Кіріспе

Веймар классицизмі (Weimarer Klassik) – неміс әдеби және мәдени қозғалысы, оның өкілдері романтизм, классицизм және Ағарту дәуірінің идеяларын біріктіре отырып, жаңа гуманизмді қалыптастырды. Бұл қозғалыс Германияның Веймар қаласының атымен аталды, себебі Веймар классицизмінің басқа да көрнекті авторлары осы қалада тұрды. Веймар классицизмі қозғалысы 1772 жылдан 1805 жылға дейін, яғни отыз үш жылға созылды. Оған Иоганн Вольфганг фон Гёте, Иоганн Готфрид Гердер, Фридрих Шиллер және Кристоф Мартин Виланд сияқты зиялылар қатысты. Ал 1788–1805 жылдар аралығында бұл қозғалыс Гёте мен Шиллерге, бұрын «Дауыл мен құйын» қозғалысының өкілдері болған, шоғырландырылды.

Өмірбаян

Неміс ағартушылығы, «неоклассикалық» деп аталатын, Кристиан Томазий (1655–1728) және Кристиан Вольф (1679–1754) дамытқан эмпиризм мен рационализмнің синтезінде гүлденді. Көптеген журналдар мен басылымдарда кеңінен таралған бұл философия, неміс және еуропалық мәдениеттің кейіннен кеңірек таралуына зор ықпал етті. Осы ортақ саналы көзқарас «сезім» мен «ойды», «дене» мен «жанды» нақты байланыстыра алмағандықтан, Иммануил Канттың эпохалық «критикалық» философиясына әкелді. Бұл мәселеге тағы бір, бірақ бұдан абстрактілі емес, көзқарас – эстетикалық проблемаларға ден қою болды. Александр Баумгартен (1714–62) 1750 жылғы «Эстетика» еңбегінде (2-том; 1758) «эстетиканы» анықтады, ол бұрын 1735 жылы өзі ұсынған термин еді, және оны қазіргі мағынасында «төменгі қабілеттердің» («сезім, қабылдау, қиял, естелік және т.б.») ғылымы ретінде түсіндірді, ал бұрынғы ағартушылар осыған мән бермеген. (Дегенмен, Баумгартеннің латын тілін неміс тіліндегі нұсқауларға сәйкес қолдануы түсініспеушіліктерге әкелді, сондықтан оның жетістіктері жиі кемсітіліп бағаланды.) Бұл – талғамға, жағымды немесе жағымсыз әсерлерге, немесе сезімдерге қатысты зерттеу емес, білімнің бір жолы еді. Баумгартеннің осындай «сезімдік» білімге қажеттілік екенін баса көрсетуі, Гете мен Шиллердің белгілі бір кезеңде қатысқан «Стурм унд Дранг» (1765) деп аталатын «романтизмге дейінгі» қозғалыстың дамуына үлкен серпін берді.

Мәдени және тарихи контекст

Гетенің Виланд пен Хердермен бәсекелесіп, ажырасуынан кейін, Веймар классицизмі қозғалысы көбінесе Гетенің Римде тұрған кезінен (1786) басталып, жақын досы және серігі Шиллердің (1805) өлімімен аяқталған деп сипатталады. Бұл Виландтың неміс зияткерлік және поэзиялық өміріне тигізген әсерін азайтады. Сондықтан Веймар классицизмін Виландтың (1772) келгенімен бастап, Шиллердің өлімінен кейін Виландтың (1813) тіпті Гетенің (1832) өліміне дейін созуға болады. Италияда Гете өзін жазушы ретінде қайта жаңартуды және Еуропаның «өнер мектебі» саналатын Римде формальды білім алып, суретші болуды мақсат етті. Ол суретші ретінде табысқа жете алмаса да, Италия оны жақсы жазушыға айналдырды. Шиллердің жазушы ретінде дамуы да Гетеге ұқсас жолмен жүрді. Ол бастапқыда жабайы, зорлық-зомбылыққа толы, эмоцияға құрылған пьесалар жазды. 1780-ші жылдардың соңында ол классикалық стильге көшті. 1794 жылы Шиллер мен Гете Германияда әдебиет пен өнердің жаңа стандарттарын орнату үшін серіктес және одақтас болды. Ал, сол кезде гүлденген неміс романтизмі, Веймар және неміс классицизміне, әсіресе Шиллерге қарсы болды. Осылайша, екеуін де жақсы түсінуге болады, тіпті Гете көптеген эсселерінде, мысалы, «Дәулетшілдік туралы» мақаласында оны үнемі және қатаң сынады. Шиллердің өлімінен кейін, осы сынның жалғасуы Гетенің өнер туралы идеяларының мәнін және олардың ғылыми ойлаумен қалай байланысқандығын түсіндіреді, соның ішінде Гетенің туындыларына дәйектілік сыйлайды. Веймар классицизмін «бинарлық синтезде» «Штурм унд Дранг» қозғалысы баса көрсеткен күшті сезімді және Ағартушылық дәуірі баса көрсеткен айқын ойды қабылдауға тырысу ретінде қарастыруға болады, осылайша Веймар классицизмі Платондық емес екенін көрсетеді. Осыған қатысты Гете былай атап өтті: Веймар қозғалысы әйел жазушыларды қамтығанымен ерекшеленді. Die Horen бірнеше әйелдердің туындыларын жариялады, соның ішінде Шиллердің қарындасы Каролина фон Волцогеннің сериялық романдық туындысы «Агнес фон Лилиен». Шиллер жариялаған басқа әйелдердің ішінде Софи Меро, Фридерика Брун, Амалия фон Имхофф, Элиза фон дер Рекке және Луиза Брахман бар. 1786 жылдан бастап Шиллердің 1805 жылы қайтыс болғанға дейін, ол Гетемен бірге жазушылар, философтар, ғалымдар, суретшілер және тіпті Александр фон Гумбольдт сияқты табиғаттану ғылымдарының өкілдерін өздерінің ісіне тарту үшін жұмыс істеді. Бұл одақ кейін «Веймар классицизмі» деп аталды және ол 19 ғасырдағы Германияның өзін мәдениет ретінде түсінуінің және Германияның саяси бірігуінің негізін құрады.

