Кіріспе
Ғылыми дүкен – азаматтық қоғамның қажеттіліктеріне жауап ретінде тәуелсіз, қатысушылық ғылыми қолдау көрсететін мекеме, көбінесе университеттердің немесе ҮЕҰ-лардың құрамында болады. Бұл зерттеуге сұранысқа негізделген, төменнен жоғарыға қарайғы тәсіл. Олардың жұмысын қоғамдық зерттеулер деп атауға болады. Ғылыми дүкендер алғаш рет 1970 жылдары Нидерландыда құрылды және олардың басты міндеті – халықтың ғылымға деген хабардарлығын арттыру және ғылым мен технологияға бейтаныс адамдардың немесе коммерциялық емес ұйымдардың қолжетімділігін қамтамасыз ету. Іс жүзінде, азаматтық қоғам ұйымдары ғылыми зерттеулерге төмен бағада немесе тегін қол жеткізе алады. Университеттердегі ғылыми дүкендер студенттерге өз оқу бағдарламасының аясында қоғамдық зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді. Ғылыми дүкендер жаратылыстану ғылымдарымен ғана шектелмейді, олар табиғи ғылымдардан бастап әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарға дейінгі барлық ғылыми салаларды қамти алады. Ғылыми дүкендерді тұрақты қызметкерлер мен студенттер басқарады, олар азаматтық қоғам өкілдері ұсынған сұрақтарды қарап, тексереді. Ғылыми дүкеннің қызметкерлері осы сұрақтарды зерттеуші студенттер мен университет оқытушыларына шешім табу мақсатымен қиын мәселелер ретінде ұсынады. Ғылыми дүкен жобаларына қатысқан студенттер өз біліміне есептік бірліктер ала алады. Сонымен қатар, көптеген студенттер ғылыми дүкендерден түскен мәселелер бойынша магистрлік диссертацияларын жазады. Көптеген ғылыми дүкендер белгілі бір салаларда тәжірибе жинақтаған. Мысалы, Утрехт университетінің химия факультетіне қарасты алғашқы ғылыми дүкен топырақ талдауы бойынша есептерді дайындауда ерекше біліктілікке ие болды. Клиенттер көбінесе өздерінің сұрақтарына ең қолайлы жауап бере алатын ғылыми дүкенге бағытталады. Нидерланд жүйесі экологиялық белсенділер, жұмысшылар және әлеуметтік қызметкерлерге көптеген пайда әкелді. Ғылыми дүкендер экологиялық белсенділерге өнеркәсіптік ластаушы заттарды жақсырақ талдауға көмектесті, жұмысшыларға жаңа өндіріс процестерінің қауіпсіздігі мен жұмыспен қамту салдарына баға беруге көмектесті. Бұдан өзге, олар әлеуметтік қызметкерлердің қиын жасөспірімдермен қалай жұмыс істеу керектігін түсіну деңгейін арттырды. Нидерланд жүйесі Дания, Австрия, Германия, Норвегия, Ұлыбритания, Бельгия, Румыния және Португалия сияқты Еуропа елдерінде ғылыми дүкендер ашуға түрткі болды. Сонымен қатар, қазіргі таңдағыда Канада сияқты Еуропадан тыс елдерде де ғылыми дүкендер бар.
Ғылыми дүкендер мен ЕО
Еуропалық комиссия (ЕК), Еуроодақ саясатын бастап, іске асырып, Еуроодақ қаражатын жұмсайтын ұйым, ғылым дүкендері қозғалысына халықаралық қызығушылықты арттырып, оның дамуына ықпал еткен маңызды фактор болды. Еуроодақ SCIPAS, InterActs, ISSNET және TRAMS сияқты зерттеулер мен жобаларды қаржыландырып, жаңа ғылым дүкендерін дамытуға көмектесті. Соңғы жобалар, атап айтқанда PERARES (зерттеуге қатысушылық және зерттеушілердің қоғаммен байланысы), EnRRICH (жоғары білім берудегі оқу бағдарламалары арқылы жауапты зерттеулер мен инновацияларды жетілдіру), SciShops және InSPIRES Еуроодақтың 7-ші аяқталған бағдарламасы мен «Horizon 2020» ғылыми-зерттеу және инновациялық бағдарламасынан қаржыландырылды.
