Кіріспе

Прогестерон рецепторын белсендіретін стероидтық гормон. Прогестерогендер, кейде прогестагендер немесе гестагендер деп те жазылады, – прогестерон рецепторларына (ПР) байланып, оларды белсендіретін табиғи немесе синтетикалық стероидтық гормондар класы. Прогестерон – организмдегі ең маңызды және басты прогестероген. Прогестагендер жүктілікті сақтаудағы (яғни, прогестациялық) қызметімен аталады, бірақ олар эструс және менструальді циклдердің басқа фазаларында да кездеседі. Прогестиндер – синтетикалық прогестагендер және медицинада қолданылады. Прогестерогендік активтілігі әртүрлі дәрежеде болатын басқа эндогенді прогестагендерге 16α гидроксипрогестерон (16α OHP), 17α гидроксипрогестерон (17α OHP) (өте әлсіз), 20α дигидропрогестерон (20α DHP), 20β дигидропрогестерон (20β DHP), 5β дигидропрогестерон (5β DHP) (өте әлсіз), 3β дигидропрогестерон (3β DHP), 11-дезоксикортикостерон (DOC) және 5α дигидродезоксикортикостерон (5α DHDOC) жатады. Бәрі де прогестеронның метаболиттері, биосинтез бойынша прогестероннан кейін орналасқан.

Биологиялық қызметі

Прогестогендердің әсер ететін негізгі тіндеріне жатыр, қын, жатыр мойны, сүт бездері, ұрық және ми жатады. Прогестогендердің организмдегі негізгі биологиялық рөлі әйелдердің және ерлердің репродуктивтік жүйелерінде, атап айтқанда әйелдерде менструалды циклды реттеу, жүктілікті сақтау және босанғаннан кейін сүт бездерін лактация мен бала емізуге дайындауда көрінеді; ал ерлерде прогестерон сперматогенез, сперманың қабілетін арттыру және тестостерон синтезіне әсер етеді. Прогестогендер организмнің басқа да бөліктеріне де әсер етеді. Эстрогендерден өзгеше, прогестогендердің феминизация процесінде рөлі шамалы немесе жоқ.

Биосинтез

Прогестерон холестеролден прегненолонды метаболизмдік аралық зат ретінде түзіледі. Стероидтік биосинтез жолының бірінші қадамында холестерол прегненолонға айналады, ол прогестерон және 17α-гидроксипрогестерон прогестогендерінің алғы құралы болып табылады. Бұл прогестогендер, тағы бір стероид – 17α-гидроксипрегненолонмен бірге, андрогендер, эстрогендер, глюкокортикоидтар, минералкортикоидтар және нейростероидтар сияқты барлық басқа эндогенді стероидтардың прекурсорлары болып табылады. Стереоидтарды өндіретін көптеген тіндер, оның ішінде бүйрек үсті бездері, аталық бездер және жұмыртқа бездері прогестогендерді өндіреді. Кейбір тіндерде соңғы өнімге қажетті ферменттердің бәрі бір жасушада орналаспайды. Мысалы, жұмыртқалық фолликулаларында холестерин тека жасушаларында андроген – андростендионға айналады, ал гранулоза жасушаларында эстрогенге айналады. Кейбір түрлердегі ұрықтың бүйрек үсті бездері де прегненолонды өндіреді, ол плацента арқылы прогестерон мен эстрогендерге айналады (төменде қараңыз). Адамда ұрықтың бүйрек үсті бездері прегненолон жолы арқылы дегидроэпиандростерон (DHEA) өндіреді.

Жұмыртқалық өндіріс

Прогестерон – барлық сүтқоректі жануарлардың жұмыртқалықтарының сары денесінде өндірілетін басты прогестоген. Сары дене жасушалары холестеринды прегненолонға түрлендіретін қажетті ферменттерге ие, ол әрі қарай прогестеронға айналады. Прогестеронның ең жоғары деңгейі эструс циклының диэструс фазасында байқалады.

Плаценталық өндіріс

Плацентаның прогестоген өндірудегі рөлі түрлерге қарай өзгереді. Қой, жылқы және адамда плацента прогестоген өндірісінің көп бөлігін өз мойнына алады, ал басқа түрлерде сары дене прогестогендердің басты көзі болып қалады. Қой және адамда прогестерон плаценталық прогестогеннің негізгі түрі болып табылады. Жылқының плацентасы 60-шы күннен бастап түрлі прогестогендерді, атап айтқанда 5α дигидропрогестерон және 5α,20α тетрагидропрогестеронды өндіре бастайды. Толық сары денеден плацентаға көшу 120-150 күн аралығында жүзеге асады.

Химия

Эндогенді прогестогендер — табиғи түрде пайда болатын, C3 және C20 позицияларында кетондық және/немесе гидроксил тобы бар прегнан стероидтері.

Медициналық қолдану

Прогестогендер, прогестерон және прогестиндерді қоса алғанда, гормоналды контрацепцияда, гормоналды терапияда, гинекологиялық ауруларды емдеуде, түрлі мақсаттарда жыныс гормондарының деңгейін төмендету үшін және басқа да жағдайларда медициналық қолданылады.