Кіріспе

Әзірбайжандағы 12 ғасырлық ескерткіш

Қыз мұнарасы – Әзірбайжанның Баку қаласындағы Ескі қалада орналасқан 12 ғасырлық ескерткіш. 15 ғасырға жататын Ширваншахтар сарайымен бірге, ол 2001 жылы ЮНЕСКО-ның тарихи ескерткіштердің Әлемдік мұра тізіміне ІІІ санаттағы мәдени мүлік ретінде енгізілген тарихи ескерткіштер тобын құрайды. Бұл Әзірбайжанның ең танымал ұлттық нышандарының бірі болып табылады және осы себепті Әзірбайжанның валютасында және ресми құжаттамасында бейнеленеді. Қыз мұнарасында Баку қаласының тарихи даму жолын баяндайтын мұражай және сыйлық дүкені орналасқан. Мұнараның шатырынан Ескі қаланың көшелері мен минареттері, Баку бульвары, Исабек Хажинскийдің үйі және Баку шығанағының кең көрінісі ашылады. Мұнара төңірегінде Әзірбайжанның тарихы мен мәдениетіне қатысты көптеген аңыздар бар. Шындығында, кейбір эпостар балет және театрлық қойылымдарға сценарий болған. Композитор Афрасиаб Бадалбейлидің 1940 жылы жазған "Қыз мұнарасы" балеті – Әзірбайжан балетінің әлемдік деңгейдегі шедеврі. Балет 1999 жылы қайта қойылды. Каспий теңізінің жағалауы шегінуі нәтижесінде құрлықтың бір бөлігі пайда болды. Осы жер 9-15 ғасырлар аралығында дамыды, сол кезде Ескі қаланың қабырғалары, сарай және Қыз мұнарасының алып бекінісі салынды.

Тарих

Кейбір ғылыми дереккөздер Қыз мұнарасын Иран мен Әзірбайжандағы зороастризм мен исламға дейінгі архитектураның маңызды үлгісі деп көрсетеді. Дауд А. Ахундов археологиялық және архитектуралық дәлелдер келтіріп, мұнараның зороастрийлердің от ғибадатханасы болғанын, мұнараның жоғарғы бөлігінде 7 от шығу тесігі болғанын айтады. Зороастрийлердің сенуіне göre, жұмаққа жету үшін 7 саты немесе 7 аспан бар. Дауд А. Ахундов пен Хасан Хасанов от ғибадатханасының мұнарасын шамамен б.з.б. 8-7 ғасырларға жатқызады.

Ичери Шеһердің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Қыз мұнарасы құпиялылығымен және ежелгі тарихымен, сонымен қатар нақты белгіленбеген екі кезеңмен байланысты аңыздарымен танымал. Бұл аймақ алғаш рет палеолит дәуірінде қоныстанған. Баку тарихының профессоры, көрнекті тарихшы және сарапшы Сара Ашурбейли мұнараның негізінің, жер астына 15 метрге дейін және жер үстінен үш қабатқа дейін созылатынын, бұл бөлігінің біздің заманымыздың 4-6 ғасырлары аралығында салынғанын есептейді. Сондай-ақ, мұнарада қолданылған тас пен ортағасырлық қаланың айналасында қолданылған тас арасындағы айқын айырмашылыққа назар аударады. Бұл тұжырымды тарихшы Бретаницкий де қолдайды, ол мұнараның 5-6 ғасырларда, содан кейін 12 ғасырда салынғанын болжайды. Мұнараның оңтүстік қабырғасындағы 14 метр биіктікте орналасқан және ежелгі күфілік жазуда жазылған «Куббе Масуд ибн Дауд» немесе «Кубей Месуд ибн Дауд» деген жазу 12 ғасырда белсенді болған сәулетшіге қатысты; ол Мардакан дөңгелек мұнарасын салған сәулетшінің әкесі. Дегенмен, бұл жазу Мардакан мұнарасындағы жазу сияқты, оның сәулетші болғанын нақты көрсете бермейді, сондықтан бұл мәселе даулы. Бірақ, қазіргі мұнараның көп бөлігі 12 ғасырға жатады деген пікір қалыптасқан. Мұнара және басқа да қабырға құрылыстары, қазір ЮНЕСКО тізіміне енген, 1806 жылы Ресей үкімдігі кезінде нығайтылып, сақталған. Қыз мұнарасы 1992-2006 жылдардағы 1-ден 250 манаттық әзербайжан банкноттарының, 2006 жылдан бері шығарылатын 10 манаттық банкноттың, сондай-ақ 1992-2006 жылдар аралығында шығарылған 50 qəpik монетасының бет жағында, ал 2006 жылдан бері шығарылатын 5 qəpik монетасының арт жағында бейнеленген.

