Кіріспе
Анафора дұғасы кейде Рим католик литургияларында қолданылады. Канон Миссасы (Canon Missæ), сондай-ақ Рим Миссасының Каноны деп аталады және Пауль VI Миссасында Рим Каноны немесе I Евхаристиялық дұға ретінде, Рим Миссасының ритуалында қолданылатын ең көне анафора болып табылады. Canon Missæ атауы 1570 жылы Папа Пий V-нің алғашқы стандартты басылымынан бастап 1962 жылы Папа Иоанн XXIII-нің басылымына дейін Тридент Миссалында Рим ритуалының Санктустан кейін басталатын бөлігін, Te igitur сөздерімен сипаттау үшін қолданылған. 1962 жылғы басылымға дейінгі барлық басылымдар сол кезден бастап Миссаның соңына дейін әр беттің басына "Canon Missae" деген белгіні қояды; ал 1962 жылғы басылымда бұл белгі тек Pater Noster-дің алдындағы бетке дейін қойылады және келесі беттерге "Ordo Missae" тақырыбы қойылады. 1962 жылға дейін Канон Миссасының қай жерде аяқталатыны туралы түрлі пікірлер болды. Кейбіреулер оны 1962 жылғы Рим Миссалында көрсетілген жерде аяқталды деп есептеді, ал басқалары 1570 жылдан бастап (Миссаның соңы) бұрынғы басылымдарда көрсетілген жерде, тағы басқалары Pater Noster-дің соңғы "Sed libera nos a malo" тілегін кеңейтетін Embolism (Libera nos) қорытындысында аяқталды деп санады. 1970 жылы Рим Миссалы қайта қарауға дейін Канон Рим ритуалында қолданылатын жалғыз анафора болды. 1970 жылдан бері жарық көрген Рим Миссалының басылымдарында жаңадан құрастырылған үш Евхаристиялық дұға бар, олар оны "Рим Каноны" деп атайды және оны төрт Евхаристиялық дұғаның біріншісі ретінде орналастырады, ал "Прекс Евхаристика" сөздерін Алдын ала сөзден бұрынғы диалогқа және "Ритус коммунионис" жаңа тақырыбына дейін, ал "Патер Ностерге" кіріспеден бұрын қояды.
The Canon of the Mass (Canon Missæ), also known as the Canon of the Roman Mass and in the Mass of Paul VI as the Roman Canon or Eucharistic Prayer I, is the oldest anaphora used in the Roman Rite of Mass. The name Canon Missæ was used in the Tridentine Missal from the first typical edition of Pope Pius V in 1570 to that of Pope John XXIII in 1962 to describe the part of the Mass of the Roman Rite that began after the Sanctus with the words Te igitur. All editions preceding that of 1962 place the indication "Canon Missae" at the head of each page from that point until the end of the Mass; that of 1962 does so only until the page preceding the Pater Noster and places the heading "Ordo Missae" on the following pages. Before 1962, there were divergent opinions about the point where the Canon of the Mass ended. Some considered that it ended where indicated in the 1962 Roman Missal, others where indicated in the earlier editions from 1570 onwards (the end of Mass), others at the conclusion of the Embolism (Libera nos ) that expands on the final "Sed libera nos a malo" petition of the Pater Noster. Before the 1970 revision of the Roman Missal, the Canon was the only anaphora used in the Roman Rite. The editions of the Roman Missal issued since 1970, which contain three other newly composed Eucharistic prayers, names it as the "Roman Canon" and places it as the first of its four Eucharistic prayers, and place the words "Prex Eucharistica" before the dialogue that precedes the Preface and the new heading "Ritus communionis" before the introduction to the Pater Noster.
