Кіріспе

Бельгияда, негізінен Валонияда тұратын француз тілді адамдар – валлондар (/w//ɒ/'/l//uː//n//z/; walɔ̃;). Валлондар Валонияда және Фландрияның, Франция, Германия, Люксембург және Нидерландының жақын маңдағы аймақтарында өмір өтетін гало-романдық этностық топ. Валлондар негізінен бельгиялық француз, пикард және валлон тілдері сияқты "langues d'oïl" тілдерінде сөйлейді. Валлондардың көпшілігі католик дінін ұстанады, бірақ Реформация дәуірінен бастау алатын протестанттардың да тарихи азшылығы бар. Қазіргі Бельгияда валлондар заң бойынша ел ішіндегі "ерекше тілдік және этникалық қауымдастық" ретінде танылады, осыған ұқсас голланд (герман) тілінде сөйлейтін фламандтар да осы мәртебеге ие. Аймақтық идентификация тұрғысынан қарағанда, этноним валлон аймағының барлық тұрғындарына қатысты қолданылады, олардың этникалық тегі мен шежіресіне қарамастан.

Этимология

Валония термині *walha протогермандық терминінен туындаған, ол кельт және латын тілінде сөйлейтін халықтарды атау үшін қолданылған. Валония тілі роман тілдерінен пайда болған, басқа ұқсас терминдермен бірге, бірақ оларды ығыстырып шығарды. Оның ең ерте жазбаша кездесуі Жан де Хейниннің 1465 жылғы "Жан де Хейнин және де Лувиньидің естеліктері" еңбегінде табылды, онда ол Бургундиялық Нидерландтың римдік халқына сілтеме жасайды. Оның мағынасы француз және голланд кезеңдерінде одан әрі тарылып, Бельгия тәуелсіздік алғаннан кейін бұл термин тек роман тілінде сөйлейтін бельгиялықтарды (француз, валлон, пикард және т.б.) білдірді. Бельгия саясатындағы тілдік айырмашылық "эмоционалдық мәдени және тілдік ұғымға" саяси мазмұн қосады. Чарльз Уайттың 1835 жылғы "Бельгия революциясы" кітабында "Валония" және "Валондар" сөздері кездеседі: "Талпынышпен күйбеңдеген валондар, олардың тарихи ерекшелігі – ерлікпен, өздерінің жұмыстарын тастап, сүңгі және мылтықты ұстап, қозғалыстың орталығына бет бұрды". 17 ғасырдан бастап испан тіліндегі Валон және Валона терминдері испан Фландриясында құрылған Корольдік гвардия корпусына қатысты. Олар Испания империясының көптеген маңызды шайқастарына қатысты. Альберт Генри 1988 жылы "валлон" сөзі конституциялық шындықты білдіргенімен, бастапқыда Бургундиялық Нидерландтың римдік халқына сілтеме жасағанын және 16 ғасырдан Бельгия революциясына дейін "валлон провинциялары" немесе "валлон елі" терминдерімен аумақты белгілеу үшін де қолданылғанын жазды, кейіннен Валлония деп аталды. "Валлон елі" термині голланд тілінде де қолданылды, атап айтқанда, Walsch land. Бұл термин неміс тілінде де болған, мысалы, Ханс Хейсттің 1571 жылғы кітабында Wulland деп кездеседі, кейіннен (1814) ағылшын тілінде Валония деп аударылды. Дегенмен, неміс тілінде ол әдетте Wallonenland деп аталады. Ағылшын тілінде – Walloon country (толығырақ Джеймс Шоудың еңбектерін қараңыз). Француз тілінде – le Pays wallon. Феликс Руссо үшін Валлон елі – бұл валлондықтардың елінің ежелгі атауы.

Институционалдық аспектілер

"Мемлекеттік реформа" термині Бельгия контекстінде бельгиялық халықтың түрлі сегменттері арасындағы, көбінесе Фландрияның голланд тілінде сөйлейтін және Валонияның француз тілінде сөйлейтін бөліктері арасындағы мәселелер мен шиеленістерге конституциялық және заңдық шешімдер табуға бағытталған процесті көрсетеді. Жалпы алғанда, Бельгия біртұтас мемлекеттен қауымдастықтар, аймақтар және тілдік аймақтардан тұратын федеративтік мемлекетке дамыды.

