Кіріспе

Беатрикс Поттердің балалар кітабы «Пирог пен Пэтти-Пэн туралы әңгіме» (алғашқыда, «Пирог пен Пэтти-Пэн») – Беатрикс Поттер жазған және сурет салған балалар кітабы, ол 1905 жылғы қазан айында Фредерик Уорн және компаниясы басып шығарды. Ол Рибби есімді мысық пен Герцогиня есімді итке арналған шай кешін баяндайды. Герцогиня Риббидің тышқан пирогын өзінің биязы ет пен шұжық пирогымен алмастыруға тырысқанда қиындықтар туындайды, содан кейін ол «пэтти-пэн» деп аталатын кішкентай қамыр формасын жұтып қойғанына сенеді. Оның тақырыбы – шағын қаладағы әдеп пен әлеуметтік қарым-қатынастар. Поттер осы әңгіменің нұсқасын 1903 жылы жазған, бірақ оны басқа жобаларды дамыту үшін жинап қойды. 1904 жылы ол Уорнс үшін балалар өлеңдері кітабын аяқтауға қол жеткізе алмады, ал 1903 жылғы әңгіме оның орнына қабылданды. Поттер оның тұрғын ортасын және сюжетін кеңейтіп, жариялау алдында әңгімені толықтырып дамытты. Суреттерде Поттердің Хилл Топ фермасының жанындағы Көлдер аймағындағы Саури ауылының коттедждері мен бақтары бейнеленген, олар Поттер жасаған ең тамаша суреттердің бірі деп сипатталған. Рибби Сауриде тұратын мысыққа, Герцогиня Поттердің көршісі Роджерсон ханымның екі померандық итіне, Табита Твичит Поттердің Хилл Топтағы мысығына, ал доктор Магготи Лондон зоологиялық бағындағы қарғаларға ұқсас. Әңгіме бастапқыда Поттердің бұрынғы кітаптарынан гөрі үлкен форматта жарық көрді, бірақ 1930 жылдары Питер Қоян сериясының басқа кітаптарымен үйлестіру үшін оның көлемі қысқартылды. Оған сол кезде қазіргі атауы берілді. Поттер бұл әңгімені «Глостер тігіншісі» әңгімесінен кейінгі ең сүйіктісі деп мәлімдеді. Beswick Pottery 20 ғасырдың екінші жартысында әңгіменің кейіпкерлерінің фарфордан жасалған мүсіндерін шығарды, ал Schmid & Co. 1980 жылдары музыкалық қорапша шығарды.

