Жұмыртқалық фолликулаларының атрофиясы: себептері, механизмдері және маңызы
Follicular atresia
Жұмыртқалық фолликуласының атрофиясы – жұмыртқа клеткасын шығара алмау процесі. Бұл нормалы, жасқа байланысты өзгеріс, овариумдардың денсаулығына әсер етеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фолликулярлық атрезия – фолликуланың дамуына кедергі келтіретін процесс, оның нәтижесінде овуляция жүрмейді және жұмыртқашық шығарылмайды. Бұл сүтқоректілердің жұмыртқалықтарының қартаюымен қатар жүретін қалыпты, табиғи процесс. Сүтқоректілердің жұмыртқалықтарындағы фолликулалардың шамамен 1%-ы овуляцияға ұшырайды, ал қалған 99%-ы өсу фазаларынан өте келе фолликулярлық атрезияға түседі. Қорыта айтқанда, фолликулярлық атрезия – фолликулалардың және жұмыртқашаның жоғалуына әкелетін процесс, ал осы процестің бұзылуы немесе жұмыс істемей қалуы көптеген басқа да жағдайларға соқтыруы мүмкін.
Follicular atresia refers to the process in which a follicle fails to develop, thus preventing it from ovulating and releasing an egg. It is a normal, naturally occurring progression that occurs as mammalian ovaries age. Approximately 1% of mammalian follicles in ovaries undergo ovulation and the remaining 99% of follicles go through follicular atresia as they cycle through the growth phases. In summary, follicular atresia is a process that leads to the follicular loss and loss of oocytes, and any disturbance or loss of functionality of this process can lead to many other conditions.
Өмірбаян
Жұмыртқалық бездер – гормондар мен ооциттерді бөліп шығаратын жұмыртқалық фолликулаларының дамуы мен ыдырауы орын алатын жер. Ооциттер – жетілмеген жұмыртқа жасушалары, олар гранулоза жасушаларымен, сондай-ақ ішкі және сыртқы тека жасушаларымен қоршалған. Ооциттер мейоз процесі арқылы фолликуланың ішінде жетілуге қабілетті. Жұмыртқалық безі бар адамдарда бұл процесс үздірілмей жүреді, себебі олар шектеулі сандағы фолликулалармен (500 000-1 000 000 фолликула) дүниеге келеді, ал фолликулалардың 99%-ы атрезияға ұшырайды. Тек бір ғана фолликула жұмыртқа жасушасын шығаруға жеткілікті деңгейде жетіледі және оны ұрықтандыру мүмкін. Әдетте, ай сайын шамамен 20 фолликула жетіледі, бірақ овуляцияланатыны тек бір фолликула ғана; ооцит шығарылғаннан кейін фолликула сары денеге айналады. Сары дене – жұмыртқалық фолликулалардың өмірлік циклының соңғы кезеңі. Ол эстроген мен прогестерон бөліп шығару арқылы организмді жүктілікке дайындауда маңызды рөл атқарады. Егер ұрықтану болмаса, ол ыдырайды және corpus albicans деп аталады. Бұл механизм сүтқоректілердің дені сау репродуктивтік жүйесін реттеу және сақтауда маңызды екені анықталды.
Ovaries are the site of development and breakdown of ovarian follicles which secrete hormones and oocytes. Oocytes are immature eggs and are surrounded by granulosa cells and internal and external theca cells. Oocytes are then able to mature within the follicle through meiosis. In humans with ovaries, this process occurs continuously, as they are born with a finite number of follicles (between 500,000 1,000,000 follicles), and about 99% of follicles undergo atresia. Only one follicle will be mature enough to release an egg and may be fertilized. Typically around 20 follicles mature each month but only a single follicle is ovulated; the follicle from which the oocyte was released becomes the corpus luteum. The corpus luteum is the last stage of the ovarian follicles' lifecycle. It has an important role in secreting estrogen and progesterone to prepare the body for conception. If conception does not occur, then it will be shed and is known as the corpus albicans. It has been observed that this mechanism is important in regulating and maintaining a healthy reproductive system in mammals.