Аңыздар мен құпиялар

Бакудегі Қыз мұнарасы туралы түрлі құпиялар мен аңыздар бар. Бірақ мұнараның дизайны мен мақсаты – ең басты құпия. Баку Қыз мұнарасына қатысты 20-ға дейін аңыз бар. Олардың көп бөлігі Баку тарихының ислам және орта ғасырлық кезеңдерімен байланысты. Ал қалғандары Әзербайжанның зороастризм немесе исламға дейінгі тарихы, діні және мәдениетіне терең сіңген. Ең танымал аңыз – Баку халқын құлдықтан азат еткен отты шашы бар бойжеткен туралы. Бұл жыр Әзербайжанның зороастризм сенімдері мен мәдениетіне қатысты және қазіргі күнге дейін жеткен.

От түстес қыз құтқарушы туралы аңыз

Көп бұрын Баку қаласының ежелгі қала-қалқасы болған. Қалқта От ғибадатханасының мұнарасы бар еді. Баку тарихының бір кезеңінде жау бекіністі қоршауға алды. Жау Баку тұрғындарынан берілуді талап етті, бірақ олар бас тартты. Сондықтан жау бекіністі қиратып, барлық тұрғындарын құл қылуға бел буды. Нәтижесінде қамалдың көптеген қорғаушылары жаудың шабуылдарын тоқтатуға тырысқанда қаза тапты. Жаудың қолбасшысы қамал қорғаушыларын бағындыру үшін су құбырын кесуге бұйрық берді. Қалқтағылардың бәрі шөлдеді. Олардың сусыз, тамақсыз, тек қан мен өліммен ғана өмір сүргендері белгілі болды. Жоғары сиқыршылар басқа діни қызметкерлермен бірге қамалдың От ғибадатханасының мұнарасында сақталған қасиетті отқа дұға етіп, Ахура Мазда құдайының халыққа көмектесуін және қорғауын сұрады. Олар күні-түні құдіреті шексіз, мейірімді Ахура Маздадан дұшпанды жеңіп, өмірлерін сақтап қалуды сұрап дұға етті. Ақыры, ең жоғарғы құдай Ахура Мазда сиқыршыларды және халықтың дұғаларын естіді. Бір күні от ғибадатханасының мұнарасынан құлаған үлкен бір қасиетті отты көрді. Өрттен әдемі қыз шықты. Оның ұзын оттай түсті шашы болды. Сонда халық тізе бүгіп, әйелге тағзым етіп, оған дұға етуге кірісті. Қыз: – Қорықпаңыздар! Мен сіздерге көмектесуге және қорғау үшін келдім! Маған қылыш пен дулыға беріңіздер! Жау менің отқа боялған шашымды көрмесін. Қалдық қақпасын ашыңыздар! – деді. Сол кезде жаудың қолбасшысы қамалдың пахлеванимен (батыры) жекпе-жекке күресуге сыртта күтіп тұрды. Егер қамал пахлеваны жеңіске жетсе, жау әскері кері шегіп кетер еді, ал егер жау қолбасшысы жеңіске жетсе, қамал қиратылып, тірі қалған тұрғындары құлдыққа түсер еді. Қалдық қақпасы ашылып, жаудың қолбасшысы қамалдың пахлеванының соғысуға келе жатқанын көрді. Қатты шайқас басталды. Құдайдың құдіретімен нұрланған сәттердің бірінде бекіністің пахлеваны жауды аттан түсіріп, оның мойнына қылышын қойды. Жау: – Ой, сен жеңдіңсің! Сен кімсің? Дулығаңды шеш! Мен сенің бет-әлпетіңді көргім келеді, Пахлеван! – деді. Ол дулығасын шешті, ол қамал пахлеванының ұзын, от түстес шашы бар әдемі қыз екенін көрді. Ол: – Ой, сен қызсың ғой! Сен батыл әрі әдемі қызсың! Егер Баку қыздары соншалықты батыл болса, мен сендердің бекіністеріңді ешқашан басып алмаймын! Мені өлтірме, сұлулық! – деп айқайлады.

