Кіріспе
Аушвиц концентрациялық лагері жүйесіндегі үш негізгі лагердің бірі – Моновиц (сондай-ақ Моновиц Буна, Буна және Аушвиц III деп те аталады) – нацистік Германияның 1942–1945 жылдары оккупацияланған Польшада басқарған нацистік концентрациялық және еңбек лагері (Arbeitslager) болды. Моновиц өмір сүрген кезегінің көп бөлігінде Аушвиц концентрациялық лагерінің бөлімшесі болып табылды; 1943 жылдың қарашасынан бастап ол және аймақтағы басқа нацистік бөлімшелер бірлесіп "Аушвиц III бөлімшелері" (KL Auschwitz III Aussenlager) деп аталды. 1944 жылдың қарашасында немістер оны Моновиц концентрациялық лагері деп қайта атады.
Monowitz (also known as Monowitz Buna, Buna and Auschwitz III) was a Nazi concentration camp and labor camp (Arbeitslager) run by Nazi Germany in occupied Poland from 1942–1945, during World War II and the Holocaust. For most of its existence, Monowitz was a subcamp of the Auschwitz concentration camp; from November 1943 it and other Nazi subcamps in the area were jointly known as "Auschwitz III subcamps" (KL Auschwitz III Aussenlager). In November 1944 the Germans renamed it Monowitz concentration camp,
Monowitz held around 12,000 prisoners, the great majority of whom were Jews, in addition to non Jewish criminals and political prisoners. The SS charged IG Farben three Reichsmarks (RM) per day for unskilled workers, four (RM) per hour for skilled workers, and one and one half (RM) for children. The camp contained an "Arbeitsausbildungslager" (labor education camp) for non Jewish prisoners viewed as not up to par with German work standards. The life expectancy of Jewish workers at Buna Werke was three to four months; for those working in the outlying mines, only one month. Those deemed unfit for work were gassed at Auschwitz II Birkenau. Primo Levi, author of If This Is a Man (1947), survived Monowitz, as did Elie Wiesel, author of the Pulitzer Prize–winning book Night (1960), who was a teenage inmate there along with his father.
Моновицте шамамен 12 000 тұтқын болды, олардың басым көпшілігі еврейлер, сонымен қатар еврей емес қылмыскерлер мен саяси тұтқындар да болды. SS компаниясы IG Farben-ге білікті емес жұмысшылар үшін күніне үш рейхсмарка (RM), білікті жұмысшылар үшін сағатына төрт (RM), ал балалар үшін бір жарым (RM) төледі. Лагерьде "Arbeitsausbildungslager" (еңбекке оқыту лагері) болды, ол неміс еңбек стандарттарына сай емес деп есептелген еврей емес тұтқындарға арналған. Буна-Веркедегі еврей жұмысшыларының өмір сүру ұзақтығы үш-төрт айды құрады, ал сыртқы шахталарда жұмыс істейтіндер үшін – бір ай ғана. Жұмыс істеуге жарамсыз деп танылғандар Аушвиц II Биркенауда газбен қырылды. Примо Леви, "Егер бұл адам болса" (1947) кітабының авторы, Моновицтен аман қалды, сондай-ақ Пулитцер сыйлығын алған "Түн" (1960) кітабының авторы Ели Визель де әкесімен бірге ондағы жасөспірім тұтқын болды.