Гёте мен Шиллер

Вильгельм Мейстер, Фауст және Батыс-Шығыс Диваны сияқты дауыстап айтылған, тіпті "органикалық" туындылар, оларда ойнақы және қозғалмалы ирониялар көп болғандықтан, Веймар классицизміне "Веймар романтизмі" деген екіұшты, ирониялық атау беруі мүмкін. Дегенмен, Гете осы қашықтықты ирония арқылы туындының ішіне сіңіріп, күрт эстетикалық әсерге қол жеткізуді үнемі талап еткенін есте ұстау керек. Шиллер осы кезеңде өте жемісті болды, ол Валленштейн (1799), Мэри Стюарт (1800), Орлеандық қыз (1801), Мессиналық келін (1803) және Вильям Телл (1804) пьесаларын жазды.

Негізгі

Шиллер, И. К. Фридрих, Адамның эстетикалық тәрбиесі туралы: Хаттар сериясы, редакциялаған және аударған Уилкинсон, Элизабет М. және Л. А. Уиллоуби, Кларендон Пресс, 1967.

Екіншілік

Амрин, Ф., Цукер, Ф. Дж. және Уилер, Х. (Ред.), Гёте және ғылымдар: қайта қарастыру, BSPS, Д. Рейдель, 1987, Бишоп, Пол және Р. Х. Стивенсон, Фридрих Ницше және Веймар классицизмі, Камден Хаус, 2004, — , «Гётенің кешкі өлеңдері», «Неміс романтизмінің әдебиеті», Деннис Ф. Махони редакциясымен, «Камден Хаус неміс әдебиеті тарихының» 8-томы, Рочестер, Н.Й., 2004. Борхмайер, Дитер, Веймар классикасы: бір дәуірдің портреті, Вайнхайм, 1994, Бушмайер, Маттиас; Кауффман, Кай: «Түңгір-дабыл және Веймар классицизмінің әдебиетіне кіріспе», Дармштадт, 2010. Кассир, Эрнст, Гёте және тарихи әлем, Берлин, 1932. Даум, Андреас В., «Әлеуметтік қарым-қатынастар, ортақ тәжірибелер және эмоциялар: Александр фон Гумбольдттың әдеби классицизмге саяхаты және 1800 жылдар маңындағы ғылымға қатысты мәселелер», «Қазіргі тарих журналы» 91 (2019 жылғы наурыз), 1–37. Эллис, Джон, Шиллердің «Каллиас хаттары» және оның эстетикалық теориясын зерттеу, Гаага, 1970. Керри, С., Шиллердің эстетика туралы жазбалары, Манчестер, 1961. Нисбет, Х. Б., Гёте және ғылыми дәстүр, Лидс, 1972, Мартин, Николас, Ницше және Шиллер: Уақыты келмеген эстетика, Кларендон Пресс, 1996, Реемтсма, Ян Филипп, «Der Liebe Maskentanz»: Кристоф Мартин Виландтың шығармаларына очерктер, 1999, Стивенсон, Р. Х., «Веймар классицизмінің мәдени теориясы Колридждің эстетикалық білім туралы доктринасының жарығында», «Гёте 2000», Пол Бишоп және Р. Х. Стивенсон редакциясымен, Лидс, 2000. — , «Өткеннің эстетикалық қазіргілігі: тарих және қоғам, білім және тәрбие туралы Гётенің «Максималар мен ойлар» жинағы», «Гёте жылдығы», 114, 1997, 101–12; 382–84. — , «Гётенің прозалық стилі: мәнін түсіну», «Ағылшын Гёте қоғамының басылымдары», 66, 1996, 31–41. — , Гётенің білім және ғылым туралы түсінігі, Эдинбург, 1995, Уилкинсон, Элизабет М. және Л. А. Виллоуби, «Шиллердің мәдениет және қоғам теориясындағы «Адамның толық бейнесі»», «Неміс тілі, мәдениеті және қоғамындағы очерктер», Правер және басқалар редакциясымен, Лондон, 1969, 177–210. — , Гёте, ақын және ойшыл, Лондон, 1972. Виллоуби, Л. А., Неміс әдебиетінің классикалық дәуірі 1748–1805, Нью-Йорк, 1966.