып, істі толық немесе ішінара қайта қарауға бұйыру. 2006 жылдың 16 мамырында Жоғарғы Сот шешімін жариялады – ол үкімді толығымен жоққа шығарып, екінші рет толыққанды қайта қарауды бұйырды. Барлық айыпталушылардың қамақта ұсталу мерзімі ұзартылды.

Үшінші сот (2006-07)

Үшінші сот, тағы да төрағалық етуші судья Боян Мишич басшылығымен, 2007 жылдың 14 ақпанында аяқталды. Үкім 2007 жылдың 16 ақпанында жарияланды. Нәтижесінде мынадай жазалар тағайындалды: Милорад Улемек (бұрынғы JSO командирі) қастандыққа қатысқаны үшін 15 жылға сотталды. Ненад Илич, JSO мүшесі және жүк көлігінің жүргізушісі де 15 жылға сотталды. 4 басқа JSO мүшесі (Nenad Bujošević, Duško Maričić, Branko Berček және Leonid Milivojević) әрқайсысы қастандыққа қатысқаны үшін 14 жылдан сотталды. Радомир Маркович (Сербияның мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің бұрынғы бастығы) қылмысты тікелей жасағандарға көмектескені үшін 10 жылға сотталды. Михал Керт (бұрынғы Федералды кеден директоры) қылмыс жасалғаннан кейін қастандықты орындаушыларға көмектескені үшін 2 жарым жылға сотталды. Dragiša Dinić (Сербияның Ішкі істер министрлігінің жол полициясының бұрынғы бастығы) 19 айға сотталды. Видан Михайлович (Сербияның Ішкі істер министрлігінің жол полициясының мүшесі) 9 айға сотталды. Айыптау тізіміндегі қалған екі адам жауапкершіліктен босатылды: Милан Радонжич (бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздіктің Белградтағы бөлімшесінің бастығы) және Бранко Джурич (бұрынғы Белград полиция бастығы). Апелляциялық сот шешімімен, Жоғарғы Сот істі аудандық сотқа қайтарудың орнына, өзінің қарауына қайта жіберуді бұйырды.

Төртінші сот (2008)

2008 жылдың 3 наурызында Ібар тас жолы ісі бойынша төртінші сот отырысы ашылды, бұл жолы Сербия Жоғарғы Сотының бес судьядан тұратын алқасының алдында, төрағасы судья Драгомир Милоевич болды. Төраға судьяның мәлімдемесіне сәйкес, іс басынан соңына дейін қайта қаралуы керек еді, бұл ретте бұрынғы дәлелдер де, осы аралықта пайда болған жаңа дәлелдер де қарастырылатын болды. 2008 жылдың 19 маусымында Жоғарғы Сот Раде Маркович, Милорад Улемек, Бранко Берчек және Ненад Иличті 4 адамды өлтіргені және Вук Драшковичті өлтіруге талпынғаны үшін 40 жылға соттады. Ненад Буйошевич осы қылмыс үшін 35 жылға, ал Душко Маричич пен Леонид Миливаевич 30 жылға сотталды. Бұдан бөлек, Жоғарғы Сот дәлелдерді жасырғаны үшін келесі жазаларды тағайындады: Михал Кертес – 18 ай, Драгиша Динич – 10 ай, Видан Михайлович – 6 ай. Бранко Джурич пен Милан Радонжичке қарсы жеткілікті дәлел болмағандықтан, тағы да жауапкершіліктен босатылды. Кертес, Михайлович және Динич үшін бұл үкім соңғы болды, ал қалған барлық айыпталушылар оған шағымдану құқығына ие болды және осы құқығын пайдаланды. Жоғарғы Сот 2009 жылдың қазан айының соңында олардың шағымдарын қарастыру үшін отырыс өткізді. 2009 жылдың 21 желтоқсанында апелляциялық үкім жарияланды, ол барлық айыпталушыларға тағайындалған барлық жазаларды күшінде қалдырды, яғни олардың үкімдері енді түпкілікті болды.