Ол оның сұлулығы мен батылдығына ғашық болып, оған тұрмысқа шығуын сұрады. Әрине, қыз оны өлтірмеді, оның ашық жүрегіне ғашық болды. Ақырында, жау Бакуді басып алмады және жергілікті халық мұнараны Қыз мұнарасы деп атады.

Қыз құтқарушының екінші нұсқасы

Көп уақыт бұрын Баде Кубе (Баку) бекіністі қаласын жау қоршап алған еді. Баде Кубеде үш қатар қорғаныс қабырғасы болды, бірақ олардың бәрін жау айналып қоршады. Тоқсан күнге созылған қоршаудан кейін билеушілер әрекет ету керек екенін түсінді. Қаланың ішінде, теңізге жақын жерде, биік және қара түтін шығаратын мұнаралы ғибадатхана болды, онда қасиетті Отты сақтау үшін ежелгі рәсімдер орындалатын. Ғибадатхананың бас сиқыршысы Эгирванд отқа табынушыларға: «Ертең Шаһты белгісіз және таза күш өлтіреді» деп жариялап, ежелгі оттық рәсімдерді орындады. Ғибадатхана есігі кенеттен ашылып, жалындаған шашы бар таза бойжеткен шықты. Ол ғибадатхананың қасиетті отымен жарықтандырылды және қолында жалыстаған қылыш ұстаған еді. Ол отпен оранып, ғибадатханадан шығып, бас Магтың жанына келді. Маг: «Сен мәңгілік оттың астанасы – қасиетті қаланы және сені жаратқан Мұнараны құтқаруың керексің» деді.

Осылайша, ай бетіндегі жалындаған бойжеткен соңғы рет ғибадатхана мұнарасына қарап, генерал Нұреддин мен оның әскерлерімен шайқасқа кірісті. Ол берген уәдесін орындап, елін құтқарды, бірақ ол өлтірген жау генералына ғашық болды. Сондықтан ол өзін-өзі өлтіруге шешім қабылдады, қылышымен иығына тығып, жанын қасиетті От Мұнарасына тапсырды. Ол өзін-өзі өлтіргеннен кейін Хазри және Гилавар желдері жеті күн бойы күшті соқты. Содан бері ғибадатхана оттарының жануы тоқтады, ал ғибадатхана құтқарушы таза бойжеткеннің құрметіне Қыз Мұнарасы (Қыз Қаласы) деп аталды.

Баку мұнарасының оттары неге сөнді деген аңыз

Бір заманда Баку қаласын жау қоршады. Бірақ Баку халқы қарсы тұрып, өмірін қорғауға бел буды. Олар батылмен шайқасты, алайда қамал ішіндегі жағдай уақыт өте келе қиындыққа толы болды. Жау су көзін кесіп, қоршауды күшейтіп, қамалдың қорғаушыларын бағындыруға тырысты. Осы арада Жоғарғы Маг және басқа дін қызметкерлері қамал ішіндегі Ыстық От ғибадатханасының мұнарасында Құдіретті Құдай Ахура Маздаға жәрдем тілеп дұға жасады. Көп күндік дұғалардан кейін Ахура Мазда дін қызметкерлерінің тілектерін қабылдады. Құдіретті жер сілкінісі болды, нәтижесінде жау әскері жойылды. Осылайша, Құдіретті Ахура Мазда жауды талқандап, Баку халқын құлдықтан азат етті, бірақ Бакудегі От ғибадатханасы мұнарасының үстіндегі қасиетті оттар сөніп қалды.