Даму және жариялау

Поттерлер отбасы кейде жазғы демалысын Саури ауылындағы Лейкфилдте өткізетін. "Олар қызметшілерімен, арбаларымен және жұп аттарымен, ал мисс Поттер өзінің понисі мен фаэтонымен келді", - деп еске алды бір ауыл тұрғыны. "Мисс Поттер ауылды сурет салып аралап, біздің үйімізге жиі келіп тұратын". Лейкфилдке жақын жерде, жеке қоршауда, Лейкфилд коттедждері деп аталатын үш үй болды. Лейкфилдте бағбан және үй иесі Роджерсон мырза коттедждердің бірінде тұрды. Поттер ұзақтан бері балалар өлеңдерінен тұратын кітап жазуды қалаған, бірақ мұндай жоба Уорнды қызықтырмады. Фирманың каталогында өлеңдер жеткілікті түрде ұсынылған еді, және Уорн Поттердің осы жанрға деген шексіз құлшынысы жобаны оған қиындық тудыратынын сезінді. Бұрын ол Поттердің өлеңге деген қызығушылығын басуға тырысқан, өйткені оның өзінің әңгімелері артық деп санайтын, бірақ ол табандылық танытты. Ол 1905 жылға арналған өлеңдер кітабына мәжбүрлігімен келісті, бірақ Поттер 1904 жылдың соңына қарай оны дайын қыла алмады, сондықтан ол шай ішу тойы туралы әңгімені қабылдады. 1905 жылдың басында кітапты жыл соңында жариялауға келісілді. 1905 жылдың наурыз айында Поттер әңгімемен айналысуға асықты. Ол 1903 жылғы нұсқаны тым жұқа деп санады және бүкіл әңгімені қайта жазды, Рибби мысығы мен Герцогиня итін орталық кейіпкерлер ретінде сақтап, оқиға оқиғасын дамытып, сюжет желісін күшейтті. Ньюлендс аңғарындағы "Миссис Тигги Винкл туралы әңгіме" сияқты, мысық пен иттің әңгімесі Саури маңындағы нақты жерде өтеді және Сауриді атымен атаған Поттердің жалғыз әңгімесі. Табита Твичит өзінің туысының қонақтарын таңдауына наразылық білдірді: "Шынында да, кішкентай ит! Тек егер Саурида мысықтар болмағандай!". Әңгіменің кейіпкерлері нақты адамдардан үлгі алған. Риббидің прототипі Саурида тұрған, ал доктор Магготти Лондон зоологиялық бағындағы қарғалардан алынған. Поттер суреттер кітабында құстың анатомиялық құрылымы мен қауырсынының түсі туралы жазбалар жасады: "Қара көз, мұрын жапырақшадан сәл иілген, қауырсыны аз". Оның құсының құйрығы ұзындығының жартысынан астам болды, ал қауырсыны "көк түсті", ал кейбір бөліктері жасыл болды. Герцогиня шындығында Лейкфилд коттедждерінде тұрса да, әңгімеде оның үйі ауылдағы әдемі коттедж болған Бакл Йейт болып өтті, ал Герцогиня Риббидің шақыруын бағында оқып отыр. Герцогиняның үйден шығуындағы себеттегі жас бұзау еті мен ветчина пірогының суретінде Поттер көркемдік еркіндікке барып, ауылдық пошта кеңсесінің есігін Бакл Йейт бақшасымен біріктірді. Ол мысықтың суретін сынады, ал Поттер оған: "Егер сіз әлі де кішкентай мысыққа күмәнданатын болсаңыз, оны бірден маған жіберіңіз. Мен үлкен бас көзіне толық қанағаттанбаймын, бірақ мен оны түзетуге болады деп ойлаймын, егер сіз Хентшельден дәлелдемеге дейін оны жасамауын сұрасаңыз. Суретке тым көп сүрінді". Ол Уорнға өзінің итінің суретін жіберіп, иттің мойны оның суреттегенінен де үлкен екенін дәлелдеді. Ол қатты күйзеліп, бірнеше апта бойы ауырып жатты. Алайда, ол онымен талқылаған соңғы екі әңгімені аяқтау үшін қайта күш жинады: "Пирог пен Пэтти Пэн" және "Мистер Джереми Фишер туралы әңгіме". "Пирог пен Пэтти Пэн" 1905 жылдың қазанында үлкен форматта, бір шиллингке басылып шықты және Поттердің бұрынғы тәрбиешісі Энни Картер Мурдың алтыншы баласы Джоанға және миссис Мурдың жаңа туған және Поттердің құдай қызы Беатрикске арналды: "Джоан үшін, Сәбиге оқу үшін". "Пирог" Поттердің кітаптарының біріншісі болды, ол Петр Қоян кітаптарының стандартты өлшеміне (139 мм х 104 мм) қарағанда үлкен (177 мм х 138 мм) форматта басылып шықты; және оның кітаптарының біріншісі қалам мен сияны және түсті иллюстрацияларды тақталары арасында біріктірді. Кітаптың соңғы беттеріне назар аударылмаған. Поттер фирмаға былай деп жазды: "Егер мистер Стоку бірін жасамаса, соңғы қағаз дизайнын жасауға уақыт жоқ деп ойлаймын. Мен бірін-бірі елемеймін; Мен бірдеңе жазуды бастадым, бірақ ол сәл қатты көрінеді". Мистер Стоку оны жасамаған, себебі оның бет қағазы ақ немесе лаванда түсті. Бірнеше жылдан кейін олар пирог пен пирожныйды бейнелейтін дизайнмен ауыстырылды және мұқабаның иллюстрациясы Риббидің оттың жанында отырғанымен өзгертілді. 1930 жылдары кітаптың көлемі Питер Раббит кітаптарының қалған бөлігімен сәйкес келуі үшін қысқартылды. Сол кезде атау "Пирог пен Пэтти-Пэн туралы әңгіме" деп өзгертілді. Поттер бұл әңгімені "Глостердің тігіншісі" әңгімесінен кейін ең сүйіктісі деп жариялады. Суреттері Поттер жасаған ең әдемі суреттердің бірі, әсіресе есіктер мен бақша участаларындағы гүлдердің көптігі. Суреттердегі түстер Поттердің суретінде күтілетін бозғылт қоңыр және жасыл түстер емес, сонымен қатар Поттер кейде суреттеріне түс шашырату үшін қолданатын бозғылт қызыл және көк түстер де емес. Оның орнына, түстер жарқын қызғылт сары, лаванды және сары түстер, оның басқа кітаптарында сирек кездеседі. Тіпті Риббидің лилак көйлегі мен Герцогиняның қара жалы да осы кітаптағы түске Поттердің қызығушылығын көрсетеді.

