Кіріспе

Батыс Еуропадағы өзен, француз әкімшілік бөлінісі.

Меуз (/m//juː//z/ mewz, /m//ɜː//z/, /USalso//m//ɜːr//z//, /m//ʌ//z/ mu(r)z, møz;) немесе Маас (/m//ɑː//s/ mahss, ; немесе Маас) – Франциядан басталып, Бельгия және Нидерланды арқылы ағып, Рейн-Меуз-Шельда дельтасы арқылы Солтүстік теңізге құятын ірі еуропалық өзен. Оның жалпы ұзындығы – .

Этимология

Меза атауы өзеннің француз тіліндегі атауынан, оның латынша атауы Мосадан шыққан, ал ол түпкілікті кельт немесе протокельт тіліндегі *Mosā атауынан туындаған. Бұл, өзеннің ирек-шаңқаларына сілтеме жасайтын ағылшын тіліндегі "лабиринт" сөзінің түбірімен байланысты болуы мүмкін. Голланд тіліндегі Маас атауы орта голланд тіліндегі Mase сөзінен келген, ол болса куәләнбаған, бірақ болжамды көне голланд тіліндегі *Masa түрінен шыққан. Қазіргі голланд және неміс тілдеріндегі Маас және лимбург тіліндегі Маос сөздері осы германдық түрін сақтап қалған. Ұқсастығына қарамастан, герман тіліндегі атау кельт тілінен шыққан жоқ, себебі ертедегі "o" әрпінің "a" әрпіне ауысуы герман тілдеріне тән ерекшелік.

Бассейн аумағы

2002 жылы Бельгияның Гент қаласында Франция, Германия, Люксембург, Нидерланды және Бельгия арасында өзенді басқару туралы халықаралық келісімге қол қойылды. Келісімге сондай-ақ Бельгияның Фландрия, Валония және Брюссель аймақтық үкіметтері де қатысты (Брюссель Мез бассейнінде орналаспаса да, Мез өзеніне су сорғылайды). Бассейн ауданының көп бөлігі (шамамен 36 000 км²) Валонияда (12 000 км²) орналасқан, одан кейін Франция (9 000 км²), Нидерланды (8 000 км²), Германия (2 000 км²), Фландрия (2 000 км²) және Люксембург (бірнеше км²) келеді. Келісімді іске асыру жауапкершілігі Меза өзені жөніндегі халықаралық комиссияға жүктелген. Осы комиссияның шығындарын Мез бассейніндегі аумақтарына пропорционалды түрде осы елдер төлейді: Нидерланды – 30%, Валония – 30%, Франция – 15%, Германия – 14,5%, Фландрия – 5%, Брюссель – 4,5%, Бельгия Корольдігі – 0,5%, Люксембург – 0,5%. Меза бассейнінің картасы келісім мәтініне қоса берілді. Мәдениет тұрғысынан алғанда, маңызды байланыс жолы ретінде Мез өзені Мозан өнерінің бастауы болып табылады, әсіресе Валония мен Францияда. Ренессанс дәуірінде салынған алғашқы пейзаж – Жоахим Патинирдің Мез пейзажы. Ол, шамасы, Анри Блестің туысы болған, ол кейде Мозан пейзаж суретшісі ретінде сипатталады және 16 ғасырдың екінші үштен бірінде (пейзаж суретшілерінің екінші буыны) өнер табатын.

Таратушылар

Меза өзенінің орташа жылдық ағызу мөлшері соңғы бірнеше мың жыл бойы салыстырмалы түрде тұрақты болды. Бір жақыңғы зерттеу бойынша, б.з.д. 2000 жылдан бері орташа ағын шамамен 10%-ға артқан. Мезаның су жүйесінің таралуы орта ғасырдың соңында өзгерді, себебі үлкен су тасқыны оны негізгі арнасын солтүстікке қарай, Мерведе өзеніне қарай ықпалдауға мәжбүр етті. Осыдан кейін Мерведе өзенінің бірнеше бөлігі "Маас" (яғни Меза) деп аталып, осы өзеннің негізгі ағыны қызметін атқарды. Бұл салалар қазір Nieuwe Maas және Oude Maas деп белгілі. Бірақ, кезекті бір ауыр су тасқыны кезінде Меза теңізге қарай қосымша жол тапты, нәтижесінде Бисбош батқықтары мен Голланд Дип эстуарийлері пайда болды. Содан кейін Меза өзені Хейсден маңында екі негізгі салаға бөлінді: біреуі солтүстікке қарай ағып Мерведеге қосылды, ал екіншісі тікелей теңізге құйды. Теңізге тікелей бағытталған Меза саласы уақыт өте келе толып (қазір Оуд Маасже арнасын құрайды), бірақ 1904 жылы каналдандырылған Бергсе Маас толып кеткен саланың қызметін атқару үшін қазылды. Сонымен қатар, Мерведеге бағытталған сала Хейсденде бөгеттелді (содан бері Афгедамде Маас деп аталады), нәтижесінде Мезадан аз су ескі Маас арналарына немесе Рейн салаларына келді. Рейн мен Меза өзендерін бөлу Нидерланд гидротехникалық инженерлігінің ең үлкен жетістігі деп есептеледі, бұл жетістік Зюдерзе жұмыстары мен Дельта жұмыстары аяқталғанға дейін сақталды. 1970 жылы Харингвлиет бөгеті құрылысын аяқтады. Осы уақыттан бері Рейн мен Меза сулары Солтүстік теңізге осы жерден немесе Рейннің ағыны төмендеген кезде Голландияның Құйрығынан жетеді. 2008 жылғы зерттеуде соңғы 100-200 жылда жазғы және қысқы ағын көлемдері арасындағы айырмашылық едәуір артқанын көрсетті. Зерттеу авторлары ауыр су тасқындарының (яғни, қалыпты ағыннан 1000% асып түсетін ағын) жиілігі де айтарлықтай өскенін атап өтті. Олар Меза өзенінде қысқы су тасқындары алдағы онжылдықтарда қайталанатын мәселеге айналуы мүмкін екенін болжады.