Кіріспе
Рим каноны – Рим тәртібінің миссасында қолданылатын ең көне евхаристиялық дұға, және оның қалыптасуы кем дегенде 7 ғасырға дейін жетеді; алайда, оның ядросы одан да ертерек. Ғасырлар бойы Рим канонына шағын өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, бірақ ол 7 ғасырда I Григорий папаның тұсында алған негізгі формасын сақтап келеді. 1970 жылға дейін ол Римдік миссалда қолданылатын жалғыз евхаристиялық дұға болды, бірақ содан бері Пауыл VI миссасы үшін үш жаңа евхаристиялық дұға жазылды.
Қасиетті Григорий І-ге дейін (590 жылға дейін)
Римдік канонның қайта қаралуы мен реттелуі дәстүр бойынша Рим литургиясын ұйымдастырушы Папа Григорий І (590-604) есімімен байланыстырылады. Оның билігі Канон тарихын талқылауда табиғи бөлінуді қамтамасыз етеді. Григорийдің өзі Канонның "бір ғалым" есімді адам арқылы жазылғанын айтқан, ал Папа Бенедикт XIV оның нақты бір есімді адамды меңзегені ме, әлде жай ғана "білімді адамды" айтқаны ма, деген мәселені талқылаған. Григорийдің өзі Канонға бір сөз тіркесін қосып, түзету жасаған деп есептеледі. Ол қалдырған Канон, шын мәнінде, "Евхаристиялық дұғаның түбегейлі өзгерісі мен қайта құрылуына" әкелген "толыққанды қайта құру" процесінің соңғы кезеңін көрсетеді. Римдік канонның дұғалары мен олардың қазіргі орналасуы арасында айырма жасау қажет. Дұғалардың, немесе олардың кем дегенде бір бөлігінің, тамыры шіркеу әкелерінің хаттарындағы сілтемелер арқылы өте ерте заманға дейін жетеді: Te igitur, Memento Domine және Quam oblationem дұғалары 400 жылға дейін қолданыста болған, бірақ қазіргідей нақты сөздермен айтылмаған; Communicantes, Hanc igitur және құлшылықтан кейінгі Memento etiam және Nobis quoque дұғалары 5 ғасырда қосылған.
Ерте кезең
Бірінші ғасырда Рим шіркеуі барлық жергілікті шіркеулермен бірге (диоцездер) Евхаристияны Мәсіхтің нұсқауына мойынсұнып, ол өлер алдындағы түні Соңғы кешкі ас кезінде істегендей жасады. Онда нан мен шарапты құлшылық ету және Киелі Рухты шақыру арқылы құлшылыққа бағыштады; нан үзілді және адалдарға Қасиетті Тағам берілді. Әрине, бұл бөлімге дейін Киелі кітаптан оқылатын сабақтар да болды, бұл туралы әулие Юстин Мученик нақты айтқан. Осы месса грек тілінде өткізілгені де мәлім. Көне грек тілі христиандардың ортақ тілі болды, кем дегенде Палестинадан тыс жерлерде, Александр Македонскийдің жаулауларынан бастап империяның барлық аймақтарында, содан кейін Рим империясында қолданылды. Бұл туралы катакомбалардағы грекше жазулар және Римдегі христиан жазушыларының Койне грек тілінде жазғандары куәлік етеді. Бұл алғашқы кезеңдегі литургиялық формулалар туралы аз ғана мәлімет бар. Әулие Клименттің бірінші хатында Еухаристияға тікелей сілтеме жоқ болғанымен, әдетте литургиялық (lix lxi) деп саналатын дұға бар. Сондай-ақ, онда «Иеміз құрбандықтар мен қасиетті қызметтердің сақтықпен, асықпай және тәртіпсіздіксіз емес, белгіленген уақытта және сағатта жасалуын бұйырды» делінген. Бұл Римде діни рәсімдер белгілі бір ережелерге және анық тәртіпке сәйкес өткізілгенін көрсетеді. xxxiv тарауында римдіктер «бірлесіп жиналды және бір ауыздан айтқандай» Исая, vi, 3-тен алынған Санктусты айтқандары туралы жазылған. Әулие Юстин Мученик (шамамен 167 жылы қайтыс болған) өмірінің бір бөлігін Римде өткізді және сол жерде қайтыс болды. Оның бірінші Апологиясы сол қалада жазылған болуы мүмкін, ал ол онда сипаттаған литургия (lxv lxvi) Римде ол қатысқан литургия болған. Осыдан білгеніміздей, христиандар алдымен өздері және барлық түрлі адамдар үшін дұға еткен. Содан кейін