Кіріспе

Момине Хатун кесенесі – Әзірбайжанның Нахчыван Автономиялық Республикасының Нахчыван қаласында орналасқан кесене, сонымен қатар Атабек күмбезі деп те аталады. Ол 1186 жылы сәулетші Аджами ибн Әбубекр Нахчивани салған. Он қабырғалы кесене 34 метр биіктікке жеткен. Бүгінде оның биіктігі 25 метрді құрайды (бұрынғы шатырсыз). Әзірбайжанның жергілікті билеушілерінің бірі, Ильдегезид әулетінен шыққан Атабек Жахан Пахлаванның анасының құрметіне салынған кесене күрделі геометриялық өрнектермен және Құран аяттарымен әсем безендірілген. 1186 жылы Аджами Нахчивани салған қабірдің бастапқы биіктігі 34 метр болғанмен, шатыр пішіндес күмбезі аяқталмаған; сондықтан қабірдің биіктігі 25 метрді құрайды (күмбезсіз). Момина Хатун қабірі – Атабайлар сәулет кешенінен бүгінгі күнге дейін жеткен жалғыз ескерткіш. Кесененің жалпы құрылымы крипт пен сегізбұрышты мұнарадан тұрады. Мавзолейдің де пішіні сегізбұрышты. Крипт пен сыртқы көрінісінен бөлек, Аджами мұнараның ішкі кеңістігінде әрі кетпеуге тырысып, қарапайымдылық пен тұтастықты бағалаған. Қабірдің төменгі платформасы онбұрышты пішіндес және үлкен жылтыратылған диорит тақталарымен жабылған. Мұнараның тазалығы мен геометриялық қарапайымдылығын сақтау үшін сәулетші шығыс жағын, екі есікті кіреберісімен, қалған қабырғалардан ешқандай айырма жасамайды. Мұнараға кіретін төртбұрышты есік, үстінде куфи жазуы бар кірпіштен қаланған, жайнақ ланцет аркасына орналасқан.

Тарих

Момина Хатунның қабіріндегі кесене оның жерленгеннен кейін дереу тұрғызылды. Алғашқыда кесене қарапайым ғимарат болған, бірақ Атабег Жахан Пахлаван анасының есімін мәңгі есте қалдыру үшін, өмірінің соңына қарай одан да мықты құрылыс салуға шешім қабылдады. Осыған байланысты ол әсем құрылыстар кешенін салуға бұйрық берді, сондай-ақ Әжәми ибн Әбубекр Нахчиваниге жаңа кесене салуды тапсырды. Әжәми сол кезде Юсуф ибн Кусейирдің кесенесін салғандығымен танымал еді. Жахан Пахлаванның тұсында Момина Хатунның мазары, "Гумбез Атабек" деп аталатын кесене салынды. Кешендегі қалған ғимараттар Момина Хатунның кіші ұлы Қызыл Арслан атабег болған кезде салынды.

Сипаттама

Комплекстің жобасы бірнеше құрылымнан тұрды. Мавзолейдің өзі және минареттері бар порталдан басқа, 19 ғасырда мұнда 35-36 метр биіктіктегі Жұма мешіті орналасқан, ол тіпті Момина Хатун кесенесінен де биік болды. Осы құрылыстардың ішінде тек Момина Хатун кесенесі ғана біздің заманымызға дейін жеткен. Ол жер асты және жер үсті деңгейлерінен тұрады. Момина Хатунның қабірі жер асты деңгейінде орналасқан, онда жаяу адамдардың кіруіне рұқсат жоқ. Жер үсті бөлігі күйдірілген кірпіштен жасалған және он қабырғалы. Бұл мұнара тәрізді орталық күмбезді құрылымдарға жатады және үш қатар қызыл туфпен қапталған массивті тұғырға орналасқан. Әр қабырғасының беті толығымен ою-өрнектермен жабылған, олар геометриялық өрнекке стилденген күфі араб жазуында жазылған. Әрбір жағындағы өрнек ерекшеленеді. Мавзолейдің жоғарғы бөлігі сталактиттерге ұқсас композициямен әшекейленген. Мавзолейдің ішкі жағы дөңгелек пішіндес. Ішкі кеңістіктің жалғыз әшекейі – жазулар мен өрнектермен жабылған 4 дөңгелек медальон. Дискілерде Мұхаммед, Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли, Хасан және Хусейн аттары жазылған. Қабірдің 25 метрлік сегізбұрышты пішіні Атабектер сәулет кешеніне кіретін ғимараттардың арасында ерекше көзге түседі. 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы суреттер мен фотосуреттер бұл құрылыстың бір кезде үлкен кешеннің бөлігі болғанын көрсетеді. Қабір қызыл диорит тастарымен қапталған тұғырдың үстіне салынған.

