Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Елена (1345 – 18 наурыздан кейін 1399), сондай-ақ осы есіммен танымал, 1395 жылдың қыркүйегінен 1398 жылдың сәуірдің соңына немесе мамырдың басына дейін Босния Корольдігін биледі. Ол король Дабишаның әйелі ретінде патшайым болды және оның қайтысынан кейін билік ету үшін станак оны таңдады. Ол билік арасында регент болған, әлде патшайым болған-болмағаны күмәнді, бірақ қандай жағдайда болса да, нағыз билік патшалықтың магнаттарының қолында болды. Оның билеуі король Остояның сайлануымен аяқталды.
Helen (; 1345 – after 18 March 1399), also known by the name , ruled the Kingdom of Bosnia from September 1395 until late April or early May 1398. She was queen consort as the wife of King Dabiša, and was chosen by the stanak to rule after his death. Whether she was a regent who ruled during an interregnum or a queen regnant is disputed, but in any case the real power was held by magnates of the kingdom. Her rule ended with the election of King Ostoja.
Отбасы
Еленаның тегі туралы нақты ештеңе белгілі емес. Ол, басымдықпен, Захлумиядан шыққан Николич ақсүйек отбасының мүшесі болған болуы мүмкін. 17 шілде 1392 жылғы құжат – Еленаны 1391 жылдың наурыз айында Твертко I-ге мұрагер болған Дабишаның әйелі және патшайымы деп атаған ең ерте кездесетін дереккөз. Бұл құжат оны Дабишаның Лущидегі жанында көрсеткен. Патшайым ретінде Елена күйеуінің іс-әрекеттерін бекітті, ал күйеуі өз құжаттарында әйелімен кеңескенін айта көрсетті. Еленаның отбасы күйеуі билік құрған кезеңде мемлекеттік істерге елеулі ықпал етті, сондай-ақ 1393 жылы Рагуза Республикасынан Стоннен алым-салық жинау құқығын алды. Патшалық жұптың Стана есімді қызы болды, оның қызы Владава Дабишаның өмір сүрген кезінде Юрай Радивоевич ақсүйекке үйленді.
Nothing is known for certain about Helen's origin. She was most likely a member of the Nikolić noble family from Zachlumia. A charter dated 17 July 1392 is the earliest extant source naming Helen as queen and wife of Dabiša, who had succeeded Tvrtko I in March 1391, and places her at Dabiša's side in Lušci. As queen consort, Helen endorsed her husband's acts, and he emphasized in his charters that he had consulted with his wife. Queen Helen's family gained significant influence in state affairs during her husband's reign, as well as the right to collect the tribute of Ston from the Republic of Ragusa in 1393. The royal couple had a daughter named Stana, whose daughter Vladava married the nobleman Juraj Radivojević during Dabiša's lifetime.
Көтеріліңіз
1394 жылы Елена Дабишаның Венгрия королі Сигизмундты өзінің мұрагері етіп тағайындау шешімін мақұлдады. Бірақ, келесі жылдың 8 қыркүйегінде Дабиша қайтыс болғанда, жетекші дворяндар – Ұлы князь Хрвое Вукич Хрватинич, ханзада Павао Радинович, князь Сандалж Хранич және Юрай Радивоевич – Дабишаның Сигизмундпен жасаған келісімін орындаудан бас тартты. Сигизмунд әскер жинап, босниялық таққа ие болу үшін жақын маңдағы Сырмияға аттанды, бірақ дворяндар станак шақырып, Еленаны Дабишаның мұрагері етіп сайлады. Біріккен дворяндармен соғысқа түсуге ниеті болмаған Сигизмунд кері қайтты; оның әйелі Марияның өлімі, Венгрияның мұрагері және Дабишаның туысы, Боснияға шабуыл жасау үшін оның жағдайы тым осал болды, сондай-ақ Никополис шайқасында Османдықтардың жеңілісі де оған кедергі келтірді. Тарихшылар Елена патшайымның рөлін талқылап келеді. Крунослав Драганович 1942 жылы оның регент емес, толық құқықты патшайым болғанын баса көрсетті. Сима Циркович 1964 жылы мұны жоққа шығарды және Еленаның билік ету кезеңінің шын мәнінде үзіліс кезеңі болғанын, бұл Сигизмундтың таққа құқығын нығайтуға тырысқан, бірақ сол кезде мүмкін болмаған, сонымен қатар Босния дворяндарының Сигизмундқа берген уәделерін орындамауын қамтамасыз ету үшін жасалған келісім болғанын дәлелдеді. Сигизмунд Еленаның билікті қабылдауына келісті және Рагузалық шенеуніктер оны өздерінің игілігі үшін патшайымға тілек білдіруін сұрады. Рагуза ақырында Еленаның босниялық монархтар Республикаға берген жарлықтарын бекітпейтінін қабылдады, себебі оның мұндай құқығы болмады.
