Кіріспе
Нидерландтың Лимбург провинциясы (,) – Нидерландтың он екі провинциясының ең оңтүстігінде орналасқан провинция. Ол солтүстікте Гелдерландпен, батыста Солтүстік Брабантпен шектеседі. Оның ұзын шығыс шекарасы Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалия штатымен халықаралық шекараны құрайды. Батысында, сол атаумен Бельгияның Лимбург провинциясымен халықаралық шекара орналасқан, оның бір бөлігі Меуз өзенімен белгіленген. Оңтүстікте Лимбург Бельгияның Льеж провинциясымен шектеседі. Ваальсерберг Нидерланд, Германия және Бельгияның үш елдің кездесетін нүктесінде, ең оңтүстік-шығыс ұшында орналасқан. Лимбургтің халқы шамамен 1,128,000 адамды құрайды, соның ішінде солтүстік-шығыстағы Венло (халық саны 102,176), Бельгия мен Германиямен шектесетін Ситтард-Гелен (халық саны 91,760) және оңтүстіктегі Херлен (халық саны 86,874) қалалары бар. Халықтың жартысынан астамы, шамамен 650,000 адам, Лимбургтің оңтүстігінде тұрады, бұл провинцияның аумағының шамамен үштен бір бөлігін құрайды. Оңтүстік Лимбургте тұрғындардың көп бөлігі Маастрихт, Паркстад және Ситтард-Гелен қалалық агломерацияларында тұрады.
Limburg (, ), also known as Dutch Limburg, is the southernmost of the twelve provinces of the Netherlands. It is bordered by Gelderland to the north and by North Brabant to its west. Its long eastern boundary forms the international border with the state of North Rhine Westphalia in Germany. To the west is the international border with the similarly named Belgian province of Limburg, part of which is delineated by the river Meuse. To the South, Limburg is bordered by the Belgian province of Liège. The Vaalserberg is on the extreme southeastern point, marking the tripoint of the Netherlands, Germany and Belgium. Limburg had a population of about 1,128,000 Venlo (population 102,176) in the northeast, as well as Sittard Geleen (population 91,760, bordering both Belgium and Germany) and Heerlen (population 86,874) in the south. More than half of the population, approximately 650,000 people, live in the south of Limburg, which corresponds to roughly one third of the province's area proper. In South Limburg, most people live in the urban agglomerations of Maastricht, Parkstad and Sittard Geleen.
Атауы
Лимбург атауы сол аттас Бельгияның бекінілген қаласынан – қазір Льеж провинциясында, Лимбургтың оңтүстігінде орналасқан Лимбург-сюр-Весдр қаласынан шыққан. Лимбург-сюр-Весдр атауы аймақ үшін маңызды болды, себебі ол орта ғасырлық Лимбург герцогтығының резиденциясы болған. Лимбургтің этимологиясына қатысты бірнеше ұсыныс бар. Екінші бөлігі, "бур" немесе "бург" сөздері жер-су атауларында жиі кездеседі және бекінілген қалаға сілтеме жасайды. Алғашқы бөлігі көбінесе лимон немесе ителкі ағаштарын (Tilia туысы) білдіреді деп есептеледі. Тарихшы Жан Луи Куппер оның негізін қалаушы Фредерик, Төменгі Лотарингия герцогы, оны Германиядағы Лимбург аббаттығының құрметіне атады деген болжам айтады. Ол "аждаха" деген мағынаны білдіретін "линт" деген герман сөзінен туындағандығын жақтайды. Иронияға орай, ескі герцогтықтың тікелей билігіндегі аймақ бүгінгі Бельгия және Нидерланд провинцияларымен мүлдем сәйкес келмейді, бірақ орта ғасырлық герцогтық аймақтағы жоғары мәртебелі атақ болған. Алайда, герцогтықтың нақты билігі шектеулі болғанымен, герцогтық пен қазіргі Оңтүстік Лимбург (Овермаас деп аталса) Брабант герцогтарының билігі астында ұзақ байланыс тарихына ие. Орта ғасырлардан бастап Француз революциясына дейінгі ұзақ кезеңде олар кейде бір атаумен (Овермаас немесе Лимбург) біріктіріліп аталған. 1794 жылдан кейін, аймақты Бельгиялық Лимбургпен бірге біріктірген және ескі феодалдық қоғаммен (эски режим) барлық байланыстарды үзіп, француз Республикасы біріктірді. Жаңа атау, барлық департаменттердің атаулары сияқты, өзендер сияқты табиғи ерекшеліктерге негізделген, осы жағдайда Meuse Inférieure немесе Neder Maas ("Төменгі Маас"). Наполеон жеңілгеннен кейін, жаңадан құрылған Нидерланд Біріккен Корольдігі осы провинцияға жаңа атау беруді қалады. Лимбург герцогтығымен тарихи байланыс, тек атау ретінде болса да, қайта жаңартылуы керек деп шешілді.