"Қыз мұнарасы" атауының шығу тегі

Профессор Махир Халифа Заде считает, что помимо легендарного происхождения, нет исторических объяснений или археологических и письменных доказательств, описывающих, почему башня была названа Девичьей башней. Поэтому мы не можем исключить возможность религиозных объяснений. Помимо легенд о волосяном спасителе, представленных выше, есть и другая возможность того, почему она называется «девственной» или «девичьей» башней, как указано в третьей легенде, а также вторичный смысл двух других: возможно, башня была названа Девичьей башней, потому что она никогда не была разрушена врагом. С религиозной точки зрения это означало, что храм никогда не будет унижен или осквернен злом (Ахриман или Ангхра Майнью в зороастризме). Следовательно, если башня не была осквернена врагом/злом (Ахриманом), она остается «девственной» (нетронутой), следовательно, девичьим храмом зороастрийского бога Ахура Мазды. Это цилиндрическое восьмиэтажное сооружение высотой с основанием диаметром. Внутреннее пространство башни, как говорят, достаточно для размещения 200 человек. Длинный массивный выступ к главной башне обращен на восток, ориентирован на восход солнца, указывая на равноденствия, что привело к выводу о том, что она была построена как астрономическая башня; в то время как контрфорс обращен на восток, вход в башню обращен на юго-восток. Каждый этаж башни имеет неглубокий сводчатый потолок, «каменный купол» с центральным отверстием. Толщина стен варьируется от у основания, сужаясь цилиндрически до на верхних этажах. Все этажи соединены лестницей, примыкающей к круглой стене, и освещаются узкими окнами или нишами, расширяющимися внутрь. Построенная из каменной кладки конструкция демонстрирует различные отделочные поверхности, облицованные местным серым известняком. Чередующиеся ряды камня, уложенные в гипсовом растворе, создают черно-белый полосатый эффект. Северо-западная часть башни сохранила первоначальную отделку поверхности. Также имеется клювообразный выступ, контрфорс, изогнутой формы, выполненный из каменной кладки. Самая ранняя каменная кладка имеет квадратные углы. Детальное изучение конструктивных особенностей башни археологами показывает, что каменная кладка как на внутренних, так и на внешних поверхностях имеет ромбовидную форму и видна как наверху, так и внизу стены башни. Ромбовидный рез, видимый как декоративный элемент, особенно на внешней стороне западной стены, украшен наверху и прост внизу стены; тонкая особенность, отмеченная по всей башне, предполагает, что она была построена как единый монолитный блок в один период. Однако недавние реставрационные работы признаны небрежными. В 2011–2013 годах башня подверглась реставрации. В 2011 году вокруг смотровой площадки башни были установлены плексигласовые барьеры для предотвращения самоубийств.

Танымал мәдениетте

Патшаның қызын махаббаты жоқ адамға үйлендіруге мәжбүрлеу туралы аңыз, ол әкесінен алдымен өзі үшін мұнара салдырып, сосын сол мұнарадан секіріп өзін-өзі өлтіру арқылы қашып құтылады. Бұл көптеген әзербайжандық өлеңдер мен пьесалардың негізгі тақырыбы болған. "Қыз мұнарасы" атты балет – 1940 жылы Афрасияб Бадалбайлы жазған алғашқы әзербайжан балеті. Бұл балет Баку Опера және Балет театрында қойылады. Дегенмен, балеттегі сюжет – аңыздың өзгешеленген нұсқасы. Балетте айтылуынша, патша соғыс жорығынан оралғанда, әйелі ұл емес, қыз дүниеге келтіргенін біледі. Ол қатты ашуланып, кішкентай қызын өлтіруге бұйрық береді. Бірақ, қыздың күтушісі оны жасырын жерге алып кетеді, онда ол сұлу қызға айналады. Он жеті жасқа келгенде ол жанындағы жігітімен құда болады. Осы сәтте патша оны көріп, оған үйленгісі келіп, қызды алып, Қыз мұнарасында қамап қояды. Қыздың жанындағы жігіті осы жағдайға ашуланып, патшаны өлтіреді. Сосын ол сүйіктісін құтқару үшін Қыз мұнарасына жүгіреді. Алайда, қыз мұнараға жақындап келе жатқан қадамдарды естіп, патша оны тексеруге келген деп ойлап, дереу мұнарадан секіріп өзін-өзі өлтіреді.