Monowitz (also known as Monowitz Buna, Buna and Auschwitz III) was a Nazi concentration camp and labor camp (Arbeitslager) run by Nazi Germany in occupied Poland from 1942–1945, during World War II and the Holocaust. For most of its existence, Monowitz was a subcamp of the Auschwitz concentration camp; from November 1943 it and other Nazi subcamps in the area were jointly known as "Auschwitz III subcamps" (KL Auschwitz III Aussenlager). In November 1944 the Germans renamed it Monowitz concentration camp,
Monowitz held around 12,000 prisoners, the great majority of whom were Jews, in addition to non Jewish criminals and political prisoners. The SS charged IG Farben three Reichsmarks (RM) per day for unskilled workers, four (RM) per hour for skilled workers, and one and one half (RM) for children. The camp contained an "Arbeitsausbildungslager" (labor education camp) for non Jewish prisoners viewed as not up to par with German work standards. The life expectancy of Jewish workers at Buna Werke was three to four months; for those working in the outlying mines, only one month. Those deemed unfit for work were gassed at Auschwitz II Birkenau. Primo Levi, author of If This Is a Man (1947), survived Monowitz, as did Elie Wiesel, author of the Pulitzer Prize–winning book Night (1960), who was a teenage inmate there along with his father.
Тарих
Лагерьдің құрылуы IG Farben неміс химиялық компаниясының үшінші ірі синтетикалық каучук және сұйық отын зауытын салу туралы бастамасының нәтижесі болды. Лагерь одақтас авиациясының бомбалауынан тыс, Силезияда орналасуы тиіс еді. 1940 жылдың желтоқсаны мен 1942 жылдың қаңтары аралығында ұсынылған орындардың ішінде таңдалған жер – Ошвицимнің шығыс бөлігі мен Дворы және Моновице ауылдары арасындағы жазық дала болды. Бұл таңдауға жақсы геологиялық жағдайлар, көліктерге қолжетімділік, сумен жабдықтау және көмір (Либяж, Явишовице және Явожно кеніштерінен), әк тас (Кржешовицеден) және тұз (Величкадан) сияқты шикізаттың болуы себеп болды. Алайда, осы жерде өнеркәсіптік кешенді салудың басты себебі – жақын жердегі Аушвиц лагерінен құл еңбек күшін тез алу мүмкіндігі еді. IG Farben дайындық жұмыстарын жүргізіп, 1941 жылдың ақпан және сәуір айлары аралығында нацистермен келісімге келді. Компания жерді поляк иелерінен ешбір өтемақысыз тартып алғаннан кейін, олардың үйлері бос қалған және бұзылған соң, қазынадан арзан бағаға сатып алды. Осы уақытта неміс билігі Ошвицимдегі еврейлерді үйлерінен шығарып, Сосновецке немесе Хшанувқа қоныстандырды және олардың үйлерін Германиядан келген компания қызметкерлері үшін IG Farben компаниясына сатты. Бұл жағдай жергілікті поляк тұрғындарының да біріне орын алды. IG Farben басшылары концлагерь командирімен келісіп, көмекші және білікті жұмысшылар үшін күніне 3-4 маркадан тұтқындарды жұмысқа алуға келісті. 1941 жылдың сәуір айының ортасында алғашқы KL тұтқындары зауыттың құрылыс алаңына жұмыс істеу үшін жүк көліктерімен жеткізіле бастады. Мамыр айынан бастап жұмысшылар лагерден зауытқа дейін 6-7 км қашықтықты жаяу жүруге мәжбүр болды. Шілде айының соңында мыңнан астам жұмысшы Дуворы станциясына пойызбен бара бастады. Олардың жұмысына жерді тегістеу, дренаждық арналарды қазу, кабельдер төсеу және жолдар салу кірді. 1942 жылдың мамыр айында тұтқындар құрылыс алаңына қайта оралды және 21 шілдеге дейін жұмыс істеді, содан кейін негізгі лагерьде және Биркенауда тиф эпидемиясы басталып, олардың жұмысқа баруы тоқтатылды. Еңбекшілерді жоғалтудан қауіптенген зауыт басшылығы Моновицеде азаматтар үшін салынып жатқан казарма лагерін SS-ке беруге шешім қабылдады, оған тұтқындарды орналастыру үшін. Қылмыстық-атқару жүйесіне байланысты, лагерьдің ашылуы бірнеше рет кейінге шегерілді. Алғашқы тұтқындар 26 қазан күні келді, ал қарашаның басында шамамен екі мың тұтқын болды.