Тарих
Қазіргі Нидерландтың Лимбург провинциясы 1839 жылы ғана құрылды, бұл 1830 жылы басталған Бельгияның Нидерландтан бөлінуі аяқталғаннан кейін болды. Екі Лимбург бұрынғы онжылдықтарда француз революциялық басқаруы астында біріктірілген, бірақ олардың және айналасындағы аймақтың тарихының көп бөлігі ортақ болды. Дегенмен, тарихта ұзақ кезеңдер бойы бұл аймақ бір басшылыққа бағынбады. Ғасырлар бойы қазіргі провинцияның Маас өзені арқылы өтетін стратегиялық орны, оны Еуропаның ірі державалары үшін өте құнды аймаққа айналдырды. Римдіктер, Каролингтер, Габсбург испандықтары, Пруссиялықтар, Габсбург австриялықтары және Франция Лимбургтің әртүрлі бөліктерін басқарды. Осы аймақта табылган ең алғашқы тұрғындар – Оңтүстік Лимбургте мекен еткен неандертальдықтар. Неолит дәуірінде кремний жер астындағы шахталардан қазылып алынды.
Рим дәуірі
Юлий Цезарь б.з.д. 53 жылы осы аймақты жаулап алды және Амбиорикс басқарған көтерілісі үшін жаза ретінде қазіргі Лимбургтің көп бөлігін мекендеген Эбурон тайпасының атын жойғанын жазды. Маас өзені бойымен солтүстік-оңтүстікке қарай өтетін Via Belgica жолы Оңтүстік Лимбургті кесіп өтіп, Тонгерен мен Кельн екі жергілікті астанасын байланыстырды. Римдіктер осы жол бойында Моса Траектум (Маастрихт) және Кориоваллум (Херлен) қалаларын салды. Аймақ күшті түрде римдік мәдениетіне сіңді. Епископ Серватий христиан дінін Римдік Маастрихт қаласына әкелді, ол 384 жылы сол жерде қайтыс болды. Маастрихт біраз уақытқа римдік және христиандық халықтың аймақтық астанасы ретінде Тонгереннің орнын басты, содан кейін епископтық Маастрихттің оңтүстігіндегі Льеж қаласына қайта орналастырылды.
