Кіріспе

Биогеографияда космополиттік таралу – бұл тиісті мекендемелерде әлемнің барлық бөлігінде (немесе көп бөлігінде) кездесетін таксонның ареалы. Космополиттік түрлердің көпшілігі түрлі климаттық және экологиялық жағдайларға жақсы бейімделеді, бірақ бұл әрқашан солай бола бермейді. Қашалоттар (оркалар) – планетадағы ең танымал космополиттік түрлердің бірі, өйткені олар Жердегі барлық ірі мұхиттарда, Солтүстік Мұзды мұхиттан Антарктикаға дейін және барлық жағалау және ашық су аймақтарында тұрақты және көшпенді (миграциялық) популяцияларын сақтайды. Мұндай таксон (әдетте түр) космополиттік таралуға ие деп айтылады немесе түр ретінде космополитизмді көрсетеді; мысалы, ғасырлар бойы үйретілген тау көгершіні (көбінесе «көгіз» деп аталады) қазір әлемнің көптеген қалаларында кездеседі. Космополиттік түрге керісінше – эндемикалық (туған жерлік) түрлер, яғни тек бір географиялық орналасқан жерде табылсады. Эндемизм көбінесе нақты бір климатқа немесе аймаққа бейімделген организмдерге алып келеді, ал түрлерді басқа ортаға орналастырса, қиындықтарға тап болуы мүмкін. Эндемикалық түрлердің мысалдары космополиттік түрлерге қарағанда әлдеқайда көп; мысалы, қар барысы, тек Орталық Азия тауларында кездесетін түр, мысықтар миллиондаған жылдар бойы осы ортаға бейімделген.

Біліктілік

"Қолайлы ортада" деген шарт "космополиттік таралу" терминін нақтылау үшін қолданылады, көбінесе полярлық аймақтарды, ең биік тауларды, мұхиттарды, шөлдерді немесе кішкентай, оқшау аралдарды ескермейді. Мысалы, үй шыбыңы кеңінен космополиттік, бірақ оның таралуы мұхиттық немесе полярлық емес.

Қатынасты терминдер мен ұғымдар

Пандемизм термині де қолданылады, бірақ барлық авторлар осы терминді қолдану мағынасында бірдей емес; кейбіреулер пандемизмді негізінен аурулар мен пандемияларға қатысты қолданса, ал енді біреулері оны эндемизм мен космополитизм арасындағы аралық термин ретінде қарастырып, пандемизмді субкосмополитизмнің бір түрі деп есептейді. Яғни, бұл космополитизмге жақын, бірақ таралу аймағында үлкен олқылықтар бар, мысалы, Австралияда мүлдем кездеспеуі мүмкін. Терминология әртүрлі, және эндемизмнің нағыз қарсысы пандемизм бе, әлде космополитизм бе деген пікірталас бар.

Мұхит кедергілері

Биогеографиядағы осыған байланысты ұғым – мұхиттық космополитизм және эндемизм. Әлемдік мұхиттың кез келген жерге еркін таралуға мүмкіндік бермейтіні, оның температура градиенттері сияқты физикалық кедергілермен күрделенгендігінде. Бұл Атлант мұхиты мен Үнді/Тынық мұхиттары арасында тропикалық түрлердің қоныс аударуына кедергі келтіреді. Керісінше, Солтүстік теңіз аймақтары мен Оңтүстік мұхитты тропиктер бөліп тұрады, олар көптеген түрлер үшін тым ыстық.

Экологиялық шекаралау

Космополитизмнің тағы бір қыры – экологиялық шектеулер. Барлық мұхиттарда кездесетіндей болып көрінетін түрлер, шындығында тек жағалау аймақтарында, немесе белгілі бір тереңдік диапазондарында, немесе мысалы, эстуарийлерде ғана таралған болуы мүмкін. Сол сияқты, құрлықтағы түрлер де тек орманды жерлерде, таулы аймақтарда, құмды шөлдерде немесе осы сияқты жерлерде ғана кездесуі мүмкін. Мұндай таралулар жинақы немесе кеңейтілген, бірақ тар болуы мүмкін. Осындай факторлар жиі ескеріледі, сондықтан космополиттік таралу туралы айтылғанда олар көбінесе нақты айтылмайды.