Канонның атауы мен орны
Канон терминін қолданудың түпнұсқалық себебін тек болжамдау ғана мүмкін. Валафрид Страбон былай дейді: «Бұл амал Канон деп аталады, себебі ол Рақыметтің заңды және дұрыс жасалуы болып табылады». Бенедикт XIV былай дейді: «Канон – ереже деген сөзбен мағынасы бірдей; Шіркеу бұл атауды Жаңа Өсиеттің құрбандығын тойлау үшін берік ереже ретінде білдіру үшін қолданады». Қазіргі Канонның ескі грек анафораларымен және бұрын Римде қолданылған латын евхаристиялық дұғалар арасындағы келісім болғаны және оны IV ғасырда, мүмкін Папа Дамасус I (366–84) бұйырған болуы мүмкін. Сонда «Канон» деген атау бұрынғыдан өзгеше және өзгермелі дұғалардан айырмашылығы, енді барлығының сәйкес келуі тиіс тұрақты үлгіні білдірген болар. Қай жағдайда болса да, сабақтар, жинақтар және Префация Массаның үнемі өзгеретіні байқалады, ал Канон әр Массада дерлік өзгермейді. Канонның тағы бір атауы – Actio. Agere, грекше dran сияқты, көбінесе құрбан ету мағынасында қолданылады. Лео I Александриялық Диоскорға жазған хатында «in qua [sc. basilica] agitur» деген сөздерді қолданып, «онда Масса өткізіледі» дегенді білдіреді. Басқа атаулары: Legitimum, Prex, Agenda, Regula, Secretum Missae. Бүкіл Канон – негізінен бір ұзақ дұға, Шығыс Шіркеулері Анафора деп атайтын Евхаристиялық дұға. Ал Префация осы дұғаның бір бөлігі болып табылады. Римде де, барлық жерде де «Sursum corda» және т.б. кішкентай диалогпен енгізілген, ол «Vere dignum et iustum est» сөздерімен басталады. Халық періштелердің сөздерін қайталап: «Sanctus, sanctus, sanctus» деп, бір сәт үнсіздік сақтағаннан кейін, діни қызметкер келесі дұғасын жалғастырып, «igitur» сөзімен бастапқы бөлігімен байланыстырады. Сондықтан ең көне сакраментарийде, Геласианда, «Incipit Canon Actionis» деген тақырыпты Sursum Corda-дан бұрын кездестіруіміз таңқаларлық емес; сондықтан алғы сөз сол кезде Канонның бір бөлігі ретінде қарастырылған. Алайда, шамамен VII ғасырға қарай Канонның басталуы Санктустан кейінгі құпия дұғалармен басталады деп есептелді. Оның аяқталуы деп саналатын нүкте де бір кезде белгісіз болды. Миссаль мәтінінде Canon Missæ басталған кезеңді жабу үшін ешқандай белгі немесе нұсқау болған жоқ, сондықтан мәтінге қарап, Канон Массаның соңына дейін жалғасатынын қорытындылауға болады. Тіпті папа Бенедикт XIV заманында да «Иеміздің дұғасы Канонның бір бөлігі деп ойлағандар» болды. Ал «Ordo Rom. I» оның «Ой-ой-ой» дұғасынан бұрын аяқталады екенін көрсетеді. Екі көзқарас орта ғасырларда жиі кездесетін «Canon Consecrationis» және «Canon Communionis» арасындағы айырмашылық арқылы келісімге келді. «Canon Communionis» содан кейін Pater Noster-ден басталып, халықтың қауымдасуының соңына дейін жалғасады. Қасиеттілік рәсімінен бастап соңғы Ізгі хабардың соңына дейінгі Қасиеттілік рәсімі – алғыс айту және таратудың соңғы бөлімі. Сонымен қатар, қазіргі уақытта Канон деп біз тек «Canon Consecrationis» дегенді ғана түсінеміз. Канон, Массаның қалған тәртібімен бірге, қазір Миссальдың ортасында басылады, 1970 жылдан бастап мезгілдердің және қасиеттілердің дәстүрлері арасында, ал тікелей алдыңғы ғасырларда Қасиетті сенбі және Пасха күніне арналған дәстүрлер арасында. Тоғызыншы ғасырға дейін ол сакраментарийдің соңында, «Missae quotidianae» және Proper Masses арасында тұрды (Геласиан кітабында солай). Содан кейін ол бастамаға көшті. Он бірінші ғасырдан бастап ол үнемі ортаға орналастырылды, ол қазіргі орны, ал толық Миссалдарды қолданудан бастап («Рим Куриясының қолданысына сәйкес», XIII ғасырдан бастап) оның орны өзгерген жоқ. Бұл кітаптың басқа бөліктеріне қарағанда көбірек пайдаланылатын бөлігі болғандықтан, кітапты ашу оңай болған орталық орны ыңғайлы. Осы кітапқа орын берген практикалық қажеттілік Канонды vellum-та басып шығарудың кең таралған әдетіне әкелді, тіпті Миссальдың қалған бөлігі қағаздан жасалған болса да; vellum қағаздан гөрі тозуға төзімді.