Валония

Қазіргі Валония деп аталатын аймаққа әртүрлі кельт тайпалары, ал кейіннен римдіктер мен франктар қоныстанған. Ерте орта ғасырдан бастап ерте заманға дейін аймақ көптеген қала-мемлекеттер мен сыртқы биліктер арасында бөлінген. Мұндай үнемі өзгеретін билік шекараларға, мәдениетке және тілге өзгерістер әкелді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кеңінен қолданылған валлон тілі, мемлекеттік мектеп жүйесінде француз тіліне басымдық берілуіне байланысты, қазіргі қолданыстан шығып барады. 19 ғасырдың соңынан бастап Валония қозғалысы Валонияның бельгиялық француз тілінде сөйлейтін (валлон тілінде емес) халық ретінде өзін-өзі тануын нығайтуға бағытталған. Осы контексте, Валонияның валлондықтардың орталық мекені деген ұғымы 1886 жылы қалыптасты. Кейін бұл Бельгияға федеративтік құрылым беру арқылы күрделенді, ол Бельгияны ресми хат-хабарда өз тілдерін пайдалану құқығы бар үш қауымдастыққа, сондай-ақ үш автономиялық аймаққа бөледі. Қауымдастықтар: француз қауымдастығы (Валлония емес, бірақ кейде даулы түрде Валония-Брюссель деп аталады), фламанд қауымдастығы (голланд тілін қолданады) және неміс тілді қауымдастық. Саяси аймақтарға бөлу қауымдастықтармен толық сәйкес келмейді: Фламанд аймағы, Валония аймағы (неміс қауымдастығын қоса алғанда, бірақ көбінесе Валония деп аталады) және екі тілді (француз-голланд) Брюссель астанасы аймағы.

Брюссель - Валония емес және негізінен француз тілінде сөйлейтін

Француз тілін білмейтін көптеген бақылаушылар валлондар терминін барлық бельгиялық француз тілділерді (тіпті Брюссель астанасы аймағында туып, өмір сүретіндерді де) білдіретін ыңғайлы атау ретінде (шамадан тыс) жалпылайды. Ғасырлар бойы халықтың араласуы салдарынан көптеген отбасылар тілдік шекараның екі жағында дағы әулеттерін анықтай алады. Бірақ, Брюссельдің 85% француз тілді, бірақ голланд тілді Фландрияда орналасқандығы, аймақтар мен қауымдастықтар арасында шиеленіске әкелді. Брюссельдегі жергілікті диалект, Брюссель Вломс, қаланың голланд мұрасын көрсететін Брабант диалектісі болып табылады. Валлондар тарихи тұрғыдан 19-шы ғасырдың басында континенттік Еуропадағы өнеркәсіптік революцияны бастаушылар ретінде танылады. Қазіргі заманда Брюссель аймақтың маңызды қаласы немесе астанасы болды. Ұзақ испан және француз билігінің нәтижесінде француз тілі жалғыз ресми тілге айналды. Аймақ Нидерланд Біріккен Корольдігінің құрамында болған қысқа мерзімде голланд тілі ресми тіл болғаннан кейін, 1830 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін француз тілі қайта орнатылды. Валлония аймағы, маңызды көмір және болат өндіруші аймақ, елдің экономикалық қуатына тез дамыды. Валлондар (іс жүзінде француз тілді элиталар, валлондар деп аталған) саяси үстемдікке ие болды. Көптеген фламанд иммигранттары Валлонияға жұмыс істеуге келді. 1930-1970 жылдар аралығында болат және әсіресе көмірдің біртіндеп төмендеуі, сондай-ақ қызмет көрсету саласына және жеңіл өнеркәсіпке жеткілікті инвестициялардың болмауы (Фландрияда басым болған) тепе-теңдікті басқа бағытқа қарай өзгерте бастады. Фландрия біртіндеп саяси және экономикалық үстемдікке ие болды. Өз кезегінде, валлондық отбасылар жұмыс іздеп Фландрияға көшіп келді. Бұл эволюция саяси салдарсыз болған жоқ.

Валониялық жеке тұлға

Валония мәдениетінің ортасы – Мез және Самбре өзендерінің аңғарлары, Шарлеруа, Динан, Намюр (аймақтық астана), Юи, Вервье және Льеж.