бейбіт сүйіспенділік амалы жасалады, содан кейін «бауырлардың үстінен билеуші» нан мен шарап және су алады, оны алғаннан кейін Құдайға шүкірлік етеді, Евхаристияны тойлайды және барлық халық «әмин» деп жауап береді. Содан кейін диакондар Қасиетті Тағамды (loc. cit.) таратады. Мұнда жақындағы Рим литургиясының жоспары көрінеді: алғыс айту (алғыс), Киелі Клименттің бірінші хатынан алынған Санктус, сипатталмаған Евхаристияны тойлау, бірақ онда құрылыс сөздері бар (c. lxvi, «оның дұғасы арқылы») және Евхаристиялық дұғаның соңында қалған соңғы «әмин». Римдік және Шығыс шіркеулерінің арасындағы ұқсастықты мынада көруге болады: 155 жылы Римге келген әулие Поликарпқа папа Анисетус өзінің епискобы сияқты тойлауға рұқсат берді. Римдік Гипполиттің канондары (егер олар шынайы болса, 3 ғасырдың басында) Киелі Юстин бұйрығына сәйкес келетін Евхаристиялық тойлауға сілтеме жасайды және олар Алғы сөзге «Sursum corda» және т.б. сияқты әмбебап кіріспе қосады.
Римде тек латын тілінде сөйлеу
Рим Каноны тарихындағы алғашқы маңызды бетбұрыс – латын тілінің ғана қолданылуы. Латын тілі алғаш рет христиан жазушыларының тілі ретінде Римде емес, Солтүстік Африкада пайда болды. Рим папасы Виктор I (190-202 жж.), африкалық, оны алғаш рет Рим епискобы қолданған көрінеді. Осы уақыттан бастап латын тілі Рим папаларының жазбаларында қолданылатын жалғыз тілге айналды; Корнелий (251-53) және Стефан (254-57) латын тілінде жазды. Грек тілі Римде 3 ғасырдың екінші жартысында литургиялық тіл ретінде жоғалған сияқты, бірақ литургияның кейбір бөліктері грек тілінде сақталды. Символ кейде грек тілінде Византия дәуіріне дейін айтылған (Луи Дюшене, Origines, 290). "Ordo Rom. I" бойынша, кейбір псалмдар әлі де грек тілінде оқылған; грек тілінің литургиялық қолданылуының қалдықтары бүгінде де Жақсы жұма күні айтылатын Kyrie Eleison және Trisagion сияқты тілектерде көрініс береді. Латын тілінің жалғыз литургиялық тіл ретінде қабылданғанынан кейін көп ұзамай Триденттік Канонның бөліктерімен дерлік бірдей Евхаристиялық дұғаның бөліктеріне сілтемелер кездеседі. Рим папасы Дамасус (366-84) тұсында Мәліксадықты Киелі Рухпен теңеген римдік жазушы былай деп жазады: "Киелі Рух епископ болғандықтан, ең жоғарғы Құдайдың діни қызметшісі деп аталады, бірақ бас діни қызметші емес" (Sacerdos appellatus est excelsi Dei, non summus) "біздің халқымыз құрбандық кезінде осылай айтуға тырысады". Бұл сөздер Рим Канонындағы "Сенің бас діни қызметшің Мәліксадық" (summus sacerdos tuus Melchisedech) деген сөз тіркесіне сілтеме жасайды. Рим папасы Дамасус Рим литургиясының негізгі құрастырушыларының бірі саналады. Осы папа жасаған бір литургиялық өзгеріс анық. Ол Римде "Аллилуйя" сөзін енгізді. Иннокентий I (401-417 жж.) Рим Каноны туралы айта келіп, оны толық сипаттауға болмайтынын, бұл Disciplina arcani идеясының сақталуын көрсетеді, және ол тыныштық сүйесімен аяқталады: "Мен ашпауым керек нәрселердің барлығынан кейін тыныштық беріледі, осы арқылы халық қасиетті құпияларда жасалған және шіркеуде тойланған барлық нәрсеге келісім білдіргенін көрсетеді". Ол сондай-ақ Римде, дұға ететін адамдардың есімдері Каноннан оқылатынын айтады: "алдымен сыйлықтар ұсынылуы керек, содан кейін сыйлық берушілердің есімдері оқылады, осылайша олар қасиетті құпиялар кезінде есімдерімен аталуы керек, ал оған дейінгі бөліктерде емес" (ib.). Бұл Григорий I-ге дейінгі Рим Каноны туралы белгілі болғанның бәрі. Оның мәтінін қамтитын ең көне кітаптар оның заманынан кейін жазылған және оның бекітілуімен жазылған.
