Кіріспе
Ауған империясының әулеті – билеуші әулет.
the ruling dynasty
Дуррани әулеті (; ) 1747 жылы Ахмет Шах Дурранимен Ауғанстанның Кандагар қаласында құрылды. Ол түрлі пуштун тайпаларын біріктіріп, Дуррани империясын құрды. Империяның өркендеген шағында қазіргі Ауғанстан, Пәкістан, сондай-ақ Солтүстік-Шығыс Иранның, Шығыс Түркіменстанның және Солтүстік-Батыс Үндістанның, Кашмир аңғарымен қоса, бір бөлігі кірді. XIX ғасырдың бірінші жартысында Дурранилер Баракзай әулетімен ауыстырылды. Ахмет Шах және оның ұрпақтары Дуррани (бұрынғы Абдалилер) Попалзай руының Садозай тармағынан шыққан, осылайша Хотак әулетінен кейін Кандагарды билеген екінші пуштун әулеті болды. 1747 жылдың шілдесінде ауған басшылары Абдали конфедерациясының жаңа билеушісін таңдау үшін Кандагардағы лоя джиргада (үлкен кеңес) жиналғанда, 25 жастағы Ахмет хан сайланды. Басқа үміткерлерге қарағанда жас болғанына қарамастан, Ахмет ханның бірнеше маңызды артықшылықтары болды:
Ол сол кездегі пуштун халқының ең беделді тайпасы – Садозай тайпасының патриархы Асадулла ханның тікелей ұрпағы еді;
Ол сөзсіз харизматикалық көшбасшы және тәжірибелі әскербасы болды, оның табельде 4000 адал атты әскердің жаттығудан өткен, жылдам әрекет ете алатын жасағы болды;
Сонымен қатар, ол Надир шаһтың қазынасының маңызды бөлігіне ие болды, оның ішінде Кох-и-Нур алмасы да бар еді. Ахмет ханның басшы ретіндегі алғашқы қадамдарының бірі – Падшах дурр и дурран (Патша, «ғасырдың інжуі» немесе «інжулердің інжуі») атағын қабылдау болды. Ахмет Шах Цинь Қытайымен сауданы тоқтатып, Кокандқа әскер жіберді. Алайда, Үндістандағы жорықтары мемлекеттік қазынаны сарқып жібергендіктен және әскерлері Орталық Азияға жайылып кеткендіктен, Ахмет Шахтың Пекинге сәтті келіссөздер жүргізу үшін елшілерді жіберуден басқа мүмкіндігі болмады.
He was a direct descendant of Asadullah Khan, patriarch of the Sadozai clan, the most prominent tribe amongst the Pashtun people at the time;
He was unquestionably a charismatic leader and seasoned warrior who had at his disposal a trained, mobile force of 4,000 loyal cavalrymen;
Not least, he possessed a substantial part of Nadir Shah's treasury, including the Koh i Noor diamond. One of Ahmad Khan's first acts as chief was to adopt the title Padshah durr i durrān (King, "pearl of the age" or "pearl of pearls"). Ahmad Shah halted trade with Qing China and dispatched troops to Kokand. However, with his campaigns in India exhausting the state treasury, and with his troops stretched thin throughout Central Asia, Ahmad Shah lacked sufficient resources to do anything except to send envoys to Beijing for unsuccessful talks.
