Кіріспе
Албан мәдениетінің, халқының және тілінің таралуы – албан мәдениетінің, халқының және тілінің интеграция немесе ассимиляция арқылы кеңеюі. Албандықтауға түрлі халықтар, оның ішінде түркілер, сербтер, хорваттар, черкестер, босниялықтар, гректер, аромандар, ашкалилер және Балқандық египеттіктер, ромдар, горанилер және Балқанның барлық аймақтарынан келген македониялықтар дерлік қатысқан.
Albanisation, Albanianisation (UK), Albanization, or Albanianization (US) is the spread of Albanian culture, people, and language, either by integration or assimilation. Diverse peoples were affected by Albanisation including peoples with different ethnic origins, such as Turks, Serbs, Croats, Circassians, Bosniaks, Greeks, Aromanians, Ashkali and Balkan Egyptians, Romani, Gorani, and Macedonians from all the regions of the Balkans.
Үлкен Албания (1940-1944 жылдар)
Ос күштерінің Албанияға қосылған жаңа аумақтарында – Косово және Батыс Югославия Македониясында – албан емес тұрғындар (сербтер мен македондықтар) фашизммен қатар ұлтшылдық рухтағы білім беретін албан мектептеріне баруға міндеттелді және өздерінің есімдері мен тегін албанша жазуға мәжбүр болды.
Албанияда
Албания мемлекеттік қызметінің саясаты этникалық немесе мәдени азшылықтарға жататын адамдардың тіпті олардан сұрамастан жеке есімдерін албаншалауға ұмтылады.
Грекиялықтар
Король Зогу мен коммунистік режим кезінде үкімет Оңтүстік Албаниядағы гректерді албандылуға итермеледі (бұл аймақ, әсіресе гректер арасында "Солтүстік Эпир" деп аталатын). 1967 жылы Албанияның Еңбек партиясы ұйымдасқан дінді жою науқанын бастады. Олардың күштері осы кезеңде көптеген шіркеулер мен мешіттерге зиян келтірді немесе оларды қиратты; діни тақырыптары немесе бағыты болғандықтан көптеген грек тіліндегі кітаптарға тыйым салды. Бірақ, үкіметтің идеологиялық және этномәдени себептерін ажырату көбінесе мүмкін емес. Албанияның дінге қарсы науқаны – 1966 жылы басталған Ходжаның кең ауқымды "Идеологиялық және мәдени революциясының" бір бөлігі ғана болды. Ол оның негізгі ерекшеліктерін 1961 жылы Албания Еңбек партиясының төртінші съезінде жариялаған. "Коммунизм кезінде оқушыларға тек албан тарихы мен мәдениеті оқытылды, тіпті бастауыш сыныптарда грек тілі сабақтарында да." 2012 жылғы АҚШ-тың жылдық есебінде Қызыл және Қара Альянс (ҚҚА) сияқты белсенді ұлтшыл топтардың пайда болуы грек азшылықтарымен этникалық шиеленісті күшейтті деп көрсетілген.
Сербтер мен қара түстегілер
1921 жылы албан үкіметі гректерді азшылық ретінде тіркеу керектігін жариялады, бірақ православиелік сербтер екі жыл ішінде өздерін албаниялықтар ретінде тіркеуге тиіс болды (осылайша Албанияның азаматы атанды). Албаниядағы халық санағында гректер 15 000 адамды, ал сербтер мен болгарлар 200 отбасыны құрады. 1921-1928 жылдар аралығында Югославия Корольдігінің күш-жігерімен Албаниядағы серб қауымы нығайтылды, ол 1923-1924 жылдары бірнеше серб жеке мектептерін ашты. Враке мектебінде 1930 жылы 72 оқушы, ал Шкодрада үш мектеп болды. Шкодрада албан лигасының ойындарына қатысқан этникалық серб футбол командасы болды. Шкодрада "Гуслар" және "Обилич" атты екі жастар ұйымы жұмыс істеді. Албанияның православиелік автокефаль шіркеуінің құрылуы елдегі сербтер мен гректердің ықпалын әлсіретті. Албан үкіметі 14 шіркеу мен монастырьды біртіндеп жапты. Албаниядағы коммунистік режим кезінде ассимиляция саясатының бөлігі ретінде серб-черногориялықтарға серб есімдерін, әсіресе "ич" жұрнағымен аяқталатын тегін алуға рұқсат етілмеді. Енвер Ходжа серб зираттарын және 2 серб ғибадатханасын жоюға шешім қабылдады. 1966 жылы мемлекет дінді жойды, ал 1968 жылы мемлекет ата-аналарды балаларына заманауи және революциялық (иллиялық) есімдер қоюға мәжбүрледі. Албан үкіметі тегтерді күштеп славян тілінен албан тіліне ауыстырды, бұл албандықтандырудың бір бөлігі болды. 1981 жылы Косоводегі студенттік наразылықтан кейін албан сербтері елден кетуге қысым мен мазақтауға шағымданды.