Өңірлік тілдер статистикасы

Валония тілі – валониялықтардың мәдени ерекшелігінің бір бөлігі. Дегенмен, Валонияның француз тілді тұрғындарының барлығын мәдени тұрғыдан валлондықтар деп қарастыруға болмайды, себебі батыстағы үлкен бөлігі (Турне және Монс маңында) және оңтүстіктегі шағын бөліктері (Арлон маңында) ана тілі ретінде басқа тілдерді пайдаланады (атап айтқанда, пикард, шампань, лоррен, фламанд, неміс және люксембург тілдерін). 1989 жылы Лиеждік пікірді зерттеу орталығы жүргізген сауалнамада Валония жастарының 71,8%-ы валония тілін аз түсінеді немесе мүлдем білмейді; 17,4%-ы жақсы біледі; ал тек 10,4%-ы ғана оны толық қолданады. Басқа сауалнамалар мен деректерге сүйене отырып, Лоран Хендшель 1999 жылы Валониядағы адамдардың 30-40%-ы екі тілді (валония, пикард) екенін, олардың ішінде 18-30 жас аралығындағы жастардың 10%-ы бар екенін жазды. Хендшельдің сөзіне сәйкес, жастардың 36-58%-ы өңірлік тілдерді пассивті түрде біледі. Өзге жағынан, Гиве коммунасы, Францияның Арденн департаментіндегі бірнеше ауылдар, "Causons wallon" (Валлон тілінде сөйлесейік) журналын шығарады; сондай-ақ Люксембургтегі екі ауыл тарихи түрде валония тілінде сөйлейтін жерлер болып табылады.

Орта ғасырдағы валлондар

11 ғасырдан бері Мейза өзені бойындағы Динан, Хюи және Льеж сияқты ірі қалалар Германиямен сауда жасады, онда кейбір қалаларда валлондықтардың шағын аудандары – Валленгасендер құрылды. Кельн қаласында валлондықтар ең ірі шетелдік қауымдастық болды, оны қаладағы үш көшенің Walloonstreet деп атауы дәлелдейді. Валлондықтар Германиядан, әсіресе Гослардан табылған мыс сияқты қажетті материалдарды алып сауда жасады. 13 ғасырда Трансильванияны (Орталық және Солтүстік-Батыс Румыния) неміс отарлауына көптеген валлондықтар да қатысты. Трансильванияның румын азаматтары арасында Валендорф (Валлон ауылы) сияқты жер аттары мен Валендорфеан (Валлон шаруасы) сияқты тегілер кездеседі.

Швециядағы валлондар

1620 жылдардан бастап көптеген валлондық кеншілер мен темір жұмысшылары, отбасыларымен бірге, темір кенін өндіру және оны тазарту үшін Швецияға қоныс аударды. Валониялық темір өндіру әдістері шведтік тәжірибеге енгізіліп, қолданыстағы неміс техникасын толықтырды. Көптеген валлондық жұмысшылар Даннемора кенішінің маңына қоныстанды, сол кезде Швецияның темір өндірісінің 15 пайызын құраған Эрегрунд темірін өндірді. Оларды бастапқыда кәсіпкер Луи де Гир басқарды, ол оларды Упланд және Эстергётландтың темір кен орындарында жұмыс істеуге шақырды. Көші-қон толқыны 18 ғасырға дейін айтарлықтай жалғасты. Валониялық тегін валониялық фамилиялары арқылы анықтауға болады. Валониялық ұрпақтардың кейбіреулері Sällskapet Vallonättlingar (Валлондық ұрпақтар қоғамы) мүшелері болып табылады.

Финляндиядағы валлондар

XVII ғасырда Швециядан валлондар Финляндияға келе бастады, сол кезде Финляндия Швецияның құрамында болған. Бірі тікелей Валониядан келді. Көбінесе олар темір өндіріс орындарында, жағалау бойында қоныстанды. Финляндиядағы көптеген темір өндіріс орындарын валлондар салған. Валлондар көбінесе Швециядағыдай әдістерді қолданды, бірақ валлондық ұсталық шеберлігі қолданылмады, оның орнына валлондық теміршілер неміс әдісін пайдаланды. Швецияда болғандай, Финляндиядағы валлон халқы ақырында кеңірек қоғамға сіңіп кетті. Финляндияның бұрынғы премьер-министрі Пааво Липпонен валлон тегінен шыққан.

