Кіріспе

Британдық дипломат және орнитолог Эдгар Леопольд Лейард (23 шілде 1824 – 1 қаңтар 1900) – британдық дипломат және табиғатты зерттеуші, негізінен орнитологиямен, ал аз дәрежеде моллюскалармен айналысқан. Өмірінің көп бөлігін Цейлон, кейін Оңтүстік Африка, Фиджи және Жаңа Каледонияда өткізді. Ол осы аймақтардың жануарлар дүниесін зерттеді және Шри-Ланка мен Оңтүстік Африкада табиғат тарихы музейлерін құрды. Оның құрметіне бірнеше жануар түріне ат қойылған.

Ерте өмір және білім

Флоренция, Италиядағы Берти сарайында, хугеноттардан тараған ағылшын отбасында дүниеге келген Лейард жеті ұлдың ең кішісі болды (алдыңғы екеуі нәресте кезінде қайтыс болды). Оның әкесі Генри Питер Джон Лейард Сейлон мемлекеттік қызметінде болды (Бристоль кафедралық мешітінің пасторы Чарльз Питер Лейардтың ұлы және дәрігер Дэниел Питер Лейардтың немересі), ал анасы Марианна – Рамсгейт банкирі Натаниел Остиннің қызы еді. Осы арқылы ол ішінара испан тегіне де ие болды. Оның ағасы Бенджамин Остин – Лондон заңгері және 1820-1830 жылдары Бенджамин Дизраэлидің жақын досы. Оның үлкен ағасы археолог және саясаткер сэр Остин Генри Лейард болды. Туысы Нина Фрэнсис Лейард еді. Лейард өзінің табиғат тарихына деген ерте қызығушылығын өзіне жақын жастағы бауырларының болмауымен байланыстырды. Ойынға серік таппағандықтан, ол уақытын қабықшалар мен көбелектерді жинаумен өткізді. Әкесі, тек әдебиетке құштарлықты мақұлдаған, оның қызығушылықтарын қолдамады. Ол он жасқа толғанда отбасы Италиядан Англияға, Сарриге оралды. Лейардтың әкесі көп ұзамай қайтыс болды, ал анасы балаларымен Рамсгейттегі ата-анасының үйіне көшіп барды. Мұнда Лейард таксидермист және натуралист мистер Томпсонмен танысты (Лейард оны «Элнис» деп сипаттап, ол бір кезде Рамсгейт қаласының мэрі болғанын айтады) және құстарды теріден айыру мен дайындауды үйренді. Ричмондтағы мектепті бітіргеннен кейін ол Уитон Астонға, содан кейін Кембриджге көшті.

