Кіріспе

Нидерландының аймағы және бұрынғы провинциясы.

Голландия – Нидерландының батыс жағалауындағы географиялық аймақ және бұрынғы провинция. Дегенмен, Нидерландының кейбір азаматтары (особылап Нидерландының өзге аймақтарынан немесе батысынан келгендер) бүкіл елді білдіру үшін осы атауды қолдануды дұрыс емес немесе шатастыратындықтан жақтырмайды. 2020 жылдың қаңтар айында Нидерланды бүкіл ел үшін «Голландия» сөзін қолдауды ресми түрде тоқтатты, соның ішінде «Голландия» деген жазуды «NL» деп өзгертетін логотиптің жаңа дизайны жасалды.

Этимологиясы мен терминологиясы

Голландия атауы алғаш рет Харлем аймағына қатысты деректерде пайда болды, ал 1064 жылға қарай бүкіл графтықтың атауы ретінде қолданыла бастады. Он екінші ғасырдың басында Голландия тұрғындары латын тіліндегі мәтінде Hollandi деп аталды. Голландия есімі көне голланд тіліндегі holtlant ("орманды жер") деген сөзден шыққан. Бұл орфографиялық нұсқа шамамен 14 ғасырға дейін қолданыста болды, содан кейін атау Голландия ретінде бекітілді (сол кездегі баламалы жазулар Холлант және Голландт болды). Халық арасында кең таралған, бірақ қате этимология бойынша, Голландия жерінің төмен жатқан географиялық ерекшелігінен туған hol land ("қуыс жер" голланд тілінде) деген сөзден шыққан деп есептеледі. Бұл Голландияның басты провинцияға айналуы және басқа елдермен саяси және экономикалық қарым-қатынастардың көп бөлігін жүзеге асыруының нәтижесінде дамыды. 1806 және 1810 жылдар аралығында "Голландия" Наполеон өзінің інісі Луи Бонапартты Голландия Корольдігінің монархы етіп тағайындағаннан кейін, елдің ресми атауы болды. Голландия халқы голланд және ағылшын тілдерінде "голландтар" деп аталады, бірақ ағылшын тілінде бұл қазір сирек кездеседі. Бүгінде бұл атау қазіргі Солтүстік және Оңтүстік Голландия провинцияларының тұрғындарына ғана қатысты. Қатаң айтқанда, "голландтар" термині Нидерландының басқа провинцияларының халқына қатысты емес, бірақ күнделікті сөйлеу тілінде "голландтар" кейде осы кең мағынада қолданылады. Голланд тілінде Hollands сөзі Голландияға қатысты сын есім болып табылады. Кейбір голландтар Hollands сөзін голланд тілінің (Нидерланд тілінің) мағынасында қолданады, кейде тілдің басқа түрлерімен немесе басқа халықтармен салыстыру үшін, мысалы, лимбургтік диалект, голланд тілінің бельгиялық түрлері ("фламандтар") немесе тіпті Нидерландының өзіндегі оңтүстік диалекттерінен айыру үшін қолданады. Ағылшын тілінде "Dutch" Нидерландыны тұтастай білдіреді, бірақ "Голландия" үшін жиі қолданылатын сын есім жоқ. "Hollandish" сөзі енді қолданылмайды. "Hollandic" - лингвистер Голландияда сөйленетін диалектке берген атау, сонымен қатар тарихшылар да оны қолданады және Наполеонға дейінгі Голландияға сілтеме жасайды.

Тарих

Бастапқыда Голландия Киелі Рим империясының шалқары бұрышы болды. Бірте-бірте оның аймақтық маңызы артты, содан кейін Нидерланды тарихына шешуші, тіпті басымдық әсер ете бастады.