Орта ғасырлар
Римдік билік әлсірегенде, франктар римдіктерден билікті басып алды, бірақ аймақ олардың басқаруымен гүлденді, Кельн ең маңызды жергілікті астана болып қала берді. Маас аңғары, әсіресе қазіргі провинцияның орталық және оңтүстік бөлігі, Меровингтердің Аустразиясының өзегінің маңызды бөлігін құрады. Осы аймақтан шыққан Каролингтер әулетінің күшеюімен Маас аңғары мәдени және саяси тұрғыдан Еуропаның ең маңызды аймақтарының біріне айналды. 714 жылы Сустерен аббаттығы құрылды, қазіргі Нидерландыдағы бірінші жеке меншік аббаттық деп есептеледі. Басты демеуші Плектруда, Герстальдық Пепиннің әйелі болды. Шарль Мартель жақын жердегі Герсталь қаласында дүниеге келді. Карл Ұлы Аахенді, бүгінгі Германия қаласы, Оңтүстік Лимбургке дейін созылатын қалалық аймақтары бар, Франк империясының астанасы етіп жариялады. Карл Ұлы қайтыс болғаннан кейін Франк иеліктері қайтадан патшалар арасында бөлінді. Аустразия жерлері бөлек "Орталық Корольдық" болып қала берді, кейде Лотарингия деп аталатын, Верден (843) және Прум (855) келісімдерінде, ал 870 жылы Оңтүстік Лимбургте қол қойылған Мерсен келісімінде Лотарингия бөлінді. Мейз өзені Батыс және Шығыс Франк корольдықтарының шекарасына айналды, қазіргі Нидерландының Лимбург провинциясының көп бөлігі Шығыс Франк корольдығының батыс шекарасында, ал Бельгияның Лимбург провинциясы Батыс корольдығында қалды. 888 жылғы Рибемон шартында Шығыс Корольдығына бүкіл Лотарингияны, соның ішінде қазіргі Нидерланды мен Люксембургті және қазіргі Бельгияның көп бөлігін басқару құқығы берілді. Нидерландының Торн аймағы кептіріліп, шамамен 975 жылы Маастрихт пен Нимвеген арасындағы римдік жолдың жанындағы батпақ жер құрғатылды. Утрехт епископы Ансфрид бенедиктин әйелдер монастырын құрды. Бұл 12 ғасырдан бастап секулярлық стифт немесе монастырға айналды. Стифтің басшысы – әйел аббатисса болды. Оған ең жоғары дворяндықтан шыққан жиырмаға дейін әйелдерден тұратын кеңес көмектесті. Мерсен келісімі бойынша Батыс Франктардың бақылауы кезінде қазіргі Нидерланды аумағындағы Франк билігі көбінесе әлсіреп қалды. Екі немесе одан да көп жыл бойы Мейз өзенінде немесе оның жанында Асклоа (немесе Хаслоа немесе Хаслон) деп аталатын жерден әрекет ететін үлкен викинг әскері аймақта қиратушылық тудырды. Зардап соншалық болды, император Карл Ірі осы аралды 882 жылы сәтсіз қоршауға алған көпұлтты әскер жинауға мәжбүр болды. 10 ғасырда Шығыс Корольдығы Лотарингияны бекітіп, Киелі Рим империясына айналды. Империяның алғашқы онжылдықтарында императорлық отбасы бүгінгі Солтүстік Лимбург аймақтарымен тығыз байланыста болды. Мысалы, император Отто III 980 жылы Кесселде дүниеге келді, ол Лимбург пен Солтүстік Рейн-Вестфалия арасындағы қазіргі шекараға жақын, Геннептен шығысқа қарай орналасқан. 