Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы

Хулсанпес ("Хулсан аяғы" деген мағына береді) – шамамен 75-72 миллион жыл бұрын, Монголияның Барун Гойот формациясында, соңғы креда кезеңінде өмір сүрген халскарапторинотерапод динозаврлар туысы. Қалдықтары 1970 жылы табылған, ал 1982 жылы Хальска Осмольска ресми түрде сипаттаған, ол осы туыстың жетілмеген жасөсперден құралғанын атап өткен. Хулсанпес – Halszkaraptorinae базалық дромаеозавридтер тұқымдасының алғашқы табылған нұсқасы.

Ашу тарихы

Хулсанпестің алғашқы қазба қалдықтары 1970 жылы Гоби шөліндегі Хулсан аймағында өткен үшінші поляк-монғол экспедициясы кезінде табылды. Он екі жыл өткен соң, 1982 жылы поляк палеонтологы Халска Осмольска типтік түрін – Хулсанпес перлейді атап, сипаттады. Хулсанпес – соңғы Кампан дәуіріне (шамамен 72 миллион жыл бұрын) жататын Барун Гойот формациясының құмтас қабатынан табылған голотиптік қазбасы ZPAL MgD I/173-ке негізделген. Ол жартылай ми қабығының фрагментінен және оң аяқ шегінен (екінші, үшінші және төртінші метатарсал сүйектерінен) және көрінетін жас организмге тиесілі үш саусақ сүйегінен тұрады. Осмольска голотипте сақталған ми қабығын атап көрсеткенімен, бұл элемент ешқашан толық сипатталған жоқ. Аяқ шегі мен екінші саусақ сүйектерінің ерекше морфологиясына сүйене отырып, ол Хулсанпестің деинонихозавр тобына жататындығын тұжырымдады, бірақ жеткілікті материалдың болмауына байланысты оны дромаеозаврид тобының ішінде жіктеді. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, Хулсанпес атауы "Хулсан аяғы" деп аударылады және типтік орналасқан жердің латыншаланған атауы – Хулсан мен латын тілінде "аяқ" деген мағынаны білдіретін *pēs* сөзінен құралған (Хулсан + *pēs*). Түрлік атауы – перлей – монғол палеонтологы Алтангерел Перленің құрметіне берілген.

Сипаттама

Голотиптік үлгі өте кішкентай, дамымаған жеке тұлғамен ұсынылған, сондықтан барлық қолжетімді деректер белгілі бір шектеулерге ие. Дөңгелек тісті сүйектер өмірдің ерте кезеңін көрсетеді, бұл, әдетте, жұмыртқадан шыққаннан кейінгі балапан. Туыстың өзі алдыңғы көріністе III және IV метатарсалдың қосылған жері тік, ал IV метатарсалдың төменгі ұшы төменгі бүйірге қарай бағытталған. Жалпы алғанда, сақталған оң метатарс үш негізгі метатарсалдан тұрады, біріншісі жоқ, барлық метатарсалдардың жоғарғы бөлігі сәл тозыққан. Тығыз болғанымен, үшінші метатарсал жоғарғы бөлігінде қысылмаған, бұл метатарс арктометатарсал емес екенін көрсетеді. II, III және IV метатарсалдар ұзындығы бойынша ұқсас (, және), бірақ үшіншісі ең ұзыны. Үш аяқ саусағының фалангасы сақталған, бірақ олардың тек біреуі толық. III метатарсалдың бірінші фалангасы төменгі бөлігінің көп бөлігін жоғалтқан, бірақ жоғарғы бөлігі сақталған; ол метатарсалмен біріктірілген күйде қалған. II метатарсалдың бірінші фалангасы толық, ал екіншісі ауыр зақымдалған, төменгі бөлігінің көп бөлігі жоқ, бірақ ол бірінші фалангамен біріктірілген. 2004 жылғы Dromaeosauridae филогенезиясы Hulsanpes-ті дромеозаврид ретінде анықтады (Sinovenator үшін кодтау қатесіне байланысты), бірақ 2013 жылы Agnolin және Novas оны Averaptora incertae sedis-ке жатқызды, себебі өте нәзік метатарсалдар Avialae-ге ұқсас және III метатарсалдың жоғарғы бөлігінде қысылған деп есептелді. Алайда, соңғы тұжырымның бұрыс екені дәлелденді.

Палеобиология

Hulsanpes халзкарапторидтік таксон ретінде қайта жіктеліп, осы жануарлардың өмір салтына қатысты әртүрлі аспектілерді жаңартты. Hulsanpes қазіргі заманғы арақанаттылар мен су құстары сияқты, уақытының көп бөлігін су ортасында (мысалы, өзендерде) өткізіп, алдыңғы және артқы аяқтарының көмегімен жүзіп өмір сүрген. Бірақ барлық динозаврлар сияқты, олар да көбейіп, жұмыртқаларын құрлықтағы ұяларға салады. Дегенмен, Hulsanpes голотиптік метатарсусының ерекшеліктеріне сүйенсек, көбірек құрлықта тіршілік еткен болуы мүмкін, ол субкурсориалды өмір салтына бейімделуді көрсетеді, бұл осы туыстың әртараптануын қолдайды. Hulsanpes-тің қозғалысқа бейімделуі, осы формациядағы басқа түрлермен бәсекелестіктің төмендеуіне себеп болған болуы мүмкін.