Намаздардың реті
Араласқандықтың бөлінуі литургиялар арасында ерекше және түсіндіруге қиын. Мұнда бір ғана сөз, Канонның екінші сөзі көптеген сұрақтар тудырды және оны түсіндіруге көптеген табыссыз әрекеттер жасалды. Канон "Te igitur" деген сөзбен басталады. Осы "igitur" неге сілтеме жасайды? Бүкіл мәтіннің мағынасынан қарағанда, ол құрбандыққа сілтеме болуы керек. Құдай біздің құрбандықтарымызды қабыл алсын деп дұға ету қажет, мысалы, Шығыс литургияларында Ыбырайым, Мелхиседек және т.б. құрбандықтары туралы айтылғандай. Содан кейін жалғастыруға болады: "Осылайша біз, адал Әке, сағынышпен сізге дұға етеміз", және т.б. Бірақ бұрынғы мәтінде мұндай сілтеме жоқ. Ешбір кіріспеде "igitur" сөзіне сілтеме жасауға болатын сөз жоқ. Дегенмен, біздің алғы сөздік бөлімімізде де, басқа да рәсімдерде де оның іздері табылмады. Басқа қиындықтар – "Hanc igitur" және "Nobis quoque peccatoribus" идеяларының қайталануы. Канонның ескі формаларына жасалған әртүрлі сілтемелер осы қиындықтарды арттырады. 1589 жылы Гент епископы Уильям де Линденнің Россано қолжазбасынан аударған Рим Канонының грек тіліндегі аудармасы, "Апостол Петрдің литургиясы" деп аталады, осы бағытта нұсқаған кейбір өзгерістерді қамтиды. Мысалы, ол "Supplices te rogamus" нұсқасын келтіреді, содан кейін жалғастырады: "Дыбыспен. Біріншіден, Раббымыз архиепископты еске алу керек. Ол тірілерді еске алады. Ал біз, күнәкарларды да...", және т.б. Бұл араласқандықты "Supplices" дұғасынан кейін орналастырады және жоғарыда ұсынылған тәртіпке сәйкес келеді. Матиас Флаций "Ordo Missæ" атты еңбек жариялады, онда дұғалардың ескі тәртібінің іздері әлі де сақталған. Ол "Unde et memores" және Эпиклесімен басталады; содан кейін "Te igitur", папаға дұға, "Memento Domine famulorum famularumque tuarum", содан кейін "Nobis quoque peccatoribus", қысқасы, Тәңірге бағышталғаннан кейін барлық араласқандық. "Hanc igitur" дұғасының кейбір қиындықтары бар. Грек тіліндегі аудармада: "Мұнда ол өлгендердің есімдерін атады", - делінген. "Hanc igitur" өлгендермен қалай байланысты? Антиохиялық литургияда қазіргі заманғы Канонмен параллель бірнеше үзінділер бар, сондай-ақ бұл дұғаның екінші жартысына да ұқсас, және бұл ұқсастық өлгендерді еске алуда кездеседі. Мұнда өлгендердің "тірілердің жерінде, Сенің Патшалығыңда, Ыбырайым, Ысқақ және Яқубтың жанында" тынығып, тынығып, тынығып тұрулары туралы дұғадан кейін келесі жалғаулар кездеседі: "О, Раббым, бізді Өзің таңдағандардың аяғы астына жинап, Өзің қалаған уақытта және Өзің қалағандай, тек ұятсыздық пен кінәсіздіксіз, Өзіңнің жалғыз Ұлың, Раббымыз, Құдайымыз және Құтқарушымыз Иса Мәсіх арқылы, өміріміздің ұнамды және күнәсіз соңына жеткіз", және т.