1080 жылы Геннептің солтүстігінде Геннеп графының ұлы Норберт Геннеп дүниеге келді. Ол Премонтратеандықтар орденінің негізін қалаушы болды. Ерте орта ғасырдағы Оңтүстік Лимбург негізінен Валькенбург, Дальхем және Герцогенрат иеліктерінен тұрды. Алайда, осы жерлердің барлығы Брабант герцогтығының билігімен Лимбург герцогтығына біріктірілді, ол кезде олар ұжымдық түрде Ланде фон Убермаас деп аталды. Лимбург герцогтығы мен оның тәуелділіктері алғаш рет 1288 жылы Ворринген шайқасының нәтижесінде Брабанттың бақылауына түсті, содан кейін 15 ғасырда Бургундия герцогтығының қол астында болды. 1473 жылы Овермаас жерлері мен Лимбург герцогтығы Бургундиялық Нидерландының Генералдық штаттарына біріккен делегация құрды. Овермаас және Лимбург терминдері де осы сирек қоныстанған он жеті провинцияның провинциясына қатысты еркін қолданыла бастады. Маастрихт ешқашан осы мемлекеттің құрамына кірген емес: кондоминиум ретінде бұл қалаға егемендікті Льеж князьдік епископтығы мен Брабант герцогтығы бірлесіп иеленді. Сонымен қатар, қазіргі Лимбургтің орталық және солтүстік бөлігі әртүрлі саяси құрылымдарға, атап айтқанда Юлих герцогтығына және Гелдерс герцогтығына тиесілі болды. Орта ғасырдың аяғында Лимбургтің қазіргі аумағының көп бөлігі Брабант герцогтығына, Гелдерланд герцогтығына, Юлих герцогтығына, Лиеж князьдік епископтығына немесе Кёльн курфюрстігіне бөлінді. Бұл герцогтар, князь-епископтар және курфюрсттер Киелі Рим империясының императорының номиналды бағыныстылары болды, бірақ іс жүзінде олар бір-бірімен соғысып жатқан тәуелсіз егемендер ретінде әрекет етті. Бұл қақтығыстар көбінесе Лимбургте және оның үстінде жүргізілді, бұл оның бөлшектенуіне және экономикалық маңыздылығының төмендеуіне әкелді. Лимбург Сегіз жылдық соғыс (1568–1648) кезінде көптеген қанды шайқастардың куәсі болды, онда Нидерланды республикасы Габсбург испандық билігінен құтылды. Мукерхейде шайқасында (14 сәуір 1574 ж.) Принц Вильгельм Оранье-Нассаудың екі бауыры мен мыңдаған «голланд» жалдамалы әскерлері қаза тапты. Лимбург тұрғындарының көп бөлігі католик болғандықтан және кальвинист голландтарға қарсы болғандықтан испан жағында соғысты.
Ерте заманауи дәуір
Ерте заманада Лимбург көбінесе испандық Нидерландыға (1714 жылдан кейін Австрия Нидерландысы), Пруссияға, Жеті Біріккен Нидерланды Республикасына, Лиеж князь-епископтығына және көптеген шағын тәуелсіз феодтарға бөлінген еді. 1673 жылы Людовик XIV жеке басы Маастрихттің француз әскерлерімен қоршауына басшылық етті. Қоршау кезінде оның бригадирлерінің бірі Шарль де Батц Кастельмор д'Артаньян қаза болды. Кейіннен ол Александр Дюманың (1802–1870) "Үш мушкетер" романындағы маңызды кейіпкер ретінде белгілі болды.
19 ғасыр
Голландиялық Лимбургтің қазіргі шекаралары, оның көршісі Бельгиялық Лимбургпен бірге, негізінен Еуропаның "ескі тәртібін", барлық ескі шекаралары мен атақтарымен жойған Француз революциясынан кейінгі кезеңде белгіленді. Бұл екі провинция жаңа француз департаментінің бір бөлігі болды, ол өзен атымен аталды (көптеген департаменттер сияқты), "Meuse Inférieure", яғни "Төменгі Маас". Наполеон дәуірінен кейін Ұлы державалар (Ұлыбритания, Пруссия, Австрия империясы, Ресей империясы және Франция) 1815 жылы Вена конгресінде