Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Геологиялық деформация құрылымы
Geological deformation structure
Күмбез – құрылымдық геологияда Жер бетінің дөңгелек бөлігі жоғары қарай итеріліп, бұрыннан бар жер қабаттарын орталықтан шалқалап, еңкейтумен сипатталатын геологиялық нысан. Техникалық тұрғыдан алғанда, ол өзара ұштарында қиылысатын симметриялық антиклиналдардан тұрады. Сақталған күйдегі күмбездер Жер бетінде анық көрінетін, дөңгелек, шар немесе эллипсоид пішіндес шығыңқылар болып табылады. Күмбездің Жер бетіне параллель қимасы концентрлі қабаттардан тұрады. Егер күмбездің жоғарғы бөлігі эрозияға ұшырап тегістелсе, жоспар бойынша оның пішіні нысана тәрізді болады, ең жас тау жыныстары қабаттары сырт жағында орналасқан, ал әрбір сақина ішке қарай ескіріп, жасы ұлғаяды. Бұл қабаттар шөгінді кезінде көлденең болған, бірақ кейін күмбездің пайда болуымен байланысты тік көтерілу нәтижесінде деформацияланған.
A dome is a feature in structural geology where a circular part of the Earth's surface has been pushed upward, tilting the pre existing layers of earth away from the center. In technical terms, it consists of symmetrical anticlines that intersect each other at their respective apices. Intact, domes are distinct, rounded, spherical to ellipsoidal shaped protrusions on the Earth's surface. A slice parallel to Earth's surface of a dome features concentric rings of strata. If the top of a dome has been eroded flat, the resulting structure in plan view appears as a bullseye, with the youngest rock layers at the outside, and each ring growing progressively older moving inwards. These strata would have been horizontal at the time of deposition, then later deformed by the uplift associated with dome formation.
Құрылыс механизмдері
Күмбездердің пайда болуына жауапты көптеген мүмкін механизмдер бар, олардың ең маңыздылары – қайта бүктелу, диапиризм, магмалық ену және соққыдан кейінгі көтерілу.
There are many possible mechanisms responsible for the formation of domes, the foremost of which are refolding, diapirism, igneous intrusion, and post impact uplift.
Қайта қаптау
Құрылымдық күмбездер көлденең кернеулердің әсерінен қайта бүктелу процесі арқылы қалыптасады, бұл процесте екі немесе одан көп бүктелу жазықтықтары бірінің үстіне бірі орналасады немесе басып шығарылады. Бір бағыттағы көлденең бастапқы кернеудің нәтижесінде пайда болған тік бүгілулер, бастапқы кернеуге 90 градус бұрышпен бағытталған тағы бір көлденең кернеудің әсерінен өзгеруі мүмкін. Бұл екі бүктелу жазықтығының үстіне басып шығарылуына алып келеді, бұл толқындық интерференция үлгілеріне ұқсас, нәтижесінде ойыстар мен күмбездер жүйесі пайда болады. Егер екі жазықтықтың синклиналдары бір-бірімен беттессе, ойыс пайда болады; ал егер екі жазықтықтың антиклиналдары бір-бірімен беттессе, күмбез пайда болады.
Structural domes can be formed by horizontal stresses in a process known as refolding, which involves the superposition, or overprinting, of two or more fold fabrics. Upright folds formed by a horizontal primary stress in one direction can be altered by another horizontal stress oriented at 90 degrees to the original stress. This results in overprinting of the twofold fabrics, similar to wave interference patterns, that results in a system of basins and domes. Where the synclines of both fabrics are superimposed, a basin is formed; however, where the anticlines of both fabrics are superimposed, a dome is formed.
Диапиризм
Диапиризм – тығыздық градиенті бар жүйеде тепе-теңдікке жету үшін материалдың бір бөлігінің жоғары жатқан қабаттар арқылы тік қозғалысы (Рейли–Тейлор тұрақсыздығын қараңыз). Тепе-теңдікке жету үшін, тығыздығы төмен материалдан құралған қабаттан алынған бөліктер Жер бетіне қарай көтеріледі, нәтижесінде көлденең қимада көбінесе "тамшы" пішіндес құрылымдар пайда болады, мұнда дөңгелек ұшы жоғары жатқан қабаттардың бетіне жақын орналасқан. Егер жоғары жатқан қабаттар бөлік көтерілген кезде деформациялануға жеткілікті түрде әлсіз болса, күмбез пайда болуы мүмкін; ал егер жоғары жатқан қабаттар қолданылған кернеуге төзімділік танытпаса, диапир қабаттарды толығымен тесіп өтіп, бетке шығуы мүмкін. Бұл тығыздығы төмен қабаттарды құрайтын ықтимал материалдарға тұз (өте сығылмайтындықтан, шөгінді қабаттардың астында көмілгенде және үстінен қысымға ұшырағанда диапиризмге алып келетін құрылымдық тұрақсыздық тудырады) және жартылай балқыған мигматит (олардың қалыптасуына жылу және/немесе қысымның қатысы болғандықтан жиі кездесетін метаморфты текстуралы тау жынысы) жатады.