Мансап

Ол дін қызметкері болуды ниеттенген, бірақ Леонард Дженнс пен полковник Бэббингтонның ықпалымен зоологияға қызығушылық танытты. Сонымен қатар, ол зоологиямен әуестенетін әйелмен танысып, кейіннен оған үйленді. Лейард Канадаға баруды жоспарлаған, бірақ ол жердің суық болуын сезініп, 18 айдан кейін қайтып келді. Қазір 21 жастағы ол туысынан Сейлонға механикалық дағдылары бар адамды кофе плантациясында жұмыс істеуге мүмкіндік туралы естіді. 1848 жылдың 18 қазанында ол пастор Джон Калтроптың қызы Барбара Аннеге үйленді және зоологиялық зерттеулеріне көмектесу үшін әйелімен бірге Цейлонға сапар шекті. Цейлонға жеткен соң ауырып қалды, оған доктор Роберт Темплтон (1802–1892) көмек көрсетті. Көппіршік торларын көрген екеуі лепидоптераны зерттеумен айналысатын жақын досқа айналды. Темплтон сондай-ақ сэр Дж. Е. Теннентке Лейардты жұмысқа орналастыруға көмектесті. Лейард Баллиганбай кеден орталығының қызметкері болып тағайындалды. Эдвард Блайтпен жүргізген хат алмасу оның назарын ботаникадан зоология мен құстарға аударды. Блайт оған Цейлонның барлық 182 құсының тізімін жіберіп, жақсы зерттелмеген түрлердің үлгілерін іздеуді сұрады. Лейард Блайтпен хат алмасуды өте бағалады және оның қазасына қайғырды: «Бұл жылдар бойы ай сайын жалғасқан хат алмасудың бастамасы болды, және бұл маған қандай ләззат пен пайда әкелгенін түсіндіру мүмкін емес. Мен оның хаттарын мұқият жинап байлап сақтадым, және қазір оларды көріп тұрғанда, оның жарқын зиялылығы мен зор орнитологиялық білімі оның қабірінде мәңгіге жоғалғанына қайғырамын». 1855 жылдың желтоқсанында Чарльз Дарвин Лейардқа «түрлердің өзгеруі мен шығу тегі» зерттеулері туралы хабарлап, үй жануарлары мен құстардың, әсіресе көгершіндердің үлгілерін алуға көмектесуді сұрады. Лейард оған жауап хат жазды, ал маусым айында Дарвин оған «өте құнды» хаты үшін шын жүректен алғыс айтты. 1856 жылдың қазанынан 1857 жылдың наурызына дейінгі экспедиция барысында Лейард Маврикий, Момбаса, Занзибар, Мадагаскар және Оңтүстік Африканың оңтүстік жағалауындағы порттарды аралады. 1865 жылы Лейард белдік тісті кит немесе Лейардтың тұмсықты киті деп белгілі болған китті тапты, ол ресми түрде Mesoplodon layardii деп аталды. Оның аралас комиссиядағы жұмысы 1870 жылы комиссия таратылғаннан кейін аяқталды, содан кейін Лейард Ұлыбританияға оралуға мәжбүр болды. Эдгар Лейард және оның ұлы Эдгар Леопольд Кэлтроп Лейард (әдебиетте оны әкесінен ажырату үшін Е. Л. С. Лейард немесе Леопольд Лейард деп аталады) осы аймақта белсенді коллекционерлер болды, негізінен құс үлгілерін жинады. 1870 мен 1881 жылдар аралығында олар Фиджи, Вануату, Самоа, Тонга, Соломон аралдары, Жаңа Британия және Норфолк аралына сапар шекті. Оңтүстік Африка материалдарынан басқа, олардың Жаңа Каледония мен Лоялти аралдарындағы «негізгі базасынан» жинаған құс коллекциялары ғылыми тұрғыдан ең маңызды болып саналады. Лейардтар материалды Уильям Шарп Маклиге Сиднейде, сондай-ақ көптеген басқа орнитологтарға жіберді. Олардың үлгілері кеңінен тарап кетті. Көптегендері Лондонның Британ мұражайына жіберілді. Басқалары Генри Бейкер Тристрамға берілді және қазір Ливерпульдегі Мерсисайдтегі Ұлттық мұражайлар мен галереяларында сақталады. Тағы да бірнеше үлгі Шотландияның ұлттық мұражайларында бар. 1867 жылы Лейард «Оңтүстік Африканың құстары» атты еңбегін жариялады, онда 702 түрді сипаттады. Бұл жұмысты кейін Ричард Боудлер Шарп (1847–1909) жаңартты. Лейард өзінің өмірбаяндық жазбаларында: «Бірінші некеден тек бір ұл аман қалды – Эдгар Леопольд Кэлтроп Лейард (1848 жылдың 21 қыркүйегінде туған)». Лейард 1887 жылы генерал Роберт Блэкхоллдың қызы Джейн Кэтрин Блэкхоллға үйленді. Лейард 1900 жылдың 1 қаңтарында Англияның Девон графтығындағы Будли Салтертон қаласында қайтыс болды.

Еске алу

Лаярдтың құрметіне бірнеше түр аталды, оның ішінде Лаярдтың торғайы (Sylvia layardi) және Funambulus layardi. Шри-Ланкаға ендемик кесіртке түрі, Nessia layardi (бастапқыда Acontias туысына жатқызылған), оны Эдвард Фредерик Келарт оның құрметіне атаған.