In 1394, Helen agreed to Dabiša's decision to designate King Sigismund of Hungary as his heir. When Dabiša died on 8 September the following year, however, the leading noblemen – Grand Duke Hrvoje Vukčić Hrvatinić, Prince Pavao Radinović, Duke Sandalj Hranić and Juraj Radivojević – refused to honor the agreement Dabiša had made with Sigismund. Sigismund raised an army and marched to nearby Syrmia with the aim to claim the Bosnian throne, but the noblemen convoked a stanak and elected Helen as Dabiša's successor. Not willing to engage the united nobility in war, Sigismund withdrew; the death of his wife Mary, heir of Hungary and cousin of Dabiša, made his position too precarious to attack Bosnia, as did the defeat by the Ottomans at the Battle of Nikopolis. Historians have debated Queen Helen's role. Krunoslav Draganović emphasised in 1942 that she was a queen regnant rather than a regent. Sima Ćirković refuted this in 1964 and argued that the period of Helen's rule was actually an interregnum, a compromise meant to appease both Sigismund, who wanted to assert his rights to the throne but was unable to at the time, and the noblemen of Bosnia, who wanted to avoid honoring their pledge to Sigismund. Sigismund consented to Helen's assumption of power, and was asked by Ragusan officials to intercede with the Queen on their behalf. Ragusa eventually accepted that Helen would not confirm the charters granted by Bosnian monarchs to the Republic, apparently because she was not entitled to do so.
Ереже
Никополис шайқасында венгр әскерінің көп бөлігі қырылғаннан кейін, Босния тағына талапкер патшайым Еленаға қарсы өз үміткерлігін жариялады. Неаполь патшасы Ладиславтың Венгрияға деген құқығын қолдаған дворян, Славониялық Пожега қаласынан, өзін Босния патшасы деп жариялады. 1395 жылдың желтоқсан ортасына қарай Елена таққа берік орнықты, ал 1396 жылы Сигизмундтың қолдаушылары оны өлтірді, ол патшайымға ешқандай қауіп келтірмеген. Еленаның билеуі Боснияның Ладиславты қолдауын қысқа мерзімге тоқтату кезеңімен ерекшеленеді. Еленаның ресми міндеттері қандай болғанымен, ол ақсүйектердің құлы ретінде ғана танылды. Оның сақталған барлық грамоталарында олардың маңызды дворяндармен бекітілгені нақты көрсетілген. Сақталған грамотаның бірінде Елена патшайым «Герцог Хрвое Вукич Хрватинич, князь Павел Раденович, герцог Сандалж Хранич және Тепчия Батало» есімдерін кеңесетін салтанатты тұлғалар ретінде атады. Босния ақсүйектерінің еркіндігі Еленаның билеу кезеңінде ең жоғары деңгейге жетті. Дербес болып, оның вассалдары ішкі соғыстарға қатысты, бұл мемлекетті әлсіретті және аймақтық саясатқа қатысуына кедергі келтірді. Баязид I тұсында Осман түріктері Еленаның билеу кезеңінде Дабиша мен Твертко I билеген кездерге қарағанда әлдеқайда қауіпті болды, оларға серб билеушісі Вук Бранковичке қарсы жеңіс көмектесті, оның жері Елена мен Баязидтің арасында орналасқан. 1398 жылдың қаңтарында Боснияға келген Осман әскері, Баязидтің ұлдары мен бағындырылған серб билеушісі Стефан Лазаревич басшылығымен, 1388 және 1392 жылдары Еленаның ізашарлары жеңген әскерлерден үлкен болды. Алайда, қатаң қыс пен қардың көп болуынан Баязидтің көптеген әскерлері қаза тапты, сондықтан шабуыл сәтсіз аяқталды.
