Кіріспе

Сиам патшалығы (1767–1782)

Тхонбури патшалығы (ธนบุรี, ) – 1767 жылдан 1782 жылға дейін Оңтүстік-Шығыс Азияда болған маңызды сиам патшалығы, ол Сиамдағы Тхонбури қаласының төңірегінде орналасқан, қазіргі Таиланд мемлекеті. Патшалықты Ұлы Таксин құрды, ол Аюттая патшалығының құлауынан кейін Сиамды қайта біріктірді, сол кезде ел бес соғысып жатқан аймақтық мемлекетке бөлініп кеткен еді. Тхонбури патшалығы Сиамның жылдам қайта бірігуіне және Оңтүстік-Шығыс Азия материгіндегі басты әскери күш ретінде қайта орнауына куә болды. Бұл кезеңде ел өзінің тарихындағы ең үлкен аумақтық кеңеюді бастан өткерді, соның нәтижесінде Лан На, Лаос патшалықтары (Луанг Прабанг, Вьентьян, Чампасак) және Камбоджа сиамдық ықпал аймағына енді. Тхонбури патшалығы Цинь Қытайынан келетін қытай саудасының консолидациясы мен одан әрі өсуіне куә болды, бұл Аюттая кезеңінен (1688–1767) жалғасқан еді, сонымен қатар Сиамдағы қытай қауымының ықпалы артты, Таксин және одан кейінгі монархтар сино-сиамдық қауыммен тығыз байланыс пен отбасылық байланыстарды күшейтті. Тхонбури патшалығының өмірі тек 14 жылға созылды, ол 1782 жылы Таксиннің Тхонбуридің ірі әскери қолбасшысы Чао Пхрая Чакри тарапынан құлатылуымен аяқталды, ол кейіннен Таиландтың төртінші және қазіргі билік етіп отырған Раттанакосин патшалығын (1782–1932) құрды.

Таксин Сиамды қайта біріктіреді

Пхрайя Так, жеке аты Син, Чжэн Чжао (鄭昭) 1765-1767 жылдарғы Бірманың шапқыншылығы кезінде Пхрайя Так Так қаласының губернаторы болды және Аюттаяны қорғауға қосылуға шақырылды. Онда Пхрайя Так шығыс жағалауда үстемдік үшін Пхрая Чантабури Пу Ланмен, яғни Чантабури губернаторымен бәсекелесті. Белгілі бір оқиғада Пхрайя Так барлық асүй ыдыстарын жоюға бұйрық берді, содан кейін 1767 жылдың маусымында Чантабуриді сәтті басып алды. Пхрайя Так Банг Пласойдан (Чонбури) Тратқа дейін созылған шығыс жағалаудағы өзінің ықпалды аймақтарын орнатып алды. Аюттая 1767 жылдың сәуір айында құлады. Қытай-Бірма соғысының салдарынан Бірма өз күштерінің басым бөлігін Аюттаядан қытай майданына аударуға мәжбүр болды. Солтүстікте Чаофрая Фицанулок Руанг Фицанулокта өзінің базасын құрды, ал хаофра Фанг – Чаофраяға қарсы тұрған монах. Ол Тонбуриді басып алып, қараша айында Фоссамтонда бирмалықтарға шабуыл жасады, бирмалық қолбасшы Тхугьи немесе Сукиді жеңді және Сиам соңымен бірікті.

