Кіріспе

Шыңғыс ханға дейінгі моңғол халықтарының тарихи моңғол халқы – Шивей. Шивейлер алыс Шығыс Моңғолстан, Ішкі Моңғолстанның солтүстігі, Маньчжурияның солтүстігі және Охот теңізінің жағалауындағы аймақтарда қоныстанған моңғол халқы болды. Шивейлер туралы жазбалар Солтүстік Вэй (386–534) дәуірінен бастап, 1206 жылы Шыңғыс хан билікке келгенге дейін сақталған. Осы кезде “моңғол” және “татар” атаулары барлық Шивей тайпаларына қолданылды. Шивей моңғолдары оңтүстіктегі қидан (хитан) халқымен тығыз байланыста болды. Батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыстан келген қысымның салдарынан, олар көршілері сияқты біріккен, жартылай отырықтанған империялар құрмады, бірақ тайпа басшылары басқаратын көшпелі конфедерациялар болып қалып келді. Саяси жағдайға байланысты түріктерге, қытайларға және қиданға кезекпен бағынып тұрды. Тан әулеті (618–907) кезінде 20 Шивей тайпасының бірі болған Мэнву Шивей, Ляо әулеті (907–1125) кезінде Мэнгу деп те аталды және Шыңғыс ханның моңғолдарының ата-бабалары саналады. Қазіргі корей тілінде Мэнву (蒙兀 Měngwù) – Монгол (/moŋ.ol/) деп айтылады. Бүгінде Қытайда Моңғолия “Мэнгу” (蒙古 Měnggǔ) деп аталады. Шивей, Сибе, Сибе және, мүмкін, Сянбэй аттарының ортақ түбірі бар.

Шығу тегі

Шивейлер Ювен Сяньбейдің ұрпақтары еді, бірақ оларға Тунгус Мохе халқының да кейбір тайпалары кірген. Шивей – Сяньбей атауының бір түрі. Қытайдың тарихи жазбаларында Шивейлер Сяньбей тегінен шыққан хитан тайпаларымен байланысты екені айтылады. Олар 234 жылы Будугеннің қайтысымен Сяньбей мемлекеті тарағаннан кейін тәуелсіздік алған жергілікті Сяньбей тайпалары болды. "Вэй кітабында" Шивейлердің тілі хитан тілімен бірдей болған, хитандықтар осы тілде сөйлеген; "Суй кітабында" Шивейлер хитандықтармен бір текті халыққа жатқандығы айтылады; ал "Танның жаңа кітабында" да, "Танның ескі кітабында" да Шивейлер хитандықтардың тармағы екені жазылған. Шивей тайпаларының кем дегенде бір бөлігінің хитандықтармен этникалық ұқсастықтары болған болуы мүмкін. Тан әулетінің тарихшысы Ван Гоуэй Шивейлерді хитан тайпасы деп сипаттайды. "Суй кітабында" солтүстік Шивей басшысының лауазымы Мохефу деп көрсетілген, бұл хитан басшысының атағымен бірдей – Мохефу немесе "Мофухэ", бұл ирандық/соғдиандық Багапухр/βɣpwr атауының қытайша транскрипциясы, яғни "Құдайдың ұлы" деген мағынаны білдіреді. Мысалы, 466-470 жылдары Датонда Солтүстік Вэйге салық төлеген хитан Мофухэ Хэчен және 479 жылы Когурё мен Роуран қағанатынан қашқан хитан Мофухэ Вую. Шивей мен хитанның этникалық байланысына қатысты, "Шивей мен хитанның этнонимдерінің айырмашылығы протомонгол және парамонгол тайпаларына қатысты бөлініс аяқталғанын көрсетеді".