Ұсынылған албандық
2009 жылы бұрынғы Албания президенті Бамир Топи және премьер-министр Сали Бериша округтегі славян тіліне негіделген топонимдерді албан тіліндегі топонимдермен ауыстыру үшін үкіметтік комиссия құру туралы ұсыныс жасады.
Кері албандастыру
2013 жылдың сәуірінде Албания парламенті Пустец муниципалитетіндегі (бұрынғы Ликенас) бірнеше ауылдың славяндық топонимдерін албан тіліне ауыстырған 1973 жылғы бұйрықты күштен шығаруға шешім қабылдады, нәтижесінде жергілікті Пустец билігі 1973 жылға дейінгі топонимдерді қайтаруға дауыс берді.
Косовода
Бұл ұғым ең көп Косовоға қатысты қолданылады. Бұрынғы Югославиядағы халық санақтары кезінде көптеген босниялықтар, романдар және түріктер албандықтар ретінде тіркелді, себебі олар христиандық серб мәдениетімен емес, мұсылмандық албан мәдениетімен өзін-өзі байланыстырды. Албандықтар Торбеш халқымен – Солтүстік Македониядағы мұсылман славян азшылығымен, сондай-ақ Косовоның оңтүстігіндегі Горан халқымен де кездесті, олардың көптегені албандық тегіне ие.
Арнауташи теориясы
Арнауташи термині (арнаутиден – албандықтарды атау үшін қолданылған тарихи түрік сөзі) 19 ғасырдағы серб тарихшылары тарапынан пайда болды. Олар бұл терминмен «албанизацияға ұшыраған сербтерді» (ислам дініне өткен және албанизация процесінен өткен сербтерді) меңзеді. Серб ұлтшыл тарихнамасындағы бұл термин көбінесе Косоводан шыққан албандықтарға, сондай-ақ Солтүстік албандықтарға (гегтерге) қатысты қолданылды. Кейбір серб ұлтшылдары Косоводағы албандықтардың көп санын түсіндіру үшін осы терминді пайдаланды, албандардың Солтүстік Албаниядан қоныс аударуын сербтердің басқа жерге қоныс аударуы деп қарастырып, оларды бөлек халық деп санамады.
Ораховак
XIX ғасырдың соңында жазушы Бранислав Нушич Ораховацтың серб потурицалары (ислам дініне кіргендері) албан тілінде сөйлей бастап, албан әйелдеріне үйленді деп мәлімдеді. Осыған ұқсас пікірді Йован Хаджи Васильевич (1866–1948) білдірді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Ораховацқа сапар шеккен кезде православиеліктерді исламдалған және албандалған сербтерден ажырата алмағанын айтты; оның сөзіне қарағанда, олар серб тілінде сөйлеп, бірдей киім киген, бірақ өздерін серб, албан немесе түрік деп жариялаған. Албандық староседеоцилердің (ежелгі қалалық отбасылардың) көпшілігі славян тілінде сөйлеген, үйде албан тілінде емес, «наш говор» деп аталатын славян диалектісінде сөйлеген. 19 ғасырда бұл аймаққа келген австриялық Йозеф Мюллер бұл диалект Осман империясына қарсы алғашқы серб көтерілісі кезінде пайда болғанын жазды, сол кезде Шкодерден келген албандар Сербияның орталық бөлігіндегі Вальево мен Кралево айналасына қоныс аударған, ал содан кейін Ораховацқа кеткен; Мюллер бұл диалекттегі болгар терминологиясын ескермеген. 1921 жылғы халық санағында Ораховацтағы мұсылман албандарының көпшілігі тілдік критерийлерге сүйене отырып, «сербтер мен хорваттар» санатында тіркелген. Дюйзингс (2000) өзінің зерттеулерін қорытындылай келе: «Менің зерттеулерім барысында олардың кейбіреулері өз тілдерінің серб тіліне қарағанда македон тіліне көбірек ұқсас екенін айтты. Бұл Сербия деректерінде Арнауташи деп белгілі, исламдық және жартылай албандық славяндардың соңғы қалдықтары болуы мүмкін».
Яньево
1922 жылы Генри Берлейн австриялықтардың отыз жыл бойы Янжево халқын албандықтауға тырысқанын байқаған (сондай-ақ Яњевци туралы да қараңыз).