Diapirism involves the vertical displacement of a parcel of material through overlying strata in order to reach equilibrium within a system that has an established density gradient (see Rayleigh–Taylor instability). To reach equilibrium, parcels from a stratum composed of less dense material will rise towards Earth's surface, creating formations that are most often expressed in cross section as "tear drop" shaped, where the rounded end is that closest to the surface of the overlying strata. If overlying strata are weak enough to deform as the parcel rises, a dome can form; in cases where the overlying strata are particularly devoid of resistance to applied stress, the diapir may penetrate through the strata altogether and erupt on the surface. Potential materials comprised by these less dense strata include salt (which is highly incompressible, thus creating the structural instability that leads to diapirism when buried under deposited strata and subject to overlying stress) and partially melted migmatite (a metamorphic texture rock frequently found in domes due to the typical involvement of heat and/or pressure with their formation).
Игний интрузия
Магманың қабатталған шөгінді жыныстарға енуі және осының нәтижесінде лаколиттердің немесе магмалық шоғырлардың пайда болуы да дөңгелектерді қалыптастыруы мүмкін. Лакколиттердің жағдайында, бұл тік қозғалыстағы магма белгілі бір шөгінді қабатының немесе қабаттарының түбінде тоқтағанда және жоғары көтеріліп келе жатқан магма түтігінен жанына қарай тарала бастағанда болады. Магма оны қоректендіретін магма түтігінен бүйірлеме аққанда, саңырауқұлақ пішіндес магма массасы пайда болады. Бұл шөгінді жыныстардың үстіндегі қабаттарын алып көпіршік сияқты жоғары қарай иіліп, дөңгелекке айналдырады.
The intrusion of magma into layered sedimentary rocks and the resulting formation of laccoliths or igneous stocks can also create domes. In the case of laccoliths, this happens when the vertical movement magma stops at the base of particular sedimentary layer or layers and starts to spread laterally away from the pipe of ascending magma. As the magma flows laterally from the pipe of magma feeding it, a mushroom shaped mass of magma is formed. This causes the overlying layers of sedimentary rock to bulge upward like a giant blister and deform into a dome.
Тез соққыдан кейінгі көтерілу
Гипержылдамдық дененің өзінен ірі денелермен соқтығысуынан пайда болған күрделі кратер, соқтығысу орнының ортасындағы дөңгелек пішіндес құрылымның болуымен ерекшеленеді. Бұл дөңгелек пішіндес құрылымдар көбінесе кең аумақты (ондаған метрдей) алып жатады және соқтығыстан кейін жатқан қабаттар мен негіздің әлсіреуі нәтижесі деп саналады. Дөңгелек пішіндес құрылымды жасау үшін тік көтерілудің болуы үшін әлсіреу маңызды, себебі ол бастапқы қаттылығын жоғалтқан тау жынысының тепе-теңдігін бұзбай, тік орын ауыстыруға мүмкіндік береді. Бұл орын ауыстыру соқтығысу орнының ортасындағы қабаттар мен негізден тұратын тау жынысының гравитацияға қатысты қайта тепе-теңдікке келуінің нәтижесі болып табылады. Алдыңғы теориялар дөңгелек пішіндес құрылымның пайда болуын серпіліспен байланыстырды; алайда, бұл тау жынысының серпімді деформацияланатынын білдіреді. Тау жынысының механикалық қасиеттерін өзгертетін кең ауқымды жарықтар мен ішінара балқумен бірге соқтығыс болғандықтан, серпімді деформация болуы ықтимал емес.
A complex crater, caused by collision of a hypervelocity body with another larger than itself, is typified by the presence of a dome at the centre of the site of impact. These domes are typically large scale (on the magnitude of tens of metres) and thought to be the result of post impact weakening of the overlying strata and basement. Weakening is integral for the vertical uplift required to create a dome to take place, as it allows vertical displacement to happen unconstrained by the original rigidity properties of the undeformed rock. This displacement is the result of the parcel of rock at the centre of the site of impact, composed of the strata and basement, re equilibrating relative to gravity. Earlier theories attributed the dome forming uplift to rebound; however, this would imply that the rock deforms elastically. Elastic deformation is not likely being that an impact is accompanied by extensive fracturing and partial melting of the rock that would change the mechanical properties of the rock.