Голландия округі

XII ғасырдың басына дейін Голландия аймағының тұрғындары фриздер деп аталды. Алғашында бұл аймақ Фризияның бір бөлігі болған. 9 ғасырдың соңында Батыс Фризия Киелі Рим империясының тәуелсіз графтығына айналды. Бірінші граф ретінде 896 жылдан 931 жылға дейін билік құрған Дирк I белгілі. Одан кейін Голландия әулетінен шыққан графтар ұзақ жылдар бойы билік етті (олар 1101 жылға дейін Фризия графтары ретінде танылды). 1299 жылы Иоанн I баласыз қайтыс болғаннан кейін графтық Генуя графы Иоанн II мұра етті. Вильгельм V (Виттельсбахтар әулеті; 1354–1388) кезінде Голландия графы Генуя және Зеландия графтары да болды. 1287 жылы Сент-Люсия су тасқынынан кейін Фризияның батыс бөлігі, кейіннен Зюдерзее деп аталған Батыс Фризия жаулап алынды. Осының нәтижесінде, көптеген провинциялық институттар, соның ішінде Голландия және Батыс Фризия штаты бес ғасырдан астам уақыт бойы "Голландия және Батыс Фризия" деп аталатын. Осы кезеңде Құлақ және Треска соғыстары басталды және Голландия графинясы Якоба немесе Жаклин 1432 жылы Голландияны Бургундияның Филипп III-ге, «Жақсы Филипп» деп танылған Филиппке беруге мәжбүр болғанда аяқталды. 1432 жылы Голландия Бургундия Нидерландының құрамына кірді, ал 1477 жылдан бастап Габсбургтердің Он жеті провинциясының бөлігі болды. 16 ғасырда графтық Еуропадағы ең тығыз халықтанған аймаққа айналды, халықтың көп бөлігі қалаларда тұрды. Бургундия Нидерландының ішінде Голландия солтүстіктегі ең ықпалды провинция болды; Голландияның саяси ықпалы бұл аймақта Бургундияның үстемдігінің шегін анықтады. Голландияның соңғы графы Филипп III, Испания королі Филипп II ретінде танымал болды. Ол 1581 жылы Антверпен келісімімен тақтан алынды, бірақ Испания патшалары 1648 жылы Мюнстер бейбіт шартына қол қойылғанға дейін Голландия графтарының титулын сақтап қалды.

Нидерланд Республикасы

Сегіз жылдық соғыс кезінде Габсбургтерге қарсы голланд көтерілісінде көтерілісшілердің теңіз күштері, Якобтер (Watergeuzen), 1572 жылы Брилл қаласында алғашқы тұрақты базасын құрды. Осылайша Голландия, енді үлкен голланд конфедерациясындағы тәуелсіз мемлекет, көтерілістің орталығына айналды. 17 ғасырда, Голландияның алтын ғасырында, әлемдегі ең бай мемлекет болған Біріккен провинциялардың (Verenigde Provinciën) мәдени, саяси және экономикалық орталығына айналды. Испания королі Голландия графы лауазымынан шеттетілгеннен кейін, атқару және заң шығару билігі Голландия Штаттарына тиесілі болды, оны Ұлы зейнетақышы лауазымын атқаратын саяси тұлға басқарды. Голландия Республикасындағы ең ірі қалалар Голландия провинциясында орналасқан: Амстердам, Роттердам, Лейден, Алкмар, Гаага, Делфт, Дордрехт және Харлем. Голландияның ірі порлары арқылы голланд саудагерлері Еуропаның түкпір-түкпіріне сауда жасады, ал Еуропаның барлық аймандарынан келген саудагерлер Амстердам мен Голландияның басқа сауда қалаларындағы қоймаларда сауда-саттық жүргізу үшін жиналды. Көптеген еуропалықтар Біріккен провинциялар туралы ең алдымен Голландия ретінде ойлады, Нидерландының жеті біріккен провинциясы республикасы ретінде емес. Голландия туралы күшті әсер басқа еуропалықтардың санасына сіңірілді, содан кейін республиканың өзіне жалпыланды. Провинциялардың ішінде мәдени кеңеюдің біртіндеп, баяу процесі жүрді, нәтижесінде басқа провинциялардың "голландтануы" және республиканың барлық айманы үшін біркелкі мәдениет пайда болды. Қалалық Голландия диалектісі стандартты тілге айналды.