Менопауза
Фолликулярлық атрезия фолликулалық дамудың барлық сатыларында, фолликулалық резерв толығымен таусылғанға дейін жүреді. Фолликулалық резервтің таусылуы менопауза кезінде болады, ол әдетте адамдарда, жұмыртқалары барларда шамамен 51 жасқа келгенде басталады. Менопаузаға тән эстроген мен прогестерон деңгейінің күрт төмендеуіне фолликулярлық атрезия себеп болады. Фолликулалардың ыдырауы олардың эстроген сияқты гормондарды бөліп шығаруына тосқауал қояды. Прогестерон деңгейі де менопауза кезінде төмендейді, себебі фолликулалар болмағандықтан, адамдағы прогестерон деңгейінің басты көзі болып табылатын сары дене дамымайды.
Follicular atresia occurs throughout all stages of follicular development, until the follicular reserve is completely exhausted. Exhaustion of the follicular reserve occurs at menopause, which is typically around the age of 51 in humans with ovaries. The dramatic decrease in estrogen and progesterone levels that is characteristic of menopause is caused by follicular atresia. Breakdown of the follicles prevent them from releasing hormones such as estrogen. Progesterone levels also decrease during menopause because without any follicles, there is no development of the corpus luteum, which is the major source of circulating progesterone levels in humans.
Морфология
Сүт сиырларын зерттеу нәтижесінде фоликулярлық атрезияның екі түрі анықталды: антральдық және базальдық.
From studying dairy cows, two forms of follicular atresia have been identified: antral and basal.
Аңқа
Антральды фолликулярлық атресия гранулозалық жасушалардың гранулозалық мембрананың антральды қабаттарында және кейде антральдың өзінде апоптозға ұшырауымен сипатталады. Осы процесте мембрананың антральды қабаттарында пикноздық ядролардың болуын байқауға болады. Апоптоз фолликуланың қабыну реакциясын тудырмай жойылуын қамтамасыз етеді. Антральды фолликулярлық атресия базальды гранулозалық жасушаларға зақым келтірмейді. Бұл типтегі фолликулярлық атресия көбінесе классикалық және ең көп кездесетін форма деп есептеледі. Көптеген түрлерде ол фолликуланың дамуы бойында жүзеге асады және жалпы алғанда ірі фолликулаларда (>5 мм диаметрде) кездеседі. POF (жұмыртқалық бездің жетілмеуі) кем дегенде 4 ай бойы етеккірдің тоқтауы және сондай-ақ қан сарысуындағы фолликулға ынталандыратын гормон (FSH) концентрациясының жоғарылауы (40 ХБ/л немесе одан жоғары) сияқты белгілері мен симптомдарымен көрінеді. POF-тың себептері әртүрлі болуы мүмкін, генетикалық бұзылыстардан бастап хирургиялық араласуларға, сәулелік терапияға және қоршаған ортаның зиянды факторларына дейін. Хромосомалық және геномдық ақауларға байланысты фолликулярлық атресияның үдеуі POF жағдайларының жартысына дейін құрайды. Мысалы, Фрагильді Х синдромы, Тернер синдромы және галактоземия сияқты түрлі аутосомалық аурулар фолликулалық жетіспеушілікпен байланысты. Темекі шегу фолликулярлық атресияны күшейтетіні және ерте жұмыртқалық без жетілмеуіне әкелетіні анықталды. POF-тың қысқа мерзімді әсерлеріне ыстық толқындар, жүрек соғуының бұзылуы, түнгі терлеу, зәр-жыныс жүйесінің симптомдары және бас аурулары жатады; ал POF-тың ұзақ мерзімді салдарына остеопороз, сүйексіздік, жүрек-қан тамырлары аурулары және ерте өлім қаупі кіреді. Бұл ФСГ-ның артық өндірілуіне немесе ЛГ-ның жеткіліксіз түсуіне байланысты болуы мүмкін. Көптеген фолликулалық кисталар зиянсыз және бірнеше ай ішінде өздігінен жоғалады. Дегенмен, сирек жағдайларда киста тым ірі болып өседі (7 см-ден жоғары), ішкі қысылысқа немесе жарылуға себеп болады, онда ауырсынды басатын дәрілер немесе шұғыл хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Егер киста бірнеше айдан астам уақытқа созылса, дәрігер оны хирургиялық жолмен алып тастауды немесе оның қатерлі еместігін анықтау үшін тексеруді ұсына алады. Ультрадыбыс кистаны визуализациялаудың және емдеуді анықтаудың кең таралған әдісі болып табылады.