б. Мұнда біз таңдалғандарға (in electorum tuorum grege) сілтеме жасағанымызды, бізді "бейбітшілікте" сақтасын деген дұғаны (in tuâ pace disponas), "өмірдің соңы" (diesque nostros) туралы айтылғанын және ерекше "Per Christum Dominum nostrum" сөздерін байқаймыз, бұл Эвхаристиялық дұғаның ортасында үзіліс жасайды. Сириялық формада өлімге тікелей сілтеме жасалған ("өмірдің соңы") болғандықтан, ол марқұмдарға дұғаның жалғасы болып көрінеді. Бірақ римдік формада да мұндай сілтеме тозақ (ab æterna damnatione) және жұмақ (in electorum tuorum grege) туралы сөздерде кездеседі. Дрюс содан кейін "Hanc igitur" дұғасын екі бөлек бөлікке бөлуді ұсынады. Екінші жартысы, "diesque nostros" сөздерінен басталады, ол бастапқыда өлгендерді еске алудың соңы болуы керек және "Nobis quoque peccatoribus" дұғасының қайталануын құрайды, онда дәл сол идея кездеседі ("partem aliquam et societatem donare digneris cum tuis sanctis Apostolis et Martyribus" "in electorum tuorum iubeas grege numerari" дегенді білдіреді). Осылайша, екінші жартысы, бағышталудан кейінгі араласқандыққа жатады және бастапқыда "Nobis quoque" дұғасымен бірге келеді. Қалай болғанда да, тіпті Канонның қазіргі құрылымында "Commemoratio pro defunctis" дұғасынан кейінгі "Nobis quoque" дұғасы Римде, басқа литургиялардағыдай, адал марқұмдарға дұға еткеннен кейін біз де бейбіт және бақытты өлімге ұшыраймыз деп, содан кейін қасиеттілердің серіктестігіне қатысамыз деген идеяның табиғи деп қабылданғанын көрсетеді. "Hanc igitur" дұғасының бірінші жартысы енді "placatus accipias" сөзіне дейін түсіндірілуі керек. Бұл бірінші жартысы "Quam oblationem" дұғасының қайталануы. Екеуінде де Құдай біздің құрбандығымызды қабыл алатыны туралы бірдей ой бар. "Hanc oblationem" және "Quam oblationem" тек екінші форманың салыстырмалы құрылымында ғана ерекшеленеді. Біз салыстырмалы құрылымның түпнұсқасы емес екенін білеміз. "De Sacramentis" еңбегінде, оған бірнеше рет сілтеме жасалды, "Quam oblationem" абсолютті сөйлем ретінде келтірілген: "Fac nobis hanc oblationem adscriptam, rationabilem acceptabilemque, quod est figura corporis et sanguinis Domini nostri Iesu Christi" (IV, v). Сонымен қатар, "Hanc igitur" дұғасындағы "Igitur" сөзінің түпнұсқасы емес екенін білеміз. Серапион және Марқ литургияларындағы параллель үзінділерде ...