Француз билігі кезінде

Француз төңкерісінен шабыт алған Батавия Республикасының құрылуы орталықтандырылған үкіметке әкелді. Голландия унитарлық мемлекеттің провинциясы болды. 1798 жылы өткізілген әкімшілік реформа оның тәуелсіздігін одан әрі шектеді, нәтижесінде оның аумағы Амстель, Дельф, Тексель және Шельде-ан-Маас деп аталған бірнеше департаменттерге бөлінді. 1806 жылдан 1810 жылға дейін Наполеон өзінің бауыры Луи Наполеон, ал кейін Луидің ұлы Наполеон Луи Бонапарт басқарған вассалдық мемлекетін "Голландия Корольдігі" деп атады. Бұл корольдік қазіргі Нидерландының көп бөлігін қамтыды. Осы атау сол кезде Голландияны Бельгияға жатпайтын Нидерландтардың баршасымен теңестірудің табиғи екенін көрсетеді. Төмендік елдер Француз империясына қосылып, Францияның құрамына енген кезеңде (1810-1813 жылдар) Голландия Зюйдерзее және Буш-де-ла-Мёз департаменттеріне бөлінді. 1811 жылдан 1813 жылға дейін Плезанс герцогы Шарль Франсуа Лебрун генерал-губернатор қызметін атқарды. Оған Антуан де Сель, Госвин де Стассар және Франсуа Жан Батист д'Альфонс көмектесті. 1813 жылы голланд билігіндегі тұлғалар Біріккен Нидерландтардың Егемен Княздығын жариялады.

Нидерланды Корольдігі

1815 жылы Голландия Нидерландтар Біріккен Корольдігінің провинциясы ретінде қайта құрылды. 1830 жылғы Бельгия революциясынан кейін 1840 жылы Голландия қазіргі Солтүстік Голландия және Оңтүстік Голландия провинцияларына бөлінді. Бұл Голландияның IJ өзені бойындағы тарихи бөлінісін – Оңтүстік Шаршысын (Zuiderkwartier) және Солтүстік Шаршысын (Noorderkwartier) көрсетеді, бірақ қазіргі бөлініс бұрынғы бөліністен өзгеше. 1850 жылдан бастап ұлт құру процесі күш алды, Нидерланд жаңғыру процесі арқылы мәдени тұтастыққа және экономикалық интеграцияға қол жеткізді, ал Голландия қалалары оның орталығы болды.

География

Голландия Нидерландының батысында орналасқан. Теңіз аймағы болып табылатын Голландия, Рейн және Мейза (Маас) өзендерінің сағасында Солтүстік теңізде жатыр. Онда көптеген өзендер мен көлдер бар, сондай-ақ кең ауқымды ішкі каналдар мен су жолдары жүйесі сақталған. Оңтүстікке қарай Зеландия орналасқан. Аймақ шығысында IJsselmeer және төрт голланд провинциясымен шектеседі. Голландия теңізден жағалау құмдықтарының ұзын тізбегімен қорғалған. Голландияның ең биік нүктесі, теңіз деңгейінен шамамен жоғары, (Шорль құмдары) орналасқан. Құмдықтардың артындағы жердің көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен жатқан полидерлік ландшафттан тұрады. Қазіргі уақытта Голландиядағы ең төменгі нүкте – Роттердам маңындағы полидер, ол теңіз деңгейінен төмен. Голландияны су басудан сақтау үшін үздіксіз суды ағызып отыру қажет. Бұрынғы ғасырларда бұл үшін жел диірмендері пайдаланылған. Ландшафт (және кейбір жерлерде қазір де) жел диірмендерімен көмкерілген, олар Голландияның символына айналған. Голландия – жер және суды қоса алғанда, Нидерланды аумағының шамамен 13% құрайды. Тек жерді есепке алғанда, ол аумақты құрайды. 2018 жылы халықтың саны 6,5 миллионға жеткен. Голландияның негізгі қалалары – Амстердам, Роттердам және Гаага. Амстердам – Нидерландының ресми астанасы және ең ірі қаласы. Роттердам порты – Еуропадағы ең ірі және маңызды порт. Гаага – Нидерланды үкіметінің орналасқан жері. Бұл қалалар, Утрехт және басқа да кішігірім муниципалитеттермен бірігіп, Randstad деп аталатын біртұтас метрополия – агломерацияны құрайды. Рандстад аймағы – Еуропаның ең тығыз қоныстанған аймақтарының бірі, бірақ қалалық кеңістіктердің шашырауы салыстырмалы түрде аз. Қатаң аймақтық жоспарлау заңдары бар. Халық санының қысымы зор, жылжымайтын мүліктің құны жоғары, ал жаңа тұрғын үйлер қалалық аймақтардың шетінде үнемі салынып жатыр. Дегенмен, провинцияның көп бөлігі әлі де ауылдық сипатқа ие. Қалған ауыл шаруашылығы жерлері мен табиғи аймақтар жоғары бағаланып, қорғалады. Егістік жерлердің көп бөлігі қарқынды ауыл шаруашылығына, оның ішінде бау-бақша шаруашылығына және жылыжай шаруашылығына пайдаланылады.