Сюжет

Герцогиня есімді иттің досы, Рибби есімді мысық оны шайға шақырады және өте ерекше пирог дайындауды жоспарлап отырғанын айтады. Герцогиня пирогтың тышқан етінен жасалғанын сезеді, бірақ Риббиге тышқанның дәмін ұнатпайтынын айта алмайды. Оның орнына, ол Риббидің пирогын шұжық пен бұзау етінен жасалған өзінің пирогымен ауыстыруға шешім қабылдайды. Рибби дүкенге кеткенде, Герцогиня үйіне тығылып кіріп, пирогын пештің жоғарғы бөлігіне қояды – Риббидің пирогы пештің төменгі бөлігінде пісіп жатқанын білмейді. Шай кезінде Рибби Герцогиняға тышқан пирогын ұсынады, ал Герцогиня оны шұжық пен бұзау етінен жасалған пирог деп ойлайды. Төртінші бөлігін жегеннен кейін, ол пирогқа салған қасық жоғалып кеткенін байқап, оны жұтып қойғанын ойлап, қорқыныштан айқайлай бастайды. Рибби оны тыныштандыра алмай, доктор Магготиді шақыруға мәжбүр болады – сарышұнақ дәрігер. Оның оралуын күтіп тұрғанда Герцогиня өзінің пирогының әлі де пеште екенін біліп, не болғанын түсінеді. Ол үйге қайтар жолда алу үшін пирогты артқы есіктің сыртына жасырып қояды. Рибби доктор Магготимен бірге қайтып келеді, ол Герцогиняны емдейді. Риббимен қоштасқаннан кейін Герцогиня пирогын алу үшін артқы жаққа тығылып өтеді, бірақ доктор Магготи оны жеп қойғанын көреді. Кейін Рибби бақшасында сындырылған пирог табасын және қасықты табады, содан кейін келесі жолы өзінің туысы Табита Твичитті шайға шақыратынын жариялайды.