аймақты жаңа Нидерланд Біріккен Корольдігіне қалдырды. Жаңа провинция құрылды, ол астанасының атымен "Маастрихт" деп аталды. Бірінші король Вильгельм I ортағасырлық атаудың жоғалуын қаламай, оны "Лимбург провинциясы" деп өзгертуге талап етті. Осылайша, жаңа провинцияның аты 1795 жылға дейін Маас өзенінің шығыс жағалауында болған Лимбург герцогтығынан алынды. Католик және француз тілінде сөйлейтін бельгиялықтар 1830 жылғы Бельгия революциясында негізінен кальвинистік солтүстік Нидерландыдан бөлінген кезде, Лимбург провинциясы бастапқыда толығымен бельгиялық билік астында болды. Алайда, 1839 жылғы Лондон шарты бойынша провинция екіге бөлінді, шығыс бөлігі Нидерландыға, ал батыс бөлігі Бельгияға тиді – бұл бөлініс бүгінге дейін сақталып келеді. Лондон шартымен қазіргі Бельгияның Люксембург провинциясы Бельгияға берілді және Германия конфедерациясынан алынды. Вена конгресінен кейін Маасқа қолжетімділігін жоғалтқан Пруссияны баю үшін Нидерландтың Лимбург провинциясы (Маастрихт және Венло қалаларын қоспағанда, өйткені оларсыз Лимбург халқы Люксембург провинциясының халқына тең болар еді, 150 000 адам), 1839 жылдың 5 қыркүйегінен 1866 жылдың 23 тамызына дейін Германия конфедерациясына Лимбург герцогтығы ретінде қосылды. 1867 жылдың 11 мамырында герцогтік, 1839 жылдан бастап Нидерланд Корольдігімен жеке одақта жеке мемлекет болған, 1867 жылғы Лондон шартымен Нидерланд Корольдігіне қайта қосылды, бірақ "Лимбург герцогтығы" термині 1907 жылдың ақпанына дейін кейбір ресми құжаттарда қолданылып келді. Тағы бір ерекшелік бүгінге дейін сақталған: провинция басшысы, басқа провинцияларда "Корольдің комиссары" деп аталатын болса, Лимбургте "губернатор" деп аталады.
20 ғасыр
Екінші дүниежүзілік соғыста Лимбургте көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапты, ал бомбалау мен артиллериялық шайқастарда көптеген қалалар мен ауылдар қиратылды. Лимбург тарихындағы осы қараңғы кезеңнің куәсі болып түрлі зираттар да тұр. Голландияны азат ету кезінде қаза тапқан шамамен 8500 американдық сарбаз Марграттендегі Голландия-Америка зираты мен ескерткішінде жерленген. Тағы да ірі әскери зираттар Оверлунда (британдық сарбаздар) және Венрей муниципалитетінде 31 000 неміс сарбазы үшін салынған Йселстейн неміс әскери зиратында орналасқан. Герман ван Ренстің зерттеулеріне сәйкес, Лимбург тұрғындары Холокост кезінде жергілікті және босқындарды құраған яһудилерді жасыруда ерекше белсенділік танытты, тіпті соғыс кезінде яһуди халқының саны артты. Лимбургте жасырынып жүрген яһудилердің аман қалу ықтималдығы Амстердамдағыларға қарағанда үш есе жоғары болды. 1991 жылдың желтоқсан айында Маастрихт қаласында Еуропалық қауымдастық (қазіргі Еуропалық Одақ) саммиті өтті. Осы саммитте Еуропалық қауымдастыққа мүше мемлекеттер «Еуропалық Одақ туралы шартқа» немесе Маастрихт шартына қол қойды. Осы шарттың нәтижесінде Еуропалық Одақ құрылды.
Әнұран
Limburg mijn Vaderland (Limburg my Fatherland) – Бельгия және Нидерланд Лимбургтарының ресми әнұраны.