Валондар мен ағартушылық

1786 жылғы Нидерланды тарихында былай делінген: "Хейно және Намур, Артуамен бірге, енді Австрия провинциясы емес, Валония аймағын құрайды. Валониялық атау және тіл көршілес провинциялардың жапсарлас аудандарына да таралады. Брабанттың үлкен бөлігі, бұл провинция Хейно және Намурмен шектесетін жерлерде, Валониялық Брабант деп аталады. Тілдік жақындық кейде тығыз байланыс тудырған сияқты."

1830 жылғы Бельгиялық революция

Бельгиялық революция жақында, біріншіден, Брюссель муниципалитеті арасындағы қақтығыс ретінде сипатталды, екінші жағынан, елдің қалған бөлігінде, "әсіресе Валония провинцияларында" тарады. Эдмундсонның кітабында да осы пікірді кездестіреміз: 23 қыркүйек күні таңертең патша әскері қалаға үш қақпадан кірді және Паркке дейін ілгеріледі. Бірақ одан әрі өте алмады, себебі қарсылық соншалықты күшті болды, ал үйлердің терезелері мен шатырларынан оқ жауып, әскерлерге тойтарыс берді. Шамамен үш күн бойы қажырлы шайқас жүрді, әскерлер көбірек иемделудің орнына, жаңадан басып алған жерлерін жоғалтты. 26-сы күні кешке ханзада әскерге шегінуге бұйрық берді, олар ауыр зардап шеккендіктен. Бұл шегініс көшедегі көтерілісті ұлттық төңкеріске айналдырды. Модераторлар либералдармен бірікті, және Шарль Рожиер, Ван де Вейер, Гендебиен, Эммануэль ван дер Линден д'Хуггворст, Феликс де Мероде және Луи де Поттер кіретін Уақытша үкімет құрылды, сондай-ақ, бірнеше күннен кейін қуғыннан қайтып келген Луи де Поттер де оның құрамына кірді. Уақытша үкімет Бельгияны тәуелсіздікке жариялаған, бельгиялық әскерлерді адалдықтарынан босатқан және оларды голланд туын тастауға шақырған бірқатар жарлықтар шығарды. Олар бұйрыққа бағынды. Бастысы Валония аудандарына ғана шектелген төңкеріс енді Фландрияға тез тарады. Жак Логи былай деп жазды: "6 қазан күні бүкіл Валония Уақытша үкіметтің бақылауында болды. Фламанд аймағында корольдік үкіметтің құлауы Валониядағыдай толық және жылдам болды, Гент пен Антверпенді қоспағанда". Лиеж университетінің профессоры Роберт Демулин: "Лиеж бостандық үшін күресте алдыңғы қатарда", - деп жазды, Брюссельден бұрын, бірақ Брюссельмен бірге. Ол Левен үшін де осылай жазды. Демулиннің сөзіне сүйенсек, осы үш қала Бельгия төңкерісінің бастауында тұрған муниципалдық республикалар еді. "Ұлттық көтеріліс" (Le soulèvement national, 6 тарау) кітабының осы тарауында (93-117 беттер), "6 қазан күні бүкіл Валония бос" деп жазғаннан кейін, ол голланд әскеріне қарсы шайқасқа қатысу үшін Брюссельге, "көтерілістің орталығына" еріктілер жіберген муниципалитеттерді атап көрсетеді: Турне, Намюр, Вавр (105 бет), Брен-л'Аллё, Женеп, Жодонь, Перве, Ребек, Грез-Дуасо, Лимелет (106 бет), Нивель (106 бет), Шарлеруа (және аймағы), Госсели, Лоделинсарт (107 бет), Сеньи, Лёз, Тюэн, Жемап (108 бет), Дур, Сен-Гилен, Патюраж (109 бет). Ол былай деп қорытындылады: "Осылайша, Валонияның шағын қалалары мен ауылдарынан адамдар астанаға келді". Голланд бекіністері Атта (27 қыркүйек), Монста (29 қыркүйек), Турнеде (2 қазан), Намюрде (4 қазан) (Анден, Фосс, Жемблудан келген адамдардың көмегімен), Шарлеруада (5 қазан) (мыңдаған адамдар келді) босатылды. Сол күні Филиппвиль, Мариембург, Динан, Буйон да босатылды. Фландрияда голланд әскері бір уақытта Брюггеде, Ипрде, Остендеде, Мененде, Оденаардеде, Гераардсбергенде (113-114 беттер) капитуляциялады, бірақ Гент пен Антверпенде емес (тек 17 қазан және 27 қазанда босатылды). Бұл түсіндірмеге қарсы, кем дегенде Брюссельдегі оқиғаларға қатысты Джон В. Руни-младший былай деп жазды: Сандық талдау көрсеткендей, революционерлердің басым көпшілігі Брюссельде немесе жақын маңдағы қала маңында тұрған, ал сырттан келген көмек өте аз болған. Мысалы, 23 қыркүйек күні қайтыс болғандар мен жарақат алғандардың 88% Брюссельде тұрған, ал егер Брабантта тұратындарды қоссақ, ол көрсеткіш 95% -қа жетеді. Шындығында, санақ бойынша революционерлердің туған жеріне қарасақ, Брюссельдегілер саны 60% -тан төмен, бұл "ұлттық" қолдаудың (Бельгияның әр түрлі провинцияларынан) немесе қаладан тыс, 40% -тан астам екенін көрсетеді. Бірақ бұл ештеңе емес, біз 1800 және 1830 жылдар аралығында астана халқы 75 мыңнан 103 мыңға дейін өскенін білеміз, бұл өсім 1815 жылы Брюссельдің Нидерланд Корольдігінің екінші астанасы ретінде тағайындалуына және өнеркәсіптік революциямен бірге болған ауылдан қалаға көшуге байланысты. Сондықтан Брюссель халқының көп бөлігі провинциялардан келген болуы заңды. Бұл көшіп келгендер негізінен Фландриядан келді, оны 1826-1830 жылдардағы тоқыма дағдарысы қатты соқты. Бұл түсіндірме куәгерлердің мәлімдемелеріне де қарсы ұлтшылдық көзқарас: Шарль Рожиер 1830 жылы халықтың ішінде ұлттық сезім болмағанын айтты. Революционер Жан Батист Нотомб "ұлттық бірлік сезімі бүгін туды" деп сендірді. Ал Жозеф Лебо "бельгиялық патриотизм - 1830 жылғы төңкерістің нәтижесі" деді. Тек соңынан буржуазиялық төңкерілгендер ғана идеологиялық мемлекеттік билікті заңдастырады.