Канонның тарихы
Екінші ғасырға дейінгі Рим шіркеуінің литургиялық формулалары туралы көп мәлімдеме жоқ. Юстин Мартирдің Бірінші Апологиясында (шамамен 165 – шамамен N.ж.) литургияның алғашқы жоспары табылады, оның ішінде Анафорамен Евхаристия (алғыс айту) тойлануы, соңғы Амин, ол қазіргі кезде Шығыс түрі деп жіктеледі және грек тілінде орындалған. Латын тілінің діни қызметтерде алғаш рет қолданылуы Римнің Африка провинциясында, яғни қазіргі Тунис аумағында болған секілді, онда грек тілінің таралуы Римдегіден кем болған. Сол Рим провинциясында туған Папа Виктор I (шамамен 190 – 202 жж.) Рим литургиясында латын тілін алғаш қолданған адам деп есептеледі, мүмкін тек оқу үшін ғана; бірақ латын тілінің Евхаристиялық дұғаға қабылдануына қатысты ең алғашқы мәтіндік куәліктер 360–382 жылдарға жатады. Римдегі кейбір топтар үшін латын тілінде литургия одан бұрын да қолданылған болуы мүмкін, сондай-ақ, 360 жылғы римдік *oratio oblationis*-тен грек тілінде алынған цитатаға қарағанда, басқа топтар грек тілін сол көпұлтты қалада одан кейін де қолдануын жалғастырған. Римдегі алғашқы христиандардың көпшілігі Шығыстан келген, грек тілінде сөйлейтін адамдар еді. Константинопольдің құрылуы осындай адамдарды Римге емес, сол жаққа тартты, содан кейін Римдегі христиандық римдік халқының арасында тарала бастады, нәтижесінде Римдегі христиан халқының көп бөлігі латын тілінде сөйлейтін болды. Осыдан литургия тілі өзгерді. Литургия (латын тілінде) алдымен бір шіркеуде, содан кейін басқа шіркеулерде оқылды, грек литургиясы жойылғанға дейін және дін қызметкерлері грек тілін білуді тоқтатқанға дейін. 415 немесе 420 жылдары Папаның кейбір шығыс епископтарынан келген хатқа жауап бере алмайтынын айтқаны мәлім, себебі оның грек тілінде жаза алатын адамы болмаған. "Римдік Канон өзінің бастапқы түрінде емес" делінеді, бірақ ол "көптеген қиын өткелдерге" ие, бұл оның "көне евхаристиялық дұғаның қысқартылған және өзгертілген нұсқасы" екенін көрсетеді. Дегенмен, соңғы түрінде ол біртұтас дұға ретінде құрылмаған. 1474 жылдан бастап ол абзацтарға бөлініп, бастапқы әріптермен белгіленіп, рубрикалармен бөлінді (соның салдарынан Ватикан II миссалын пайдаланғандар оны жеке дұғалар жиынтығы деп қабылдады). Бірнеше абзацтардың соңында – *Per Christum Dominum Nostrum* деген сөздерімен және арасында Амин сөздері қосылған. Осылайша, дұға жеке дұғалар тізбегі ретінде көрінеді, және Томас Кранмердің капелланы Томас Бикумның оны "бірнеше паптық жыртықтармен тігілген, жалғандаған және толықтырылған, қиын шапан" деп сипаттаған сөздерінің мәнін түсінуге болады. Қазіргі Римдік Канонның кейбір дұғаларын Шығыс литургиясы, Яковтың дұғасымен байланыстыруға болады. Көптеген дұғалар 400 жылға дейін дерлік қазіргі түрінде қолданылған. Басқалары (*Communicantes*, *Hanc igitur*, және посвящение *Memento etiam* және *Nobis quoque*) келесі ғасырда қосылды. Папа Григорий I (590–604) кезеңінен кейін, ол мәтінге кем дегенде бір өзгеріс енгізді, Римде Канон көбінесе өзгеріссіз қалды. Басқа жерлерде жағдай басқаша болды. 11 ғасырлық Кентербери архиепискобы Роберт Джумиегестің Миссалы *Communicantes*-те қасиетті Гертруда, қасиетті Григорий, қасиетті Этральда және басқа да ағылшын қасиеттілерінің есімдерін қосты. Миссаль Драммондьезеде Қасиетті Патрик пен Ұлы Григорийдің есімдері келтірілген. Ал ортағасырлық французша бірнеше миссалдарында Канонның құрамында Сент-Мартин мен Сент-Иларий есімдері бар. Папа Пий V-нің 1570 жылы Римдік Миссалды енгізуі Канон мәтінін өзгертуге бағытталған кез келген әрекеттерді шектеді. Бір дерекке сәйкес, 1604 жылы папа Климент VIII кейбір рубрикаларды өзгертумен қатар, Канон мәтінінен корольдің атын алып тастады. XIX ғасырдың басында Англияда корольдің аты Канон ішінде аталып келді. Миссальдың басқа бөліктері уақыт өте өзгеріске ұшыраса да, Канон 1570 жылдан бастап Папа Иоанн XXIII-нің Мәриямнан кейін бірден Иосифті атауын қосуына дейін осы өзгерістен басқа өзгеріссіз қалды.