Са́ркел – 8-9 ғасырлардағы хазарлар мен византиялықтар салған бекініс. Ростов облысында орналасқан, қазірде Цимлян суқоймасының астында. Тарих, археология.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейдегі қираған бекініс Саркель (немесе Шаркель, хазар тілінде "ақ үй" деген мағына береді) – қазіргі Ресейдің Ростов облысында, Дон өзенінің төменгі ағысында орналасқан ірі әктас және кірпіштен салынған бекініс. Ол 830 немесе 840 жылдары Византияның көмегімен хазарлар салған. Бекініс құрылысында қолданылған ақ әктас кірпіштерге байланысты Саркель, яғни "ақ үй" деп аталған.
Ruined fortress in Russia
Sarkel (or Šarkel, literally "white house" in the Khazar language) was a large limestone and brick fortress in what is now Rostov Oblast of Russia, on the left bank of the lower Don River. It was built by the Khazars with Byzantine assistance in the 830s or 840s. It was named Sarkel, or 'white house', because of the white limestone bricks used in its construction.
Орналасқан жері
Саркель Дон өзенінің сол жағалауындағы төбеде орналасқан. Қазіргі уақытта Цимлянск су қоймасы салынғаннан кейін су астында қалды. Өзеннің сол жағалауы оң жағалауына қарағанда төмен болғандықтан, көп бөлігі суға батты. Саркельден Дон өзені арқылы, оң жағалауда, Саркельге шамамен замандас тағы бір үлкен хазар бекінісі орналасқан. Бұл орын Правобережное Цимлянское городище деп белгілі, бірақ оның ежелгі атауы белгісіз. Ол әлі де оң жағалауда сақталған, бірақ судың жақындауынан эрозияға ұшырауда.
Sarkel was located on a hill, on the left bank of the Don River. It is currently under water, after the construction of the Tsimlyansk Reservoir. The left bank of the river was much lower, compared to the right, so a lot of it was flooded. Across the Don River from Sarkel, on the right bank, there was located another large Khazar fortress roughly contemporary with Sarkel. This site is known as Правобережное Цимлянское городище, although its ancient name is unknown. It is still there, on the much higher right bank, although suffering from erosion because of encroaching water.
Құрылыс
Саркел 833 жылы Хазар мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасын қорғау үшін салынған. Хазарлар өздерінің одақтасы Византия императоры Теофилден бекіністі астана салу үшін инженерлерді сұрады, ал Теофил өзінің бас инженері Петронас Каматерды жіберді. Осы қызметтердің орнына Хазар хағаны Херсонес және басқа да Қырымның тәуелді жерлерін Византияға берді. Тарихшылар неге Дон өзенінде осындай мықты бекініс салынғанын анықтай алмады. Олар, әдетте, қымбат құрылыстың себебі Хазарларға қауіп төндіретін күшті аймақтық державаның пайда болуымен байланысты болуы керек деп санайды. Александр Васильев пен Георгий Вернадский сияқтылар Саркелдің Дон мен Волга арасындағы маңызды кеме жасау жолын Рус қағанатынан қорғау үшін салынғанын айтады. Басқа тарихшылар бұл мемлекет солтүстікке қарай жүздеген шақырым жерде орналасқан деп есептейді. Тағы бір жаңадан пайда болған держава – венгрлер Хазарларға қағанға салық төлегенше, аса қауіпті болған жоқ. Константин Порфирогенит өзінің "De Administrando Imperio" еңбегінде Хазарлардың император Теофилден Саркел бекінісін салуды өтінгенін жазған. Оның жазбалары венгрлермен байланысты, себебі жаңа бекініс Хазарлардың жаңа жауы пайда болғандықтан қажет болған болуы керек, ал сол кезде басқа халықтарды Хазарлардың жаулары ретінде қарастыруға болмайды. 10 ғасырда парсы саяхатшысы және географы Ахмад ибн Рустах Хазарлардың венгрлердің шабуылына қарсы қорғанысқа бекінгенін айтқан.
Sarkel was built to protect the north western border of the Khazar state in 833. The Khazars asked their ally, Byzantine emperor Theophilus, for engineers to build a fortified capital, and Theophilus sent his chief engineer Petronas Kamateros. In recompense for these services, the Khazar khagan ceded Chersonesos and some other Crimean dependencies to Byzantium. Historians have been unable to determine why such a strong fortress was built on the Don. They generally assert that the costly construction must have been due to the rise of a strong regional power that posed a threat to the Khazars. Alexander Vasiliev and George Vernadsky, among others, argue that Sarkel was built to defend a vital portage between the Don and the Volga from the Rus' Khaganate. Other historians believe this polity was situated many hundred miles to the north. Another nascent power, the Hungarians, was not particularly threatening to the Khazars as long as they paid tribute to the khagan. Constantine Porphyrogenitus records in his work De Administrando Imperio that the Khazars asked the Emperor Theophilos to have the fortress of Sarkel built for them. His record is connected to the Hungarians on the basis that the new fortress must have become necessary because of the appearance of a new enemy of the Khazars, and other peoples could not be taken into account as the Khazars’ enemies at that time. In the 10th century, a Persian explorer and geographer Ahmad ibn Rustah mentioned that the Khazars entrenched themselves against the attacks of the Hungarians.
Тарих
Бұл қала, Волга-Дон порты арқылы өтетін сауда жолын бақылағандықтан, өте қарбалас сауда орталығы болды, осы жолды орыстар Қара теңізден Волгаға, содан кейін Каспий және Балтық теңіздеріне өту үшін пайдаланды. Бұл жол "Хазар жолы" деп белгілі болды. Саркелдегі бекінілген гарнизонға оғыз және печенег салдаты жалданып алынған. 965 жылы князь Святослав I басқарған Киевтік орыстар Саркел қамалын және қаласын басып алды. Қала Белая Вежа (славян тілінде Ақ мұнара немесе Ақ бекініс) деп аталды және славяндармен қоныстандырылды. Ол 12 ғасырға дейін славяндық болып қалып келді, содан кейін аймақ қыпшақтардың билігіне көшті. Михаил Артамонов 1930 жылдары осы жерді қазды. Бұл хазар ескерткіштерін зерттеудегі ең ауқымды қазба жұмысы болды. Көптеген хазар және орыс заттарының арасында Артамонов Саркел құрылысында қолданылған Византия бағаналарын тапты. Қазіргі таңда бұл орын 1952 жылы салынған Цимлянск су қоймасының астында қалған, сондықтан қосымша қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік жоқ.
The city served as a bustling commercial center, as it controlled the Volga Don portage, which was used by the Rus to cross from the Black Sea to the Volga and thence to the Caspian and Baltic. The route was known as the "Khazarian Way". A garrison fortified at Sarkel included Oghuz and Pecheneg mercenaries. Sarkel's fortress and city were captured by Kievan Rus' under prince Sviatoslav I in 965. The city was renamed Belaya Vezha (Slavic for White Tower or White Fortress) and settled by Slavs. It remained Slavic until the 12th century, when the district was taken over by the Kipchaks. Mikhail Artamonov excavated the site in the 1930s. It was the most ambitious excavation of a Khazar site ever undertaken. Among many Khazar and Rus items, Artamonov discovered Byzantine columns used in the construction of Sarkel. The site is now submerged by the Tsimlyansk Reservoir, completed in 1952, so no further excavations may be conducted.