Әкімшілік және атауы
Моновиц өзінің көп бөлігінде Аушвиц концлагерінің бөлімшесі болды. 1943 жылғы қарашада СС жүргізген әкімшілік реформадан кейін, ол Аушвиц кешеніндегі үш негізгі лагердің біріне айналды: KL Auschwitz I Stammlager (Аушвиц I негізгі лагері); Аушвиц II Биркенау; және KL Auschwitz III Aussenlager (Аушвиц III бөлімшелері). 1944 жылғы қарашада тағы бір ұйымдастыру жұмыстары жүргізілді: Аушвиц II негізгі лагердің құрамына енді, ал Аушвиц III Моновиц концлагері деп атау өзгертілді.
"Бұнай" зауыты
Жаңа Буна Верке немесе Моновиц Буна Верке зауыты Ошвицим қаласының шетінде орналасқан. Зауыт құрылысын Италия мемлекеті тапсырған, ол IG Farben компаниясынан синтетикалық мұнай өндірісінің тоқтатылуынан кейін нитрил каучугін (Buna N) импорттауға мүдделі болған. 1942 жылдың 2 наурызында басылған, Конфедерация Фашисттер Индустриалымен қол қойылған 29 беттік келісімшарт Италиядан 8 636 жұмысшының келуін қамтамасыз етті. Бұл жұмысшылар 700 миллион рейхсмарка инвестициясымен (1942 жылғы 0,7 теңгесі қазіргі шақта <есептелген сома> миллиард еуроға жуық) құнымен қондырғыларды салуға міндеттелді. Синтетикалық каучук Польшада, Аушвиц лагерінің тұтқындарынан алынған құл еңбегі мен бұрынғы Польша көмір кен орындарынан алынған шикізатты пайдаланып, дерлік тегін өндірілуі тиіс болды. 1944 жылға қарай Буна зауытында шамамен 80 000 құл жұмысшы жұмыс істеді. Джозеф Боркиннің «IG Farben-нің қылмыстары мен жазасы» атты кітабында жазылғандай, IG Farben Буна каучугін өндіруге арналған өндірістік алаң бар Аушвиц III лагерінің негізгі қаржы демеушісі болды. Боркин дұрыс емес жазғандай, итальяндық еврей химигі Примо Леви Буна зауытының жоғары деңгейдегі мамандарының бірі болды және әріптестерінің көмегімен кейбір тұтқындарды тірі ұстауға үлес қосты, бірақ Буна каучугін тиімді өндіріс деңгейінде өндіре алмады. Шындығында Леви тұтқын ретінде соңғы екі айда химиялық зертханаға жіберілді, себебі ол бұрын химия мамандығы бойынша оқыған. Buna Rubber атауын BASF A.G. берген, ал 1988 жылға дейін Buna BASF компаниясына тиесілі нитрил каучугінің саудалық атауы болып қала берді.