Ашкали және рома
Мәдениет, дәстүр және албан тілінде сөйлейтін Ашкали және Балқан египеттері рома текті. "Ашкали" 1990-шы жылдары қалыптасқан "Балқандағы жаңа этникалық тобы" ретінде қарастырылады. Бұрын Осман империясы кезінде албандық аймақтарға қоныс аударған отырықшы ромаларға қатысты қолданылған. Ашкалиджалар албан тілін ана тілі ретінде қолданады. Ашкалилер Осман империясының жерлерінде көбінесе теміршілер немесе қолөнершілер болып жұмыс істеген. Ашкалилер негізінен Косовоның шығыс және орталық бөліктерінде кездеседі. Ашкали халқы өздерінің шығу тегінің б.з.д. 4 ғасырда Пәрсия, қазіргі Иранда (Ашкали, Гилан, Иран) екенін айтады, алайда бұл гипотезаны растайтын деректер жоқ және ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген. Ашкалилердің Түркиядағы Ашкале (Түркияның Эрзурум облысы) ауылынан немесе мүмкін, бірнеше ғасыр бұрын Ашкалон (Израиль) қаласынан келгендігі туралы да теориялар бар. Дегенмен, кейбіреулер олардың Солтүстік Үндістаннан (рома) келген, албан тілін ана тілі ретінде пайдаланған саяхатшылар екеніне сенеді. Болгарияның Иван Александрдың Рила жарғысындағы 14 ғасырға жататын жер аты (Агѹповы клѣти, Agupovy klěti) Константин Йозеф Жиречек сияқты кейбір авторлардың пікірінше, Балқан египеттерімен байланысты болуы мүмкін. 1990 жылы Македонияның Охрид қаласында "Египет қауымдастығы" құрылды. Косово соғысы кезінде албан тілінде сөйлейтін ромалар Албания мен Солтүстік Македония Республикасына босқындар ретінде көшірілді. 1999 жылы соғыс аяқталғаннан кейін албан тілінде сөйлейтін ромалар өздерінің албандық көзқарасын көрсету және ромалардан өзгешелену үшін Ашкали этносын құрды.
Жергілікті атаулар
Косовоны албандық аймақ ретінде белгілеу үшін, 1999 жылы Косово албандық ғалымдары басқарған топонимдер комиссиясы құрылды. Бұл комиссияның мақсаты – славяндық текті болған және осы кезеңде албаншалау процесінен өткен кейбір елді мекендерге, көшелерге, алаңдарға және ұйымдарға жаңа немесе балама атауларды анықтау болды.
Алдын ала айтылған албандық
1987 жылы Югославияның коммунистік шенеуніктері Косовоның серб және албан студенттерін бір-бірінің тілдерін оқыту үшін төртінші сыныптан бірінші сыныпқа көшірді, мақсаты екі этносты жақындастыру болды.
Алдын ала айтылған албандық
1982 жылы Македонияның коммунистік шенеуніктері албан ұлтшылдарын (оның ішінде кейбір мұсылман албан дін қызметкерлерін) Македонияның рома, түрік және македон тілінде сөйлейтін мұсылмандарға (Торбеш) санақ кезінде өздерін албан деп жариялауға қысым көрсеткені үшін айыптады. 1980 жылдары славян мұсылмандары басым болған Югославияның Ислам қауымдастығы, албан мұсылман дін қызметкерлері Македонияның мұсылман славяндарын албандыруға тырысып жатыр деген пікірге байланысты, Рейс-уль-улема лауазымына албан кандидаттарының тағайындалуына қарсылық көрсетті. Албан ұлтшылдығының күшеюіне алаңдаған Македонияның коммунистік билігі, түрік және македон тілінде сөйлейтін мұсылмандардың (Торбеш) албандық саяси және мәдени қысым арқылы албандырылып жатқанын мәлімдеді және «ажырату» деп аталатын науқанды бастады, ол туу деңгейін реттеу, мұсылман мекемелерін бақылау және албан білімін шектеу, мемлекеттік қызметкерлерді қызметтен босату және т.б. шараларды қамтыды. Солтүстік Македониядағы македониялық мұсылмандардың мұсылман ұйымының төрағасы Риза Мемедовский 1990 жылы көпшілік албандық саяси партиясы – Демократиялық өркендеу партиясын адамдарды, әсіресе македониялық мұсылмандар мен түріктерді ассимиляциялауға тырысып, «Батыс Македонияны албандыруға» ұмтылып барын айыптады. Македониялықтардың пікірінше, 1960 жылдардан бастап және жиырма-отыз жыл ішінде Скопьедегі Ескі базарда демографиялық өзгеріс болды, ол латын әліпбиі мен албан жазуын қолдану арқылы көрінді. 2000 жылдары Ескі базардың кіреберісіне Скандербег ескерткішінің орнатылуы Македонияның кейбір азаматтары үшін бұл аймақтың баяу албандырылуын білдірді.