Antral follicular atresia is characterized by the apoptosis of granulosa cells within the antral layers of the granulosa membrane and sometimes within the antrum itself. During this process, the presence of pyknotic nuclei in the antral layers of the membrane can be observed. Apoptosis ensures that the follicle gets eliminated without triggering an inflammatory response. Antral follicular atresia causes no damage to basal granulosa cells. This type of follicular atresia is often considered the classic and most commonly observed form. In most species, it occurs throughout follicular development and is universally seen in large follicles (>5mm diameter). POF may present itself with characteristics and symptoms such as loss of menstruation for at least 4 months and also increased serum follicle stimulating hormone (FSH) concentration (greater than or equal to 40 IU/L). There may be many causes of POF, ranging from genetic disorders to surgery, radiation therapy, and exposure to environmental toxicants. Accelerated follicular atresia due to chromosomal and genomic defects accounts for up to one half of all POF cases. For example, Fragile X syndrome, Turner syndrome, and various autosomal diseases such as galactosemia have been linked to follicular deficiencies. Smoking has also been found to increase follicular atresia and lead to premature ovarian failure. Some of the short term effects of POF are hot flashes, irregular heart beat/heart palpitations, night sweats, urogenital symptoms, and headaches; some of the more long term consequences of POF are osteoporosis, infertility, cardiovascular diseases, and possible premature death. This may be due to an overproduction of FSH or an inadequate supply of LH. Most follicular cysts are harmless and resolve on their own within several months. However, rarely a cyst will grow to be very large (greater than 7 cm), cause abdominal pain, or rupture, in which case pain relievers or emergency surgery may be required. If the cyst lasts for longer than a few months, a physician may recommend surgical removal or testing to determine if it is cancerous. Ultrasound is a common method of visualizing a cyst to determine treatment.
Жұмыршық безі қатерлі ісігі
Жұмыртқа безі қатерлі ісігі жұмыртқа безі бар адамдардың арасында кең таралған және АҚШ-та көптеген өлімге себеп болады. ФСГ фолликулалық атрезияны тежейтіндіктен, ФСГ-ның шамадан тыс өндірілуі фолликулалардың артық қалыптасуына және жұмыртқа безі қатерлі ісігінің қаупінің артуына әкелуі мүмкін. Белгілі бір гендердің жоғары экспрессиялануына байланысты гранулоза жасушаларының апоптозын реттеу және фолликулалық атрезияға түсу мүмкін еместігі, егешкілердегі модельдерде кейбір гормонға байланысты қатерлі ісіктердің (мысалы, гранулоза жасушаларының ісіктері) дамуымен және химиорезистенттілікпен байланысты. Гонадотропин теориясына сәйкес, үздірмейтін фолликулалық атрезиямен байланысты фолликулалардың азаюы, сарысудағы гонадотропиндердің артуына байланысты жұмыртқа безі қатерлі ісігінің болу себебі ретінде қарастырылған. Бұл жасуша айналымын және ісік дамуын ынталандыратын қабыну ортасына әкеледі. Жұмыртқа безі қатерлі ісігі кейбір жалпы белгілермен сипатталады, мысалы, іштің ісінуі немесе қабынуы, кіші кезеңдегі ауыру, асқазан-ішек симптомдары (яғни, тәбет жоғалту, лоқсығу, іш қату және күтпеген салмақ жоғалту). Жұмыртқа безі қатерлі ісігімен диагнозы қойылған көптеген адамдар тез тояды және көптегендері ішінде күтпеген, үздірмейтін ісіну сезімінен шағымданады.
Ovarian cancer is highly prevalent amongst humans who have ovaries and leads to many deaths in the United States. Since FSH inhibits follicular atresia, the overproduction of FSH can lead to excessive follicle formation and increased risk of ovarian cancer. The inability to regulate granulosa cell apoptosis and undergo follicular atresia, due to overexpression of certain genes, has been linked to the development of some hormone related cancers (such as granulosa cell tumors) and chemo resistance in mouse models. According to the gonadotropin theory, follicular depletion associated with incessant follicular atresia has also been hypothesized as a potential etiology for ovarian cancer, due to an increase in serum gonadotropins. This leads to an inflammatory environment which promotes cellular turnover and tumor development. Ovarian cancer is characterized by some generalized symptoms such as bloating or swelling in the abdomen, pelvic pain, gastrointestinal symptoms (i. e. loss of appetite, nausea, constipation, and unexpected weight loss). Many people who are diagnosed with ovarian cancer also report feeling very full fast and many of them having a feeling on unexpected continuous bloating in their abdomen.