Камбоджа мен Ха-Тенге шабуыл

Сегізінші ғасырда кантондық Мạc Thiên Tứ билеген Hà Tiên порты Сиам шығанағының экономикалық орталығына айналды. Аюттая құлағаннан кейін Аюттаяның екі ханзадасы – ханзада Чао Сисанг пен ханзада Чао Чуй, сәйкесінше Камбоджаның патшалық қаласы Удонгқа және Hà Tiên қаласына паналады. Пекиндегі Цин әкімшілігі патша Таксинды қытайлық тәуелділік жүйесінде Сиамның билеушісі ретінде мойындаудан бас тартты, себебі Мạc Thiên Tứ Пекинге Аюттая әулетінің қалған мұрагерлерінің Hà Tiên қаласында өзімен бірге екенін хабарлады. 1769 жылы патша Таксин Камбоджаның Вьетнамға жақын королі Анг Тонды Сиамға салық төлеуге шақырды. Анг Тон бас тартты, сол себепті Таксин 1769 жылы Камбоджаға әскер жіберді, бірақ күтілген нәтижеге қол жеткізе алмады. 1771 жылы Таксин Аюттая ханзадаларын табу және Сиамға жақын Анг Нонды Камбоджа тағына отырғызу мақсатымен Камбоджа мен Hà Tiên қаласына шабуылдау науқанын қайта бастады. Патша Таксин Пхрайя Йоммарадж Тонгдуанға (кейін король Рама I) 10 000 сарбаздық әскерді Камбоджаға құрлық арқылы басып кіру үшін жіберуге бұйрық берді, ал патша Таксин өзі Пхрайя Фифит Чен Лянмен (陳聯, вьетнамдық дереккөздерде Trần Liên деп аталады) бірге…

Анг Тон Камбоджада билігін қайта жаңартты. Бірақ Тьи Сон көтерілісіне байланысты вьетнамдықтардың қолдауы әлсіреген соң, Анг Тон өзінің қарсыласы Анг Нонмен және Сиаммен келісуге бел буды. 1775 жылы Анг Тон тақтан бас тарды, ал оның орнына Сиамға жақын Анг Нон Камбоджаның жаңа королі болды. немесе 1777 жылы Сиамның билеушісі қытайлық тәуелділік жүйесіне енді.