Жерді қалпына келтіру

Қазіргі Голландия жері ежелгі заманнан бері географиялық тұрғыдан "тұрақты" болған емес. Батыс жағалауы шығысқа қарай жылжыды, ал дауыл толқындары жағалаудың құм төбелерін үнемі бұзып өтті. Алғашқыда материкке жалғасқан Фризия аралдары солтүстікте жеке аралдарға айналды. Рейн және Маас (Меза) сияқты негізгі өзендер үнемі тасып, өзен арналарын бірнеше рет күрт өзгертіп отырды. Голландия халқы тұрақсыз, сулы ортада өмір сүрді. Нидерланд жағалауындағы құм төбелерінің артында теңізден қорғаныш болатын биік торф қабаттары қалыптасты, ал көп бөлігі батпақтар мен саздақтардан тұрды. Х ғасырға келгенде, тұрғындар осы жерді кептіру арқылы өңдеуге кірісті. Бірақ, кептіру салдарынан топырақ күрт қысыңқырап, жер бетінің деңгейі төмендеді. Голландияның оңтүстігіндегі Зеландияда және солтүстігіндегі Фризияда осы құбылыс салдарынан қатты дауылдар мен су тасқындары болды, олар топырақтың қабаттарын жойып, су ағынымен кетірді. Фризия жағынан теңіз шығысқа қарай суға батып, Голландияны арт жағынан ойып, Zuiderzee (қазіргі IJsselmeer) көлін құрады. Бұл ішкі теңіз оңтүстіктегі Зеландияның "суға батқан жерлерімен" қосылып кету қаупін тудырып, Голландияны лагунаның алдындағы тар құм төбелерінен тұратын аралдарға дейін азайтты. Тек қатаң әкімшілік шаралар ғана аймақты толық құрып кетуден сақтап қалды. Графтар мен ірі монастырлар осы жұмысты бастап, маңызды жерлерді нығайту үшін алғашқы мықты төтенше бөгеттерді салды. Кейіннен, суды басқару ережелерін орындауға заңдық құқығы бар, арнайы автономды әкімшілік органдар – waterschappen ("су басқару кеңестері") құрылды. Олар жағалау мен полидерді қамтитын кең бөгет жүйесін салып, жерді теңіздің одан әрі шабуылынан қорғады. Бірақ голландиялықтар осымен тоқтаған жоқ. 16 ғасырдан бастап олар қарсы шабуылға өтіп, жерді қайта жарату жобаларын бастады, көлдерді, батпақты жерлерді және жақын маңайдағы саздақтарды полидерге айналдырды. Бұл 20 ғасырға дейін жалғасты. Осының салдарынан, орта ғасырлық және жаңа заман Голландиясының тарихи карталары қазіргі карталардан мүлдем өзгеше. Суды бағындыру үшін күрестің нәтижесінде Голландия теңіз және экономикалық держава ретінде дамыды, ал тұрғындарының ұжымдық мінез-қалпы – жауымкерлікке қарсы, теңдікке ұмтылыс және қарапайымдылық қалыптасқан деп есептеледі.