Ғылыми түсініктемелер

М. Дафни Кутцер, Нью-Йорк штатының Платсбургтегі мемлекеттік университетінің ағылшын тілі профессоры, "Беатрикс Поттер: Кодта жазу" (2003) еңбегінде "Пай" және оның екі тікелей алдыңғы туындылары ("Екі жаман тышқан" және "Миссис Тигги Винкл" әңгімелері) Поттердің өмірі мен әдеби мансабындағы кезеңдік туындылар екенін айтады. Үш кітаптың да тақырыбы – тұрмыстық өмірдің, еңбектің және әлеуметтік иерархияның мәні, сонымен қатар викториялық тұрмыстың қатаң шектеулеріне наразылық, ал бұрынғы кітаптарындағы кең ауқымды саяси және әлеуметтік мәселелерден жұмыс істейтін шаруалар мен ауыл тұрғындарының тар ауқымды саяси және әлеуметтік мәселелеріне көшу. Нью-Мексико мемлекеттік университетінің Рут К. Макдональд өзінің "Беатрикс Поттер" (1986) зерттемесінде "Пай" тақырыбының кішкентай қаладағы көршілер арасындағы дұрыс әлеуметтік қатынастар екенін көрсетеді. Ол кейіпкерлер арасындағы хаттардың артық ресмилігін осы тақырыптың мысалы ретінде келтіреді, ал екінші мысал ретінде – екеуінің "тойға бара жатқандықтарынан" бір-бірімен сөз айтпай көшеде өтіп кетуін көрсетеді. Герцогиня екі пирогты ауыстыру жоспарын ашудан қорқып, Риббимен сөйлеспесе, Риббидің де Герцогинямен сөйлеспеуіне себеп – шамадан тыс әдептілік немесе асығуы болуы мүмкін. Тойға бара жатқан сәтте Герцогиня уақытында, бірақ тым ерте келмейін деп асығады және Риббидің үйінің алдында тоқталып, ең "әдепті, кішкентай қағыс" жасап, "Миссис Рибстон үйде ме?" деп сұрайды. Макдональд бұл оқиғалар Поттердің туындыларындағы жануарлар ғана емес, сонымен қатар Саури ауылының тұрғындары да сақтайтын мінез-құлық ережелерінің күрделілігін көрсетеді деп атап көрсетеді. Поттер үшін мұндай әдептіліктің салдары – ақылға сыймайтын, бұрмаланған мінез-құлық. Дегенмен, мысық пен ит әңгіменің соңында достас болып қалады және кез келген реніштің алдын алу арқылы әлеуметтік мақтаныштары мен әдеп кодекстерін сақтайды.

Тауарлар

Поттер оның ертегілері бір күні балалар классикасына айналатынын және оларды осы деңгейге жеткізу процесінің бір бөлігі маркетингтік стратегия болғанын айтты. Ол өзінің кейіпкерлері мен әңгімелерінің коммерциялық әлеуетін алғаш рет Питер Қоян қуыршағы, жарық көрмеген Питер Қоян тақта ойыны және 1903-1905 жылдар аралығында Питер Қоян балалар бөлмесіне арналған обоиі сияқты спин-оффтар арқылы пайдаланды. Осы сияқты "қосымша шаралар" (ол спин-оффтарды осылай атады) келесі екі онжылдық бойына жалғасты. 1947 жылы Фредерик Уорн & Co. компаниясы Стаффордширдің Лонгтон қаласындағы Бесвик керамика зауытына Поттер кейіпкерлерін фарфордан жасауға құқықтар мен лицензия берді. 1951 жылы май мен сүт әкелген Рибби шаруадан келген мүсін ретінде, 1955 жылы гүл шоғымен Герцогиня, 1979 жылы шұжық пен еттен жасалған пирогты ұстаған Герцогиня және 1992 жылы Рибби мен сынған пирог табағы шығарылды. Герцогиня мен Риббині бейнелейтін лимиттік серия тек 2000 жылы ғана жасалды. 1977 жылы Торонто және Массачусетс штатының Рэндольф қалаларындағы Шмид & Co. компаниясы Беатрикс Поттерге лицензиялық құқық алды. 1980 жылы "Music Box Dancer" әнін орындайтын және гүл шоғын ұстаған Герцогиняның фарфордан жасалған мүсінімен безендірілген музыкалық қорапша шығарылды.

Қайта басып шығару және аудармалар

2010 жылға дейін Поттердің 23 кіші форматтағы кітабының барлығы басылымда сақталып, әсем қораптарда толық жинақтар түрінде және 400 беттік жинақ ретінде қолжетімді болды. "Пайка" кітабының тұңғыш басылымдары мен одан кейінгі басылымдарын антиквариат кітап сатушыларынан табуға болады. "Пай" кітабы қатты мұқабамен, сондай-ақ жұмсақ мұқабамен, аудио кітап және электрондық форматта да шығарылды. 2010 жылы кітаптардың ағылшын тіліндегі басылымдарында Фредерик Уорн таңбасы сақталғанмен, 1983 жылы компания Пингвин Кітаптарына сатылды. 1985 жылы Поттер кітаптарының баспа табақтары түпнұсқа суреттердің жаңа фотосуреттерінен қайта жасалды және 1987 жылы барлық 23 том "Түпнұсқа және Рұхсат етілген Басылым" деп жарияланды. Поттердің кітаптары грек және орыс тілдерін қоса алғанда, шамамен отыз тілге аударылған.