Қасиетті Григорий І (590 жылдан бастап)
Әрине, әйгілі Григорий папа болған кезде Рим каноны қазіргі түрінде бекітілген еді. Содан бері оның тарихында айтарлықтай өзгерістер болған жоқ. Бенедикт XIV (De SS. Missæ Sacr., 162) былай дейді: «Әйгілі Григорийден бері ешбір папа Канонға қосымша жасаған жоқ немесе оны өзгерткен жоқ». Иоанн Диаконнан білгеніміздей, Григорий «Геласийдің сакраментарийін бір кітапқа жинап, көптеген нәрсені қалдырып, жақсы хабарларды түсіндіру үшін аздаған қосымшалар жасады» (II, xvii). Бұл түзетулер көбінесе Каноннан тыс Месса бөліктеріне қатысты сияқты. Бізге Григорий «Hanc igitur»-ге «diesque nostros in tuâ pace disponas» және т.б. жалғастырғаны айтылады (ib.). Бұл екінші бөлімнің бастапқыда қайтыс болғандарға арналған дұғаның бір бөлігі болғанын байқадық. Демек, Григорийдің қосымшасы оның өзі жазғанын емес, оны «Hanc igitur»-ға қосып, бастапқы орнынан алып тастағанын білдіруі мүмкін. Григорийден бастап Рим каноны тарихындағы ең маңызды оқиға – оның өзіндегі өзгерістер емес, оның бүкіл Батысқа жылдам таралуы және Галлиялық литургиясын ығыстыруы. Карл I (768-814) Рим папасы Адриан I (772-95) -ге Рим литургиясының көшірмесін сұрап, оны Франк корольдігіне енгізуді сұрады. Папа жіберген мәтін «Sacramentarium Gregorianum» деп аталатын нәрсенің негізі болды, сондықтан ол 8-ші ғасырдың соңындағы Рим ритуалын көрсетеді. Бірақ ол әйгілі Григорийдің заманынан бері ешқандай өзгеріске ұшырамады. Геласиандық сакраментарий, «Григориандық» деп аталатыннан ертерек болса да, Григорийден кейінгі уақытта жазылған. Онда дәл сол Канон бар (тек «Communicantes» бөлімінде бірнеше әулиелердің есімдері қосылған) және «Hanc igitur»-ге «diesque nostros in tuâ pace disponas» және т.б. жалғасы бар, дәл қазіргі Римдік Миссалдағыдай. Қазір Дублинде сақталатын Стоу Миссалы (6-шы немесе 7-ші ғасырдың басындағы қолжазба) енді сакраментарий емес, бірақ онда үш басқа Мессаның жинақтарымен бірге «Missa quotidiana» толық мәтіні бар, осылайша Миссал құрайды. Осы уақыттан бастап ыңғайлылық үшін Мессаның толық мәтінін бір кітапқа жазу кеңінен таралды. 10-шы ғасырға қарай Миссал, Мессаның толық мәтінін, хаттарды және жақсы хабарларды қамтиды, жеке кітаптардың орнын басады («Sacramentarium» торап етуші үшін, «Lectionarium» дьякон және субдьякон үшін және «Antiphonarium Missæ» хор үшін). Дегенмен, тіпті осы кезеңде де Рим канонының шағын нұсқалары сақталды. Мысалы, 732 жылы Рим Синодында папа Григорий III Құрбандық Канонына бірнеше сөз қосты, бірақ бұл нұсқа тек Әйгілі Петір Базиликасындағы Санкта-Мария-ин-Канцеллис ораториясында оқылатын Құрбандықтарда ғана қолданылуы керек екенін нақты айтты.
Кейінгі өзгерістері
9 ғасырдан кейін Римдік Месса, қазір оның барлық маңызды бөліктері (әр түрлі мерекелерге арналған Тиісті Месса үнемі өзгеріп отыратынымен) бірден Батыс патриархатының барлық аймақтарында қолданыла бастады. Үш ерекше жағдайды қоспағанда – Миландағы Амброзиандық рәсім, Толедодағы Мозарабик рәсімі және Калабрия мен Сицилиядағы итало-гректер арасындағы Византиялық рәсім, осы жағдай содан бері сақталып келеді. Біз естіген орта ғасырлық жергілікті рәсімдер, мысалы, Лион, Париж, Руан, Солсбери, Йорк және т.б., ешқандай дербес литургия емес. Олардың барлығы – аздаған жергілікті өзгерістермен римдік рәсімнің нұсқалары, соның ішінде Канонға әсер етпейтін өзгерістер. Мысалы, англикандықтар кейде Римдік рәсімге қарсы қоюға тырысқан Сарум рәсімінің Канонында, католик шіркеуі қолданатын түпнұсқа рәсімнен ерекшеленетін бірде-бір сөз жоқ, тек патшаға арналған еске алуды қоспағанда. Бірақ орта ғасырларда кейбір өзгерістер енгізілді, олар Рим заңдарының консервативтік бағытымен жойылды. 