Кіріспе

Ресейдегі қираған бекініс Саркель (немесе Шаркель, хазар тілінде "ақ үй" деген мағына береді) – қазіргі Ресейдің Ростов облысында, Дон өзенінің төменгі ағысында орналасқан ірі әктас және кірпіштен салынған бекініс. Ол 830 немесе 840 жылдары Византияның көмегімен хазарлар салған. Бекініс құрылысында қолданылған ақ әктас кірпіштерге байланысты Саркель, яғни "ақ үй" деп аталған.

Орналасқан жері

Саркель Дон өзенінің сол жағалауындағы төбеде орналасқан. Қазіргі уақытта Цимлянск су қоймасы салынғаннан кейін су астында қалды. Өзеннің сол жағалауы оң жағалауына қарағанда төмен болғандықтан, көп бөлігі суға батты. Саркельден Дон өзені арқылы, оң жағалауда, Саркельге шамамен замандас тағы бір үлкен хазар бекінісі орналасқан. Бұл орын Правобережное Цимлянское городище деп белгілі, бірақ оның ежелгі атауы белгісіз. Ол әлі де оң жағалауда сақталған, бірақ судың жақындауынан эрозияға ұшырауда.

Құрылыс

Саркел 833 жылы Хазар мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасын қорғау үшін салынған. Хазарлар өздерінің одақтасы Византия императоры Теофилден бекіністі астана салу үшін инженерлерді сұрады, ал Теофил өзінің бас инженері Петронас Каматерды жіберді. Осы қызметтердің орнына Хазар хағаны Херсонес және басқа да Қырымның тәуелді жерлерін Византияға берді. Тарихшылар неге Дон өзенінде осындай мықты бекініс салынғанын анықтай алмады. Олар, әдетте, қымбат құрылыстың себебі Хазарларға қауіп төндіретін күшті аймақтық державаның пайда болуымен байланысты болуы керек деп санайды. Александр Васильев пен Георгий Вернадский сияқтылар Саркелдің Дон мен Волга арасындағы маңызды кеме жасау жолын Рус қағанатынан қорғау үшін салынғанын айтады. Басқа тарихшылар бұл мемлекет солтүстікке қарай жүздеген шақырым жерде орналасқан деп есептейді. Тағы бір жаңадан пайда болған держава – венгрлер Хазарларға қағанға салық төлегенше, аса қауіпті болған жоқ. Константин Порфирогенит өзінің "De Administrando Imperio" еңбегінде Хазарлардың император Теофилден Саркел бекінісін салуды өтінгенін жазған. Оның жазбалары венгрлермен байланысты, себебі жаңа бекініс Хазарлардың жаңа жауы пайда болғандықтан қажет болған болуы керек, ал сол кезде басқа халықтарды Хазарлардың жаулары ретінде қарастыруға болмайды. 10 ғасырда парсы саяхатшысы және географы Ахмад ибн Рустах Хазарлардың венгрлердің шабуылына қарсы қорғанысқа бекінгенін айтқан.

Тарих

Бұл қала, Волга-Дон порты арқылы өтетін сауда жолын бақылағандықтан, өте қарбалас сауда орталығы болды, осы жолды орыстар Қара теңізден Волгаға, содан кейін Каспий және Балтық теңіздеріне өту үшін пайдаланды. Бұл жол "Хазар жолы" деп белгілі болды. Саркелдегі бекінілген гарнизонға оғыз және печенег салдаты жалданып алынған. 965 жылы князь Святослав I басқарған Киевтік орыстар Саркел қамалын және қаласын басып алды. Қала Белая Вежа (славян тілінде Ақ мұнара немесе Ақ бекініс) деп аталды және славяндармен қоныстандырылды. Ол 12 ғасырға дейін славяндық болып қалып келді, содан кейін аймақ қыпшақтардың билігіне көшті. Михаил Артамонов 1930 жылдары осы жерді қазды. Бұл хазар ескерткіштерін зерттеудегі ең ауқымды қазба жұмысы болды. Көптеген хазар және орыс заттарының арасында Артамонов Саркел құрылысында қолданылған Византия бағаналарын тапты. Қазіргі таңда бұл орын 1952 жылы салынған Цимлянск су қоймасының астында қалған, сондықтан қосымша қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік жоқ.