Сырғанақ

Момина Хатунның қабірі жоспарында алдыңғысына қарағанда көлемі мен күрделілігі жағынан ерекшеленеді. Мавзолей сегізбұрышты пішіндес. Шамамен он метрлік арканы жалпақ кірпішпен жабу мүмкін болмады. Осы себепті Аджами төменгі қабаттың беріктігіне ерекше назар бөлді және 38 жыл бұрынғы Қызыл күмбез қабірінде де қолданылған құрылыс тәсілін жетілдірді: ол қабірдің ортасына қалың, он жақты тірек орнатты. Тіректің қабырғалары сүйір аркалармен байланысқандықтан, мықты орталық тірек пен тұрақты шатыр құрылымы пайда болды. Мавзолей 1999-2003 жылдары Әлемдік банктың Әзербайжан мәдени мұрасын қолдау жобасы аясында кеңінен қалпына келтірілді. Ол 1996-2006 жылдардағы Әзербайжанның 50 000 манаттық банкнотасының беткі жағында бейнеленген. Қоңырау тәрізді тіректің сұлулығын және өңдеудің әсерін күшейту үшін сәулетші қарама-қарсы бұрыштарға кірпіштен жасалған қабырғаларды қосты. Бұл қабырғалар жұлдыз тәрізді шеңбер құрайды. Жафар Ғиясидің сөзіне сәйкес, бұл шеңбер ескерткішті безендіретін өрнекті құрылымдарға ұқсас және математикалық үйлесімділік принциптеріне негізделген. Құрылыстың сәулеттік сұлулығы, қабырғалар өрнекті кірпішпен қапталғандықтан, одан да анық көрінеді. Профессор Жафар Ғияси жергілікті дәстүрлерге негізделген құрылыстың эволюция процесі Момина Хатун қабірінің сәулетінде аяқталады деп атап көрсетті. Зерттеушінің пікірінше, осы процестің ең қарқынды кезеңі Атабегтер билігі тұсында болды және Қызыл күмбез қабірінен басталып, Гилан қабірі арқылы Момина Хатун қабіріне дейін жалғасты. Бұл Әзербайжан тарихындағы ғылыми және өнер прогресінің шыңы болды.