PERARES жобасы
"Зерттеулерге қоғамның қатысуы және зерттеулердің қоғаммен өзара әрекеттесуі" (PERARES) жобасы – Еуропалық қауымдастықтың 7-ші аяқталған бағдарламасымен қаржыландырылған төрт жылдық жоба. Жоба 2010 жылы басталды және зерттеулердің бағдарламаларын және зерттеу процесін қалыптастыруға зерттеушілерді және азаматтық қоғам ұйымдарын (АҚҰ) тарту арқылы қоғамдық қатысуды күшейтуді мақсат етті. Азаматтық қоғамның зерттеу сұраныстарын белсенді түрде айқындау үшін ғылым туралы түрлі пікірсайыстар (немесе диалогтар) пайдаланылды. Бұл сұраныстар зерттеу институттарына жіберіліп, нәтижелері пікірсайыстардың келесі кезеңінде қолданылды. Осылайша, бұл пікірсайыстар күн тәртібін белгілеудің бастапқы кезеңіне (upstream) жылжуда. Мұндай іс үшін серіктестер ғылыми кафелер, ғылыми фестивальдер, онлайн форумдар сияқты қолданыстағы пікірсайыс форматтарын азаматтық қоғам мен зерттеу институттарын байланыстыратын Science Shop желісімен үйлестірді. Зерттеу сұраныстарына жауап беру үшін, АҚҰ үшін/олармен бірлесе зерттеу жүргізетін зерттеу ұйымдарының желісін кеңейту және нығайту қажет болды. Осы мақсатта, тәжірибелі серіктестердің жетекшілігімен Еуропа бойынша он Science Shop сияқты жаңа орталық ашылды. Іс-шаралардың нәтижесін бағалау бойынша ұсынымдар әзірленіп, сынақтан өтті.
EnRRICH жобасы
Жоба 2015 жылдың шілдесінен 2017 жылдың желтоқсанына дейін жалғасады. Ол жоғары білім берудегі студенттер мен қызметкерлердің білімін, дағдыларын және көзқарастарын дамыту арқылы, азаматтық қоғам ұйымдарының (АҚҰ) білдіргендей, қоғамның ғылыми-зерттеу қажеттіліктеріне жауап беру арқылы оқу бағдарламаларына Жауапты зерттеу және инновация (ЖЗИ) принциптерін енгізуге қолдау көрсетуге бағытталған. Осы мақсатқа жету үшін жоба 5 ЖЗИ саясатының басымдықтарын – "Халықтың қатысуы", "Ғылымды оқыту", "Ашық қолжетімділік", "Этика" және "Гендерлік теңдік" – академиялық оқу бағдарламаларына енгізу үшін ең жақсы тәжірибелерді және қажетті ресурстарды анықтап, әзірлейді, сынақтан өткізеді және таратады. Оқу тәжірибесімен бөлісу және институционалдық, ұлттық және халықаралық деңгейде консорциум құрамында да, одан тыс жерлерде де талқылаулар мен пікірталастарды ұйымдастыру арқылы EnRRICH жобасы оқу бағдарламаларындағы ЖЗИ саясатын жақсартады және оны кеңейтеді, соның нәтижесінде жауапты және қоғамға сезімтал түлектер мен зерттеушілер дайындалады.
SciShops жобасы
SciShops жобасы 2017 жылдың қыркүйегінен 2020 жылдың ақпанына дейін жүзеге асырылады. Оның мақсаты – Еуропа және одан тыс аймақтардағы Science Shops экожүйесінің мүмкіндіктерін дамыту және кеңейту. SciShops жобасы шеңберінде жобаға қатысушы серіктестер Еуропа бойынша кем дегенде он жаңа университет және университет емес Science Shops-ты құруды жоспарлап отыр. SciShops командасы әртүрлі ұйымдар үшін Science Shop ашудың пайдасын көрсетуге, сондай-ақ азаматтық қоғамның Science Shops-пен ынтықастастықпен жүргізілетін, қауымдастыққа негізделген зерттеулерден қандай пайда көретінін көрсетуге мүдделі.
INSPIRES жобасы
«Тапқыр ғылыми дүкендер» (InSPIRES жобасы) – Еуропа, Африка және Латын Америкасынан азаматтық қоғамды, тәжірибелі мамандарды және басқа да мүдделі тараптарды ғылымдағы қатысу инновацияларын, зерттеулерді және теңдікті дамыту үшін біріктіреді. InSPIRES инновациялық ғылыми дүкендер үлгілерін бірлесіп жобалауға, сынақтан өткізуге және іске асыруға бағытталған. InSPIRES қалалық және ауылдық аймақтардағы осал топтар мен ұйымдаспаған азаматтық қоғам өкілдеріне қол жеткізе алатын ғылыми дүкендерді қолдауға ұмтылады. Көбінесе, бірақ тек денсаулық сақтау және қоршаған орта мәселелерімен айналысатын InSPIRES үлгілері, азаматтық қоғамның қажеттіліктері мен алаңдаушылықтарына нақты және жауап беретін, инклюзивті және мәдени жағдайға бейімделетін ғылыми дүкендер жобаларын дамыту үшін Жауапты зерттеулер мен инновацияларды, Ашық ғылымды және нәтижелерді бағалауды интеграциялауды мақсат етеді. 2017 жылдың сәуірінен 2021 жылдың наурызына дейін InSPIRES серіктестері 76 жобаны іске асыруды жоспарлап отыр.