Поликистоздық жұмыртқалық синдром (ПКБС)
Поликистоздық жұмыртқалар синдромы, немесе ПЖС, АҚШ-та репродуктивті жастағы жұмыртқалары бар адамдардың 6-12%-ын қамтиды және әйелдердің сүйексіздігінің жиі кездесетін себептерінің бірі болып табылады. ПЖС-ның механизмі белгісіз, бірақ көп факторлы. Стероидтар мен андрогендік гормондар өндірісіне қатысты белгілі бір гендер, адамдарда аурудың дамуына, инсулинге қарсы тұру және семіздік сияқты қоршаған орта факторларына, сондай-ақ бірінші дәрежелі туыстардан генетикалық факторлардың берілуіне ықпал етуі мүмкін. ПЖС-ның белгілері мен сипаттамалары: етеккірдің кезекей немесе тоқтауы, денедегі шаштың артық өсуі немесе шаштың жұқаруы, салмақтың артуы, безең. ПЖС басқа метаболикалық қосымша аурулармен байланысты. Ең маңыздысы – семіздік және инсулинге қарсы тұру. Бұл ПЖС-ны емдеу және басқаруды бағалау кезінде үлкен қызығушылық тудырады. Басқа да қауіп факторларына дислипидемия және гипертония сияқты жүрек-қан тамырлары ауруларының дәстүрлі қауіп факторлары жатады. ПЖС-ны фармакологиялық емес емдеу және басқару диеталық түзетулерді қамтиды. Бұл аурудың ерекшелігіне байланысты, ең оңтайлы немесе жоғары диета жоқ, бірақ салмақты төмендетуге және инсулинге қарсы тұруды азайтуға көмектесетін диеталар репродуктивті функцияны жақсартуға көмектеседі. Мұндай диеталардың мысалдары ретінде DASH диетасы (Гипертонияны тоқтатуға диеталық тәсіл) және кетогендік диета аталады. Алайда, мұндай диетаны бастамас бұрын медициналық маманмен кеңесу маңызды. Семіздік, 2-типті қант диабеті сияқты қосымша аурулары бар адамдарға фармакологиялық емдеу ұсынылуы мүмкін. Нұсқаулар метформинмен (қант диабетіне қарсы препарат) және/немесе антиандрогендік препараттармен бірге ауызша контрацепция қолдануды ұсынады. ПЖС – әр адамның жеке жағдайы болғандықтан, әр адамның емдеу жолы мен мақсаттары әртүрлі болады.
Polycystic Ovary Syndrome, or PCOS affects 6 12% of humans with ovaries of reproductive age in the United States, and is one of the common causes of female infertility. The mechanism of PCOS is unknown, but is multifactorial. It has been observed that certain genes related to steroid and androgenic hormone production may contribute to development of the disease in individuals, environmental factors such as insulin resistance and obesity, and passing down of genetics from first degree relatives. Symptoms and characteristics of PCOS include irregular periods or missed periods, excess body hair or thinning hair, weight gain, acne. PCOS is correlated with other metabolic comorbidities. One of large concern is obesity and insulin resistance. This is of high interest when assessing treatment and management of PCOS. Other risk factors include traditional cardiovascular disease risk factors such as dyslipidemia and hypertension. Non pharmacological management and treatment of PCOS include dietary intervention. While there is no one optimal diet or superior diet, as this disease is highly individualized, diets that impact weight loss and insulin resistance have been shown to improve reproductive function. Examples of these diets include the DASH diet (Dietary Approach to Stop Hypertension) and the ketogenic diet. However it is important to consult a medical professional before starting on such diet is safe. Pharmacological management may be recommended for those who have comorbid conditions, such as obesity, type 2 diabetes, etc. Guidelines suggest possible oral contraceptives in combination with metformin (anti diabetic medication), and/or anti androgen agents. As PCOS is a highly individualized condition, each individual's management and goals will look different.