Лагерьді азат ету
1945 жылдың 18 қаңтарында Моновиц лагеріндегі нацистер жүріп-тұруға денсаулығы жеткілікті деп санаған барлық тұтқындар эвакуацияланып, Чехия шекарасына жақын Глейвиц (Гливице) қосалқы лагеріне өлім шеруіне жіберілді. Өзінің тәжірибесін 1996 жылы жариялаған Пауль Штайнберг осы шеруге қатысушылардың бірі болды. Кейіннен ол Бухенвальдта американдық армия тарапынан босатылды. Қалған тұтқындар 1945 жылдың 27 қаңтарында Аушвиц лагері кешеніндегі басқа тұтқындармен бірге Қызыл Армия тарапынан босатылды, олардың арасында белгілі жазушы Примо Леви де болды. 1945 жылдың ақпан айының ортасынан бастап Қызыл Армия Буна-Верке зауытынан көптеген жабдықтар мен машиналарды батыс Сібірге тасыды, бұл үшін тұтқындалған неміс мамандары қолданылып, олар жабдықты бөліп шығарды. Алайда, бастапқы ғимараттардың көп бөлігі сақталды және соғыстан кейін химия өнеркәсібі сол жерде қайта жаңартылды. Бұрынғы зауыттың аумағында екі поляк компаниясы орналасқан: металл конструкциялар, бөлшектер, металл құрылымдық элементтер, резервуарлар және т.б. өндіретін Chemoservis Dwory S. A. және Synthos Dwory Sp., Synthos S.A. тобының еншілес компаниясы, синтетикалық резеңке, латекс және полистирол сияқты химиялық өнімдерді өндіреді. Екеуі де Ошвищим қаласында орналасқан. Моновиц лагерінің қазіргі күйіндегі құрылыстары мен қалдықтарына лагерьтің бастапқы теміршіханасы, тұтқындардың ас үйінің бір бөлігі, СС казармасының қираған ғимараты, СС күзетшілері үшін үлкен бетонды бомбалаудан қорғаныш жайы ("Сальцгиттер/Гейленберг" типінде) және СС күзетшілері үшін кішкентай, бір адамдық бомбалаудан қорғаныш жайы (мұндай жайлар Буна-Верке зауытының аумағында да, сондай-ақ зауыт жұмысшылары үшін үлкен бетонды бомбалаудан қорғаныш жайымен бірге табылады).
Британдық әскери тұтқын лагері
Буна/Моновиц концентрациялық лагерінің батысында бірнеше жүз метр жерде Ламсдорфтағы негізгі лагердің (Stalag VIII B) E715 жұмыс лагері орналасқан болатын (1943 жылдың қарашасынан кейін Тешенде). Ол жерде британдық және басқа да Ұлттар Достастығының әскери тұтқындары ұсталды, ал лагерьді СС емес, Вермахт басқарды. Осы тұтқындардың көпшілігі Солтүстік Африкада, бастапқыда итальяндық әскерлермен тұтқынға алынған. 1943 жылы Италия жақын арада өзгергеннен кейін, неміс әскері оларды Силезиядағы әскери тұтқындар лагерлеріне, соңында Освенцимге жеткізді. 1943 жылдың қыркүйек айының басында Аушвицке алғашқы 200 британдық әскери тұтқын келді. 1943/44 жылдардың қысында E715 лагерінде шамамен 1400 британдық әскери тұтқын ұсталды. 1944 жылдың ақпан және наурыз айларында олардың шамамен 800-і Блеххаммер және Хейдебрекке көшірілді. Осыдан кейін Аушвицтегі британдық тұтқындардың саны шамамен 600-ге дейін тұрақты болды. Аушвицтегі британдық тұтқындар кейде Қызыл Кресттен посылкалар алатын. Алайда, 1944 жылдың 23 ақпанында Корольдік Армиялық Қызмет Корпусының капралы Л. В. Рейнольдс, денсаулығына байланысты, 21 метр (70 фут) биіктіктегі мұзбен жабылған конструкцияға көтерілуден бас тартқандықтан, сол жерде атып өлтірілді, өйткені ол оны тым қауіпті деп ойлады және жеткілікті жабдықталмаған еді. Британдық тұтқындар Моновиц концентрациялық лагерінде болып жатқан оқиғаларды көріп, түнде оқ атылғанын естіп, асылған адамдардың денелерін көрді. Моновиц құрылыс алаңында тұтқындар концлагерь тұтқындарымен байланысқа түсті. Британдық тұтқын Денис Эви E715 лагерінде жұмыс істеді және оның жеке тәжірибесін жазды. 1945 жылдың қаңтар айында Қызыл Армия Аушвицке жақындағанда, Вермахт 1945 жылдың 21 қаңтарында E715 лагерін жапты және британдық әскери тұтқындарды Польша мен Чехословакия арқылы Баварияға қарай марш жасауға мәжбүр етті. 1945 жылдың сәуір айында АҚШ әскері британдық тұтқындарды Аушвицтегі Сталаг VII А-дан Мосбургте босатып алды.