Ланнаны жаулап алу

1763 жылы Ланна (қазіргі Солтүстік Тайланд) билігі бірмалықтардың қол астына өткеннен кейін, Ланна, соның ішінде Чианг Май да бірмалықтардың билігіне қайта оралды. Чианг Майдың бірмалық губернаторы Тадо Миндин жергілікті Ланна аристократиясын қысымға алды. 1771 жылы король Таксин Чианг Майға қарсы жорыққа шықты, бірақ қаланы басып алуға қол жеткізбеді. Чианг Майда Тадо Миндинге қарсы Ланна аристократы Фая Чабан Бунма басшылық еткен қарсылық күші күш алды. 1772 жылы бірмалық Конбаунг әулетінің королі Хсинбюшин Сиамның қалпына келгенін және Тонбури режимі кезінде күшті болғанын түсінді. Хсинбюшин Сиамға қарсы жаңа жорықты бастады. Ол Сиамға солтүстік және батыс бағыттарынан екі жақтан шабуыл жасау үшін, бірмалық Чианг Май және мон қаласы Мартабан қалаларында әскер жинауға бұйрық берді: бұл 1765 жылғы шабуыл тәсіліне ұқсас болды. Чианг Майдан келген бірма әскерлері 1771 жылы Саванхалок және 1772-1773 жылдары Фихайдың Солтүстік Сиам шекаралық қалаларына шабуыл жасады. Король Таксин Мон босқындарына пана берген Так қатына аттанды. Таксин Чаофрая Чакриге авангардты Лампангқа баруға бұйырды, онда Кавила бұрын бірмалықтарға қарсы көтерілген еді. Бұл шайқаста тұтқынға алынған бірмалықтар болды. [[Файл:AthiWungyiWar.jpg|left|thumb|Маха Тиха Тураның 1775-1776 жылдардағы Сиамға шабуылы Тонбури кезеңіндегі ең ірі және ең қарқынды бірма-сиам соғысы болды. Вьентьян королі Онг Бун бірмалықтардың одақтасы болды, өйткені ол 1765 және 1771 жылдары өзінің қарсыласы Луанг Пхрабангқа екі рет шабуыл жасауға бірмалықтарды итермеледі. Король Таксин Онг Бунның Бірмамен байланыста екеніне күдікпен қарады. 1777 жылы Нангроң губернаторы Чампасақтың қолдауымен Тонбуриге қарсы көтерілді. Король Таксин Чаофрая Чакриге Сиам әскерін Чампасаққа басып кіруге және олардан кек алуға бұйырды. Осы жорықтан кейін Таксин Чакриге Сомдет Чаофрая Маха Касацук атағын берді. Сомдет Чаофрая атағы – аристократтың ең жоғары дәрежесі, ханзадаға тең құрметті атақ. 1778 жылы Пхра Во, Луанг Пхрабанг, Вьентьян және Чампасақ Лаоның үш патшалығы да Сиамның вассалдық патшалықтарына айналды. 1781 жылдың мамыр айында Таксин өзінің алғашқы және жалғыз ресми миссиясын Қытайға, Чаофрая Чакри мен Сураси басшылығымен, вьетнамдық күштермен күресу үшін жіберді. Тонбури үкіметтік құрылымын Аюттаяның соңғы кезеңінен мұрагерлік етті. Екі премьер-министр: премьер-министр Самуха Найок және әскери министр Самуха Калахом орталық үкіметті басқарды. Тонбуридің алғашқы жылдары парсы тегіне жататын мұсылман Чаофрая Чакри Муд 1774 жылы қайтыс болғанға дейін Самуха Найок лауазымын атқарды. Чакри Муттың орнын кейіннен король Рама I болған Чаофрая Чакри Тонгдуанг премьер-министр болып алмастырды. Премьер-министрдің төменгі сатысында Чатусадомның төрт министрі болды. Аюттаядағыдай, аймақтық үкімет қалалардың иерархиясы бойынша ұйымдастырылды, кіші қалалар үлкен қалалардың билігінде болды. Облыстық үкімет – корольге жеке байланысы бар жергілікті билеушілердің бірлестігі. Ал орталық Чатусадом министрлері Пхрайядан төмен дәрежеде болды. Чаофрая Сураси Бунма Тонбури кезеңінде Фицанулоктың губернаторы болды. Фицанулок және басқа да Солтүстік Сиам қалалары 1775-1776 жылдары Маха Тиха Тураның шабуылынан қирады. 1769 жылы Лигор режимін басып алғаннан кейін Таксин өзінің немере інісі принц Нара Суриявонгты Нахон-Си-Таммараттың билеушісі етті. Лигор ханзадасы Нара Суриявонг 1776 жылы қайтыс болды және король Таксин Лигор режимінің бұрынғы басшысы Чаофрая Нахон Нуды Нахон Си Таммараттың автономиялы билеушісі етті. Лигор 1782 жылы Тонбури кезеңінің соңына дейін автономияға ие болды, онда король Рама I Лигор билеушісін «губернатор» етіп төмендету арқылы Лигордың билігін шектеді. Бунмадан (кейіннен Чао Пхрая Суриси және кейіннен Маха Сура Сингханат), қайта бірігу науқанында Таксинге ертерек қосылған ескі Аюттая аристократиясының мүшесі және кейін Бунманың ағасы Тонгдуангтан (кейіннен Чао Пхрая Чакри және кейіннен король Рама I) басқа, Тонбури Корольдігінің жоғары саяси лауазымдары мен атақтары негізінен Таксиннің ертедегі жақтастарына берілді. Аюттаяның құлауынан кейін аман қалған, олардың көпшілігі Фицанулок губернаторы және Аюттая аристократы Теп Пипхитке қолдау көрсеткен, Сиам аристократиясының орнына. Солтүстік қалаларда, Сухотай және Фицанулок айналасында, Таксин өзінің ертедегі жақтастарын орнатты, олардың көпшілігі кейіннен өздерінің жергілікті династияларын құруға рұқсат алды, бірақ басқа жерлерде бірнеше асыл отбасылар жаңа патшалықтағы атақтары мен лауазымдарын сақтады (Нахон Си Таммарат, Лан На), (Таксин азаматтық соғыс кезінде жеңілген Нахон Си Таммараттың билеушісі оның билеушісі ретінде қайтадан тағайындалды) олардың жеке байланыстары оларды Тонбури сотындағы күшті күшке айналдырды.