Мәдениет

Голландияның стереотиптік бейнесі – күнделікті Голландияның нақты өмірінен алыс, түлкілер, жел диірмендері, ағаш кепштер, Эдам сыры және Волендам ауылының дәстүрлі киімі (klederdracht) сияқты елес қосылған жасанды жиынтық. Бұл стереотиптер 19 ғасырдың соңында ресми "Голландияны насирлеу" шарасы аясында туристерді тарту мақсатымен әдейі жасалған. Нидерланды ішінде Голландияның басымдығы, басқа провинциялардың өңірлік сезімдеріне әкеліп соқты, бұл Голландияның олардың жергілікті мәдениеті мен ерекшелігіне төндіретін қауіп деп есептелді. Басқа провинциялар Голландия және голландтар туралы күшті, көбінесе теріс пікірге ие, оларға нақты қасиеттер менталдық географияда, яғни кеңістіктер мен олардың тұрғындарының түсінікті картасында бейнеленеді. Екінші жағынан, кейбір голландтар Голландияның мәдени үстемдігін әдеттегідей қабылдап, "Голландия" және "Нидерланд" ұғымдарын бірдей деп есептейді. Осының салдарынан, олар өздерін ең алдымен голландтар деп емес, жай ғана нидерландтықтар (Nederlanders) деп санайды. Бұл құбылыс "голандоцентризм" деп аталады.

Тілдер

Голландияда голланд тілінде сөйлейтіндер басым. Голландиялықтар голланд тілін кейде стандартты терминнің орнына "Hollands" деп атайды. Бельгия және Нидерландының басқа провинцияларының тұрғындары "Hollands" сөзін голланд диалектісі немесе күшті акцент ретінде қолданады. Стандартты голланд тілі тарихи тұрғыдан Голландия графтығының диалектісіне негізделген, бірақ оған бұрынғы күшті Брабант герцогтығы мен Фландрия графтығының диалектілерінен алынған көптеген ерекшеліктер енгізілген. Төмен елдерде диалектілік айырмашылықтар әлі де күшті. Бүгінде Голландияның өзінде бастапқы диалекттер ең аз қолданылады, көптеген аймақтарда олар стандартты голланд тілімен толығымен алмастырылған, ал Рандстад стандартты тілдің дамуына ең үлкен әсер етеді – Бельгияда қолданылатын голланд тілінен басқа. Стандартты голланд тілі мен Рандстадта сөйленетін голланд тілі арасындағы осы сәйкестікке қарамастан, Голландияның өзінде стандартты голланд тілінен ерекшеленетін жергілікті өзгерістер бар. Ірі қалалардың әрқайсысының өзіне тән қазіргі заманғы қалалық диалектісі бар, оны әлеуметтік диалект деп санауға болады. Кейбір адамдар, әсіресе Амстердамның солтүстігіндегі аймақта, әлі де графтықтың бастапқы диалектісі – голланд тілінде сөйлейді. Бұл диалект солтүстікте: Волендам мен Маркен және олардың айналасындағы аймақтарда, Батыс Фризеланд пен Заанстрикте; сондай-ақ Солтүстік Брабант және Утрехт провинцияларымен шектесетін оңтүстік-шығыс аймағында таралған. Оңтүстікте Гоере-Оверфлакки аралында зеланд диалектісінде сөйлейді.

Жаңа Голландия

Голландия провинциясы өз атын бірқатар колониялық қоныстарға берді және Nieuw Holland немесе New Holland деп аталған жаңа ашылған аймақтарға берді. Ең ірісі – қазіргі Австралия деп белгілі арал континенті: Дирк Хартог атты голланд теңізшісі 1644 жылы Австралияны алғаш рет Nova Hollandia деп латын тілінде атады, және бұл атау 190 жыл бойы халықаралық қолданыста болды. Голланд саяхатшысы Абель Тасман Жаңа Зеландияны ашқаннан кейін, ол да Голландияның Зеландия провинциясының құрметіне аталды. Нидерландыда Nieuw Holland континенттің әдеттегі атауы 19 ғасырдың соңына дейін сақталды; қазір ол қолданылмайды, голланд тілінде бүгінде Австралия деп аталады.