Сипаттама

Момине Хатун мавзолейі – Нахчыванның ең көрнекті ескерткіші, ол күрделі геометриялық өрнектермен және Құран аяттарымен безендірілген. Зор онқабатты мавзолей ортағасырлық 34 метрлік «аспан қыртысы» ретінде есептелген. Бүгінде оның биіктігі 25 метрді құрайды. Әр беті геометриялық өрнектер түрінде жазылған араб жазуларымен толығымен жабылған. Он бетінің тоғызы әртүрлі әшекейленген, тек біреуі қайталанады – шығу терезесі болуы тиіс болған ойыс бөлігінде. Мавзолейдің жоғарғы бөлігі сталактит композициясымен әшекейленген. Ескерткіштің бас аркасына куфи шрифтімен мына сөздер жазылған: «Біз өтіп барамыз, бірақ бізден тек жел ғана қалады. Біз өлеміз, бірақ тек туындымыз ғана сыйлық ретінде қалдырамыз». Мавзолейдің жер асты (күмбез) және жер үсті бөліктері бар. Мавзолейдің жер үсті бөлігі сырттан онбұрышты (әр жағы куфи жазуларымен шектелген), ал ішкі бөлігі дөңгелек пішіндес. Күмбездің ішінде халифалардың есімдері жазылған төрт дөңгелек медальон орналасқан. Мавзолейдің батыс бөлігі аяқталуымен ерекшеленеді. Мұнда бет екіге бөлінген: төменгі бөлігінде кіреберіс есігі бас арка пішіндес, ал жоғарғы бөлігінде әшекейлік өрнектер бейнеленген. Бас арканың үстіне мүсіншінің аты мен құрылыс мерзімі жазылған жазулар қашалған. Момине Хатунның жерленген жері ғимараттың астында, бірақ оған кіру жолы жоқ. Мавзолейдің ішкі пішіні дөңгелек. Ішкі безендірудің жалғыз элементі – жазулар мен өрнектермен әшекейленген төрт дөңгелек медальон. Бұл медальондар мавзолейдің шар тәрізді күмбезінің ішкі жағына орналастырылған және Мұхаммед пайғамбардың, төрт рашид халифтердің (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли) және олардың ұлдары Хасан мен Хусейннің есімдерін қамтиды. Момине Хатун мавзолейі салтанатты сәнімен ерекшеленеді. Мавзолейдің негізгі кітабындағы, қабірдің үстіндегі жазуда: «Бұл қабірді әлемдегі білімді, әділ және ұлы жеңімпаз Шамсаддин Нусрат әл-Ислам және әл-Муслимин Жәхан Пахлаван Әбу Жафар Мұхаммед ибн Атабай Елдағиз, дін, ислам және мұсылмандардың даңқы үшін салдырды!» деп жазылған. Мұқарнаның астында түркіз тастармен жазылған куфи әріптерімен жазулар бар. Оның он екі сыртқы жағының ойыс беттері кірпіштен жасалған геометриялық мотивтермен жабылған, түркіз плиткалармен безендірілген және кішкентай мұқарна тәжімен шектелген. Ішінде қабырғалары ашық, пішіні дөңгелек. Момине Хатун мавзолейі ортағасырлық Нахчыван сәулет мектебінің өкілі болып табылады, оған әзербайжандық сәулетші Аджеми ибн Кусейирдің еңбектері зор ықпал еткен. Нахчыван стилі Абшерон аймағында кең таралған Ширван стилінен кірпішті негізгі құрылыс материалы ретінде пайдалануымен және әсіресе түркіз эмальды плиткаларды безендіру үшін қолдануымен ерекшеленеді.

Фасад

Момин Хатун кесенесі – барлық жағында, кіретін есіктің орналасқан шығыс жағын қоса алғанда, бірдей әшекейлермен безенілген призмалық мұнара. Мұнараның тіктөртбұрышты кіреберісі терең емес, сүйір арка түрінде салынған. Оның үстіндегі жазу тақтасында Куфи стилінде кесененің сәулетшісі мен салыныс уақыты көрсетілген. Сүйір нишалардың жиектері күрделі геометриялық өрнектермен және жұқа бағаналармен (15 см диаметрмен) жабылған, ал ішкі беттері бірінен-бірі қайталамайды. Әр жағындағы сүйір нишаларды безендіру үшін ақшыл көк түркіз кірпіштер қолданылған. Он жақты мұнараның жиектері П тәрізді жақтау құрайды және нишаларды қамтиды. Бұл жақтаулар кірпіштен жасалған Куфи стиліндегі жазулармен жабылған. Бұл жазулардың Құранның Ясин сүресінен алынған мәтіндер болуы мүмкін. Көптеген геометриялық өрнектер көп қырлы жұлдыздардан және олардан таралатын сызықтардан тұрады. Әр жағында 5, 6, 8 қырлы жұлдыздар және 6, 8 бұрышты геометриялық фигуралар бар.

Интерьер

Күмбездің кірпіш қатарының ішкі жағында перпендикуляр бағыттағы жебелерде (диаметрі 1,5 м) төрт дөңгелек медальон орналасқан. Әшекейлер гипс пен саз қоспасынан жасалған және күфі стиліндегі композициялардан тұрады. Барлық композициялардың негізгі мағынасы – "Алла" сөзі. Омар, Осман, Әли сөздері бірімен-бірі келісіп, 6, 8 және 10 қырлы жұлдыздарды құрап, "Алла" сөзін айнала қоршайды.