10 ғасырдан бастап адамдар Миссал мәтінімен еркіндікпен қарым-қатынас жасады. Бұл – Кирий мен Глорияның, драмалық және тіпті театрландырылған рәсімдердің, үздіксіз өзгеріп және ұзақ созылатын префациялардың, Киелі кітаптардағы оқиғалар мен әулиелердің өмірінен алынған шексіз әңгімелердің заманы болды. Бұл тенденция Канонға да әсер етті; алайда, осы бөліктің ерекше қасиеттілігі адамдарды Миссалдың басқа бөліктері сияқты ойсыз өзгертуден сақтады. Дегенмен, Коммуникативтерге кейбір мерекелерге сілтемелер қосылды; Коммуникативтер мен Нобис квоке пекаторибус тізімдері жергілікті тұлғаларды қосу үшін кеңейтілді, тіпті Ханк игитур және "Кви pridie" белгілі бір күндері өзгертілді. Тренттік собор (1545–63) бұл тенденцияны тоқтатты және «көп ғасырлар бұрын жасалған қасиетті Канонның» таза және өзгертілмейтін күйінде сақталуын бұйырды; сондай-ақ, «Массаның Канонында қателіктер бар және оны жою керек» деген пікірді айтқандарды айыптады (Sess. XXII, баспа. iv. болады. vi; Denzinger, 819, 830). Рим папасы Пьос V 1570 жылы жариялаған Римдік Миссалда императордың немесе патшаның аты аталмауы сияқты өзгерістер енгізді және кейбір әулиелердің есімдерін және дұғаның кейбір бөлімдерін алып тастау арқылы «Communicantes» дұғасын қысқартты. Ол Миссалға оның бір бөлігін өзгертуге немесе қосымша жасауға тыйым салатын бұйрық қосты. Бұл батыста, кем дегенде 200 жыл бұрын қолданылғаны дәлелденген жергілікті рәсімдерден басқа, қолданылған жалғыз нұсқа болды. Бұл ерекшелік Амброзиандық рәсім, Мозарабик рәсімі және Доминикан, Кармелиттер және Картузиан сияқты діни институттар дамытқан Римдік рәсімдердің нұсқаларын қолдануды жалғастыруға мүмкіндік берді. Діни институттардың Миссалдарындағы айырмашылықтар Рим Канонының мәтініне әсер етпеді, өйткені олар негізінен маңызды емес рубрикаларды қарастырды. Рим папасы Пьос V-ден кейін Рим папасы Климент VIII (1592–1605), Рим папасы Урбан VIII (1623–44) және Рим папасы Лео XIII (1878–1903) Римдік Миссалдың қайта қаралып жаңартылған басылымдарын жариялады, олар жаңа мерекелер немесе жергілікті күнтізбелер үшін көптеген мессаларды қосты, бірақ рубрикаларға енгізілген ұсақ түзетулерден басқа, Рим Канонының мәтініне әсер етпеді. 20 ғасырда Рим папасы Иоанн XXIII киелі Жозефтің атын қосқанға дейін. Институт баяндамасында Рим папасы Павел VI сәл кейінірек Исаның Римдік Канондағы сөздеріне Луканың соңғы кешкі ас туралы баяндауынан «quod pro vobis tradetur» («сендер үшін берілетіні») деген сөз тіркесін қосты және олардан «mysterium fidei» («іманның құпиясы») деген сөз тіркесін алып тастады, бұл оның сөздерінің бөлігі емес еді. Соңғы сөз тіркесі сол кезде Шығыс анафораларында кездесетін мадақтаудың кіріспесі ретінде дербес қолданылды. Сондай-ақ ол «Haec quotiescumque feceritis, in mei memoriam facietis» («Бұл істерді жиі жасағанда, оларды менің есіміме жасаңдар») деген сөзді «Hoc facite in meam commemorationem» («Мені еске алу үшін осылай істеңдер») деген сөзбен ауыстырды. 1970 жылғы Римдік Миссаль сондай-ақ аттары аталған әулиелердің толық тізімдерін және қорытындысын («Құдайымыз Мәсіх арқылы. Амин. ») Рим Канонындағы көптеген дұғалардың біріне, құрбандық сөздерін қоспағанда, Джозеф А. Юнгманның айтуынша, «ерте христиандықтың елшілері мен шейіттерінің құрметпен аталуынан және араласқан дұғалар мен ерте христиандықтың шейіттерінің құрметпен аталуынан басқа ештеңе емес». Пий V-ден бастап Канон литургиялық жылдың өзгерістеріне байланысты өзгермейді, тек кейбір мерекелерде Коммуникативке және Ханк игитурға, ал бір күні Кви pridie-ге ұсақ қосымшалар енгізіледі.