Бельгия мемлекетінде

1830 жылы Бельгия революциясынан кейін бірнеше жыл өткен соң тарихшы Луи Дьюз «Бельгия екі халыққа бөлінген – валлондар мен фламандтар. Біріншілері француз тілінде сөйлейді, екіншілері фламанд тілінде сөйлейді. Шекарасы анық ( ). Валониялық желінің артындағы провинциялар, яғни: Льеж провинциясы, Валлониялық Брабант, Намюр провинциясы, Эно провинциясы – валлондық [ ]. Ал желі бойындағы өзге провинциялар [ ] – фламандтық. Бұл ертегідей бөліну немесе пікірді қолдау үшін не жүйе құру мақсатымен ойдан шығарылған біріктіру емес: бұл факт» деді. Жюль Мишеле 1840 жылы Валонияға саяхат жасап, «Франция тарихында» Валония мен валлондықтарға деген қызығушылығын көп рет айтты (Валлония мәдениеті туралы осы бетке қараңыз, 476, 1851 жылғы онлайн жарияланым).

Неміс тілді қауымдастықпен қарым-қатынас

Валония аймағы институционалдық тұрғыдан Бельгияның неміс тілді қауымдастығын да қамтиды, ол аймақтың шығысында, Германиямен шектес орналасқан. Германия Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аумақты Бельгияға өткізген. Бұл өте шағын қауымдастықтың 60 000-ға жуық тұрғынының көпшілігі өздерін валлондықтар деп санауға қарсы және қауымдастық басшысы Карл Хайнц Ламберцпен бірге федеративтік бірлік ретінде қалуды, Бельгияның аймақтары мен қауымдастықтарының барлық өкілеттіктеріне ие болуды қалайды. Олар оларды бірден-бірге қаламаса да (2008 жылдың 10 шілдесінде Фландрияның ұлттық мерекесіне арналған ресми сөйлеу).

Валония мәдениеті

1983 жылғы Валония мәдениетіне қатысты манифест – Валония тарихының маңызды оқиғасы болып саналады және аймақтың тарихы туралы маңызды кітаптарда жиі сілтеме жасалады.

Белгілі валлондар

Бұл тізімде Валония деп аталудан бұрынғы аймақтан шыққан адамдар бар.