Ұрпақтар

Шивей және Вулуоху Солтүстік Вэй әулеті (386–534) кезінде Шивей тайпалары ретінде белгілі, бірақ «Вэй кітабында» бөлек жазылған. Солтүстік Ци (550–577) – Суй (581–618) дәуірінде Шивейдің бес тобы болды: Нан (Оңтүстік) Шивей, Бей (Солтүстік) Шивей, Да (Ұлы) Шивей, Бо Шивей және Шенмода Шивей. Тан дәуірінде (618–907) тарихнамалық жазбаларға сәйкес жиырма Шивей тайпасы болғандығы белгілі. Олар: Вусугу, Йисаимо, Сайежи, Хеджи, Вулуоху, Нали, Линкси, Шанбей, Хуантоу (Сары бас), Да (Ұлы) Руже, Сяо (Кіші) Руже, Пово, Небеижи, Луотуо, Донг (Шығыс) Шивей, Си (Батыс) Шивей, Да (Ұлы) Шивей, Менгу Шивей, Луозу Шивей және Дагуи. Улуохун – Урианхай моңғолдарының тағы бір атауы. Да Шивей тайпасы 555 жылы түріктер жеңгеннен кейін шығысқа қашқан Руран тайпаларының ұрпақтары деп есептеледі. Оларды басшысы Тантан (Татар) басқарды және олар Шивейге қосылды. Шын мәнінде, Татар кейбір ірі Шивей тайпаларының баламалы атауы деп саналады. Да Шивей тайпасы Тайчжуд моңғол тайпасымен бірдей деп есептеледі. Күл Тигин стеласына сәйкес, Отыз Татар және Тоғыз Татарлар хитандықтармен бірге Гөктүрктердің шығыс жауы болды. Татар тайпаларының саны Шивей тайпаларының санына шамалас. Лингвистикалық тұрғыдан моңғол тілді болғанымен, Да Шивейдің бір бөлігі Динглинг тайпасынан шыққан болуы мүмкін. Хэйчези («қара арба») – арба жасау өнеркәсібімен танымал Шивей руы. «Лиаоши» бойынша, бір кезде хитандықтар арба жасау өнерін Хэйчези руынан үйренген. Хуантоу («сары бас») Шивей тайпасының мүшелерінде сары шаштың көп болуына байланысты осылай аталған болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес. Дегенмен, блондиндер әлі күнге дейін осы аймақта жиі кездеседі. «Вейшу» тарихында, Туоба Сяньбэйлер құрған Солтүстік Вэй әулетінің 443 жылы Wuluohou (Шивей) атты атты әскерлерінің тобы Солтүстік Вэй императоры Туоба Даомен кездесуді сұрады. Олар өз халқының қазіргі Ішкі Моңғолияның солтүстік-шығысындағы Елунчюн автономиялық ауданында орналасқан үңгір туралы естігенін айтты. Жергілікті тұрғындар бұл үңгірді Сяньбэй ата-бабаларының қасиетті орны ретінде құрметтеген, бұл факт Туоба Даоны өз халқының туған аңыздық үңгірінің орналасқан жерін тапқанына сендірді. «Вейшу» императордың хабарды тексеру үшін Ли Чанды елші ретінде жібергенін айтады. Ли Чан оқиғаны растады, Сяньбэй ата-бабаларына құлшылық ету үшін бірнеше рәсімдер өткізді және рәсімдерді сипаттайтын жазу қалдырды. Қазіргі Гаксиан үңгірі деп белгілі үңгір және жазу 1980 жылы археологтармен табылды. Бұл жаңалық және басқа да тарихи және археологиялық дәлелдер Туоба Сяньбэйлердің біздің заманымыздың бірінші ғасырының басында осы аймақтан оңтүстікке көшіп кеткенін растауға көмектесті. 544 жылы Шивей басшысы Чаняндуфа өз елінен Туоба Вэй сарайына сыйлықтар әкелді. Шивейдің саяси тағдыры, хитандықтардың көп бөлігі сияқты, династиялық кезеңге дейінгі уақытта олардың күшті көршілерімен және Солтүстік Қытайды басқарған кезекті режимдер мен соғысқан тайпалық көршілер арасындағы күштер тепе-теңдігінің өзгеруімен тікелей байланысты болды. Қытай Суй әулетінің соңында анархияға ұшырап, Түркілер солтүстік Азияда бір мезгілде күшейіп келе жатқанда, Шивейлер Түркілерге мойынсұнды, Түркілердің жоғарғы басшысы жіберген үш Тутунның бақылауында болды. Хитан да Түркінің Шаблу ханы жіберген Тутун Пандидің бақылауында болды. VII ғасырдың басында Қытайда үлкен Тан әулеті құрылды. Шивейлер және көптеген басқа тайпалар біртіндеп оның саяси орбитасына тартылды. 618–629 жылдар аралығында Шивейлер жиі Тан сарайына құрмет көрсетіп, сый-құрметтер берді. Бұл жағдайға жауап ретінде Тан сарайы 629 жылы Шивей және Хитан тайпаларын басқару үшін Инчжоу генерал-губернаторына бағынышты Шичжоу қаласын құрды. 632 жылға дейін Вулуоху және басқа да Шивей тайпалары Танға мойынсұнды. Тарихи жазбаларға сәйкес, Жэньюань (788) билігінің төртінші жылы Си Шивеймен бірге Жэньву әскеріне (қазіргі Хоххотта орналасқан) шабуыл жасап, қытайлықтарды да, ұйғыр комиссарларын да өлтіріп, шекаралық халықты тұтқынға алып, олардың үй жануарларын тонады. Шивейлер салыстырмалы түрде әлсіз тайпалар болғандықтан, әрқашан күшті билік арасында тербеліп отыратын. Олар Қытай шекарасына қарсы соғысқа қатысқан, әрине, оңтүстік-батыстағы күшті көршілері Сидің қысымымен. 789 жылы Шивей хандары Тан сарайына елшілерін жіберіп, жасаған қылмыстары үшін кешірім сұрады. 792–842 жылдар аралығында ұйғырлардың қарауында болған Шивейлер Тан сарайына жиі сый-құрметтер берді. 835 жылы Шивей басшысы Дашэн Дуачэн Тан сарайына 30 Шивей өкілімен сапар жасады. Шивей басшысы Дале Тан императоры Ицзунның (859–873 жылдары билеген) кезінде Симен бірге Тан сарайына келді. 840 жылы Қырғыз империясы ұйғырларды жеңгеннен кейін олар Танға мойынсұнды және Танның бұйрығымен ұйғыр комиссарларын өлтірді. 789 жылдан бастап, Шивейлердің тарихи мәліметтерде агрессивті әрекеттері тіркелген жоқ, олардың кейбір тайпалары хитандықтарға қосылды және басқалары 10 ғасырдың басында солтүстік-батысқа көшті. 1087 жылы бағынышты Менгу Шивей өкілдері Яньцзинге (Бейжің) хитан сарайына құрмет көрсетуге келді. Менгу Шивейлер Ляо әулетіне Журчэндерге қарсы күресте соңына дейін көмектесті. «Цидан Гочжи» бойынша, 1124 жылы Шивейлер хитандықтарға Журчэндердің шапқыншылығына қарсы көмектесті. Осы оқиғаны тіркеген «Дацзин Гочжи» 1124 жылы Татарлар хитандықтарға Журчэндердің шапқыншылығына қарсы көмектескенін айтады. Бұл және басқа да көрсеткіштер Татарлар Шивейлермен бірдей екенін көрсетеді. Бодончар Мунхаг және Хайду – Шивей тайпасының Шыңғысханнан бұрынғы басшылары.