Патшалық

Пхра Рача Ван Дерм (Тонбури сарайы), Таксиннің бұрынғы патша сарайы, қазір Тайланд Корольдік Әскери-теңіз күштерінің штабы ретінде қолданылады, Ват Арунның Пхра Праңынан көрініс, Тонбури, Бангкок. Тонбури дәуірінде «жеке патшалық» стилі қайта жаңғырды, бұл стильді Наресуан қолданған, бірақ оның өлімінен кейін Наресуанның ізбасарлары одан бас тарды. Наресуан сияқты, Таксин де әскерлерді жеке бастығы ретінде шайқасқа шығарды және жиі халыққа өзін ашып, қоғамдық шараларға және дәстүрлі мерекелерге қатысып, Аюттхая монархтарының көпшілігі қабылдаған мистикалық қабықтан шықты. Наресуанға ұқсас, Таксин қатыгез және авторитарлық монарх ретінде белгілі болды. Таксин өзінің жаңа астанасын Аюттхаяның рухани мұрагері ретінде көрсетуге көп көңіл бөлмеді және сарайының жанындағы Wat Jaeng (кейде Wat Chaeng деп те жазылады, кейін Wat Arun) ғибадатханасын өзінің патшалығының басты храмы ретінде қабылдады. Таксин Тонбуриде бекіністер мен қорғаныс қабырғаларын салуға басымдық берді, сонымен қатар қарапайым қытай стиліндегі тұрғын үй салып, Wat Jaeng-тағы Зөңрөлі Будда мен Фра Банг мүсіндерін орналастыру үшін павильон қосты, бұл мүсіндер 1778 жылы Лаос мемлекеттерінен (Вьентьян мен Луангпрабанг) әкелінген.

Аумақтар

1767 жылы Аюттая құлағаннан кейін Сиам мандаласы жүйесі шатырланды, ал оның бұрынғы салық төлейтін мемлекеттері саяси белгісіздікке ұшырады. Аюттаяға бунга мас салық төлейтін малай сұлтандары бастапқыда салықтық байланыстарын жойып, енді адалдық көрсете бермейтін болды. Бұл Сиамның сол кезге дейінгі ең ірі аумағына дейін кеңеюіне әкелді. Тонбури кезеңінде Сиам жаңа Пратхетсараттар, яғни салықтық тәуелділіктегі патшалықтарға ие болды. Тонбури 1775 жылы Ланнаны бағындырып, 200 жылдық бірмалық тәуелділігін аяқтады, ол бүгінгі Солтүстік Таиланд болып табылады. Таксин 1775 жылы бірмандарға қарсы күрескен өзінің қолдаушылары Пхья Чабан мен Кавиланы Чиангмай мен Лампангтың әкімдері етіп тағайындады. Нан княздігі де 1775 жылы Тонбури билігіне көшті. Дегенмен, Бирма жоғалтқан Ланна аймақтарын қайтару үшін қарқынды науқан жүргізіп, 1777 жылы Чиангмай, ал 1775 жылы Нан бирмалық қауіптерге байланысты тастап кетуге мәжбүр болды. Тек Кавила басқаратын Лампанг қана бірма шабуылдарына қарсы тұрақты бекініс болып қалды. 1779 жылы Вьентьянды басып алғаннан кейін Луангпхрабанг, Вьентьян және Чампасак Лаоның үш патшалығы Сиам билігіндегі салықтық тәуелділіктегі патшалықтарға айналды. 1782 жылы Тонбури патшалығының гүлденген кезеңіндегі вассалдық (мандалалық) мемлекеттер, әр түрлі дербестік деңгейлерімен, Нахон Си Таммарат патшалығы, Чиангмай, Лампанг, Нан, Ламфун және Фрае Солтүстік Тай княздықтары, сондай-ақ Лао патшалықтары – Чампасак, Луангпхрабанг және Вьентьян кірді.