Тіл
Стандартты голланд тілі ресми тіл және ең көп қолданылатын тіл болғанымен, лимбург тілі қазіргі уақытта Нидерланд үкіметінің бір бетінде сипатталғандай, аймақтық тіл деп есептеледі. 1997 жылдан бері ол ресми аймақтық тіл мәртебесіне ие және Еуропаның аймақтық немесе азшылық тілдері туралы хартасының 2-тарауына сәйкес, орташа деңгейде қорғалады. Германия мен Бельгия үкіметтері оны ресми тіл ретінде танымайды. 20-ғасырға дейін көптеген газеттер француз немесе неміс тілінде жарық көрген, ал Маастрихт мектептерінде француз тілі оқытылған, себебі қала Бельгияның Льеж қаласымен тарихи байланысқа ие. Провинцияның басқа бөліктерінде неміс тілі оқытылған. Лимбург тіліне Нидерланд Лимбургы, Бельгия Лимбургы және Германияда шамамен 1,6 миллион адам сөйлейді. Лимбург тілінде көптеген диалектілер бар; дерлік әр қала мен ауылдың өзіндік диалектісі бар. Көптеген изоглоссалар Лимбург арқылы өтеді. Ешбір диалект лимбург тілін толығымен бейнелей алмайды. Солтүстіктегі, Венрей мен Геннепке жақын диалектілер Клеверланд диалектілері деп жіктеледі және Брабанттың солтүстік-шығысындағы (Ланд ван Куйк) диалектілермен және Нимвеген аймағымен тығыз байланысты. Оңтүстік-шығыстағы (Аахенге жақын) диалектілер рипуар тілдеріне жақын және кейде Оңтүстік-шығыс Лимбург диалектілері деп жіктеледі. Лимбургтің батыс бөлігіндегі, Вертті қоршап тұрған диалектілер, оңтүстік-шығыс Брабанттың көршілес диалектілерінің ықпалында, яғни олардың айтылуы Лимбургтің қалған бөлігіне қарағанда брабанттыққа жақын.
Саясат
Облыстық кеңестің (States Provincial Provinciale Staten) 47 орын бар және оны Корольдік комиссары (Commissaris van de Koning) басқарады, ол бұлшықсыз түрде губернатор деп аталады. Облыстық кеңес тұрғындармен сайланады, ал Корольдік комиссар Король және Нидерланд үкіметі тағайындайды. 2021 жылдың желтоқсанынан бері Эмиль Ромер (SP) губернатор қызметін атқарып келеді. 2011 жылғы сайлаудан бастап Христиан-демократиялық шақыру (CDA) кеңестегі ең ірі партия болды, бірақ сайлауда бостандық партиясы (PVV) ең көп дауыс жинады. Дегенмен, PVV-нің екі мүшесі партиядан шығып, өз мандаттарымен кетіп қалды, соның салдарынан PVV көшбасшылықтан бас кетті. 2015 жылғы сайлаудан бері CDA (11 орын) қайтадан ең ірі партия болып табылады, одан кейін PVV (9 орын) және Социалистік партия (SP) (8 орын) келеді. Облыстың күнделікті басқаруын Провинциялық атқарушы орган (Gedeputeerde Staten) жүзеге асырады, оның төрағасы Корольдік комиссар болып табылады; оның мүшелерін (gedeputeerden) министрлермен салыстыруға болады.
Дін
Лимбург – тарихи тұрғыдан Рим-католик діні үстемдік құрған екі голланд провинциясының бірі (екіншісі – Солтүстік Брабант). Лимбург провинциясының барлық аумағын қамтитын Рермонд діни округінің статистикалық мәліметтеріне сәйкес, 2022 жылы 1,115,895 адамның шамамен 1,071,000-ы немесе 96%-ы католиктер болған. 2015 жылы Лимбург халқының 64,5%-ы өзін католик деп санаған, 3,3%-ы мұсылман, 2,2%-ы Нидерландыдағы протестант шіркеуімен байланысты, ал 2,1%-ы басқа шіркеулерге немесе діндерге жатқызылған. Халықтың төрттен бірінен астамы (27,9%) дінсіз екенін мәлімдеген.
Табиғат
2012 жылы 5 сәуірден 7 қазанға дейін Венло қаласында он жыл сайынғы «Floriade» әлемдік гүл шаруашылығы көрмесі өтті. Кинорежиссер Морис Ниджстен және табиғатты қорғаушы Джо Эркенс жасаған табиғат туралы фильмдер мен телесериалдар ұлттық және халықаралық деңгейде танымал.