After the Battle of Nicopolis annihilated much of the Hungarian army, a pretender to the Bosnian throne staked his claim against Queen Helen. One of the nobleman supporting King Ladislaus of Naples's claim to Hungary, from the Slavonian town of Požega, started calling himself King of Bosnia. By mid December 1395, Helen had successfully consolidated her grasp on the throne, and the pretender was killed by Sigismund's supporters in 1396, never having seriously threatened the Queen. Helen's rule stands out as the period during which Bosnian support for Ladislaus briefly waned. Whatever Queen Helen's official role was meant to be, she functioned as a mere puppet of the nobility. All her surviving charters specifically note that they had been approved by the major noblemen. In a surviving charter, Queen Helen names "Duke Hrvoje Vukčić Hrvatinić, Prince Pavle Radenović, Duke Sandalj Hranić, and Tepčija Batalo" as the magnates whom she consulted. The emancipation of Bosnian nobility reached a peak during Helen's reign. Having become virtually autonomous, her vassals engaged in internal warfare which weakened the Kingdom and precluded its participation in regional politics. The Ottoman Turks under Bayazid I were becoming a much greater threat during Helen's rule than during the reigns of Dabiša and Tvrtko I, helped by their decisive victory over the Serbian lord Vuk Branković, whose land had stood between Helen's and Bayazid's. The Ottoman army that arrived in Bosnia in January 1398, led by Bayazid's sons and the subjugated Serbian lord Stefan Lazarević, was larger than those defeated by Helen's predecessors in 1388 and 1392. The plundering expedition failed completely, however, due to a severe winter and deep snow in which many of Bayazid's soldiers perished.
Депозит және оның салдары
Османдықтардың жеңілісі Еленаның жеңісін білдірмеді; 1398 жылдың наурыз айында Босния ішкі тартысқа ұшырады. Еленаның Николич әулеті өздерінің патшалық байланыстарын одан әрі пайдаланып, Косача әулетіне бағыныштылықтан азат болып, монархтың тікелей вассалы болуға тырысқан секілді. Бұл Хеленге қарсы көтеріліс тудыруы мүмкін. Сәуір айында Рагуза оған салық төлеген кезде, ол көп қолдауға ие болды. Соңғы болып оның жағында қалғандар – Радивоевичтер әулеті, оның ішінде Еленаның күйеу баласы Юрай. Алайда, 10 мамырда күйеуінің туысы Остоя Боснияның жаңа патшасы болып жарияланды. Оның ағалары мен жүректері осы құлатуға қарсы шықты. Олар Рагузаға қашуға мәжбүр болды, бірақ Елена Боснияда қалды, онда оған жесір патшайымға лайық құрмет көрсетілді. Король Остояның билігі тұсында Елена Груба есімін қайта алды (вероятно, оның "халық есімі", әулиелер тізіміндегі есімнен өзгеше) және патшайым атағын сақтап қалды, бірақ ресми патшалық атағы болған жоқ ("Құдайдың құдіретімен Расия, Босния және т.б. патшайымы"). Груба 1399 жылдың 18 наурызында Рагуза билігі жіберген хатта соңғы рет еске алынды. Ол сол кезде Захлумияны қампқан жұқпалы аурудан қайтыс болған болуы мүмкін.
The Ottoman defeat did not mean Helen's triumph; by March 1398, Bosnia was beset by an internal strife. It seems that Helen's family, the Nikolić, attempted to take further advantage of their royal relations and free themselves from subordinacy to the House of Kosača and become immediate vassals of the monarch instead. This may have been the reason for an uprising against Helen. She maintained a great deal of support in April, when Ragusa paid its tribute to her. The last to remain on her side were the Radivojević noble family, including Helen's grandson in law Juraj. By 10 May, however, her husband's kinsman Ostoja was enthroned as the new King of Bosnia. The deposition was opposed by her brothers and nephews. They were thus forced to take refuge in Ragusa, but Helen remained in Bosnia, where she was treated with honor due to a queen dowager. During King Ostoja's reign, Helen resumed the name Gruba (likely her "folk name", as opposed to one from the calendar of saints) and retained the title of queen, but without the official royal style ("by the Grace of God Queen of Rascia, Bosnia, etc"). Gruba is last mentioned in a letter sent by Ragusan authorities on 18 March 1399. She may have died of an epidemic that plagued Zachlumia at that time.