Халықтың аймақтық және уақыт аралығындағы өзгеруі

Белгілі бір түрдің немесе сорттың космополитизмін жоғары таксондардың космополитизмімен шатастыруға болмайды. Мысалы, Myrmeleontidae туысы космополиттік, яғни Антарктидадан басқа барлық континенттерде Myrmeleontidae құрамындағы жергілікті түрлердің бірі кездеседі, бірақ бәрібір Myrmeleontidae-дің ешбір түрі, тіпті туысы да космополиттік емес. Керісінше, адамның Жаңа дүниеге жасанды ара шаруашылығын енгізуінің нәтижесінде, Apis mellifera, мүмкін, өз отбасының жалғыз космополиттік өкілі; Apidae отбасының қалған бөлігі шамалы таралымға ие. Тіпті егер космополиттік популяция бір түр ретінде танылса да, мысалы, Apis mellifera, әдетте, аймақтық қосалқы популяциялар арасында айырмашылықтар болады. Мұндай айырмашылықтар көбінесе субтүрлер, сорттар немесе морфтар деңгейінде кездеседі, ал кейбір айырмашылықтар ресми түрде тану үшін тым ұсақ немесе тұрақсыз болады. Субтүрлік айырмашылыққа мысал ретінде "африкалық өлтіруші ара" деп аталатын Apis mellifera scutellata және Кап арасы, яғни Apis mellifera capensis түрлерін қарастыруға болады; екеуі де бірдей космополиттік түрге жатады, бірақ олардың ареалдары көбінесе үстіртіп қана қиылысады. Үй құсы мен балықтар сияқты басқа космополиттік түрлер де ұқсас мысалдарды ұсынады, бірақ басқа түрлерде аз танымал қиындықтар бар: Арктикалық кенедей көшіп жүретін кейбір құстар Арктикадан Оңтүстік мұхитқа дейін таралған, бірақ жылдың кез келген мезгілінде олар көбінесе көшіп бара жатыр немесе ареалдың бір жағында ғана шоғырланған болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір түрлер ареалдың тек бір жағында ғана көбейеді. Таза космополитизмнің бір қыры ретінде қарастырылғанда, мұндай таралымды уақытша, маусымдық өзгерістер ретінде қарастыруға болады. Жергілікті популяциялардың бір-бірімен тұрақты түрде шағылысуына тым үлкен планетадағы космополитизмнің басқа да қиындықтары генетикалық әсерлерді, мысалы, сақина түрлерін (Larus шаяндары сияқты) және клиннің қалыптасуын (Drosophila сияқты) қамтиды.

Мысалдар

Космополиттік таралу жойылған және қазіргі кезде тіршілік ететін түрлердің екеуінде де байқалады. Мысалы, Листрозавр Пермь-триас жойылу оқиғасынан кейін ерте триас кезеңінде космополиттік таралуға ие болды. Қазіргі әлемде қасқыр кит, көк кит және үлкен ақ акуланың барлығы космополиттік таралуға ие, олар Жердің мұхиттарының көп бөлігінде кездеседі. "Copidosoma floridanum" шырыны да осыған ұқсас мысал болып табылады, өйткені ол бүкіл әлемде таралған. Басқа мысалдарға адамдар, мысықтар, иттер, батыс бал арасы, жапырақты лишайник Parmelia sulcata және Mytilus моллюск туысы жатады. Бұл термин кейбір ауруларға да қолданылуы мүмкін. Мұндай таралу кең ауқымды экологиялық төзімділіктен немесе түрленуге қажетті уақытқа қарағанда жылдам таралудан туындауы мүмкін.