Ұлт құру және соғысып жатқан көршілерімен күрес бастау
Солтүстік Үндістандағы Моғол билігі 1707 жылы қайтыс болған Әуренгездің билігінен бастап құлдырауға бет бұрды. 1751–52 жылдары Маратхалар мен Моғолдар арасында Ахмадия шарты жасалды, ол кезде Баладжи Баджирао Пешва болып тұрды. Осы шарт арқылы Маратхалар Үндістанның дендеуіне Пунадағы астанасынан билік етіп, Моғол билігі Делимен ғана шектелді (Моғолдар Делидің номиналды басшылары болып қалды). Маратхалар өздерінің билік аймағын Үндістанның солтүстік-батысына қарай кеңейтуге тырысты. Ахмадшах Моғол астанасын тонап, олжасын алып қайтты. Ауғандарға қарсы тұру үшін Пешва Баладжи Баджирао Рагхунатраоды жіберді. Ол Пәнджабтағы Рохиллалар мен Ауған гарнизондарын жеңіп, Тимуршахты және оның сарайын Үндістаннан қудырып, Лахор, Мултан, Кашмир және Аттоктың үндістандық жағындағы басқа да субаларды Маратха билігіне бағындырды. Ахмадшах Абдали Маратхаларға қарсы соғыс жариялады, түрлі пуштун тайпаларының жауынгерлері мен 25 мың балух жауынгері оның армиясына Калат ханы Мир Нұри Насир хан Балухтың басшылығымен қосылды. Алғашқы шайқастардан кейін Ауғандар мен Балуштар Солтүстік-Батыс Үндістандағы Маратха гарнизондарына қарсы жеңіске жетті. 1759 жылы Ахмад пен оның әскері Лахорға жетіп, Маратхалармен шайқасуға дайын болды. 1760 жылы Маратха топтары Садашиврао Баудың басшылығымен үлкен әскерге бірікті. Панипат тағы да Солтүстік Үндістанды бағындыру үшін екі жауынгердің арасындағы қақтығыстың аренасына айналды. Панипаттың үшінші шайқасы (1761 жылдың қаңтары) негізінен мұсылман және негізінен индус әскерлері арасында 12 шақырымдық фронт бойында өтті. Маратхаларды шешуші жеңіске ұшыратуға қарамастан, Ахмадшахтың өз иеліктерін бейбіт түрде басқаруы көптеген қиындықтарға тап болды. Өкінішке орай, Ауғандар да Панипаттың үшінші шайқасында ауыр қатыгездікке ұшырады. Бұл оның Пәнджабтағы билігін әлсіретті, ол Сикх мислдерінің қолына түсті. Бұхара аймағында солтүстікте көтерілістер болды. Панипаттағы жеңіс Ахмадшахтың ең биік нүктесі болды. Дуррани сол кездегі Осман империясынан кейін әлемдегі екінші ірі ислам империясы болды. Алайда оның өлімінен бұрын империяның ыдырауы басталды. 1762 жылы Ахмадшах Сикхтерді бағындыру үшін Ауғанстаннан алтыншы рет өтті. Ол Лахорға шабуыл жасап, олардың қасиетті қаласы Амритсарды алғаннан кейін мыңдаған Сикх тұрғындарын өлтіріп, олардың құрметті Алтын ғибадатханасын қиратты. Екі жыл ішінде Сикхтер қайтадан көтеріліп, қасиетті қаласы Амритсарды қайтадан салды. Ахмадшах Сикхтерді тұрақты түрде бағындыруға бірнеше рет тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 1771 жылдың басында, Панипаттың үшінші шайқасында Солтүстік Үндістанда Маратха билігінің құлдырауынан он жыл өткен соң, Маратхалар Махаджи Шинде басшылығымен Делиді қайта басып алды және 1772 жылы Моғол императоры Шах Алам II-ді таққа отырғызды. Ахмадшах солтүстіктегі басқа да көтерілістерге тап болды, ақырында ол және Бухараның өзбек әмірі Аму-Дарья өздерінің жерлерін бөлуді белгілейтіндігіне келісті. Ахмадшах 1773 жылдың 14 сәуірінде Кандагардың шығысындағы таулы аймақтағы үйіне қайтып оралды. Ол тайпалық одақтарды және қақтығыстарды теңестіруде және тайпалық энергияны бүлік шығарудан аулақтандыруда айтарлықтай табысқа жетті. Ол Ахмадшах Баба немесе «Ауғанстанның әкесі» деген атаққа ие болды. Ахмадшах билік құрған кезде пуштундар құрамына шығу тегі белгісіз көптеген топтар кірді. Олардың көпшілігі ежелгі арий тайпаларынан тараған деп саналады. Алайда олардың ортақ тілі пашту тілі болды. Шығыс жағынан Вазирилер мен олардың жақын туыстары Масеидтер 14 ғасырдан бері орталық Сулейман тауларының төбелерінде өмір сүрген. 16 ғасырдың аяғында және соңғы моғол шапқыншылығында Шинвари, Юсуфзай және Мохманд сияқты тайпалар Кабул өзенінің жоғарғы аңғарынан Пешавардың батысы, солтүстігі және солтүстік-шығысындағы аңғарлар мен жазықтарға көшіп барды. Афридилер Хайбер асуының оңтүстігіндегі төбелер мен тау жоталарында ұзақ уақыт бойы қалыптасқан. 18 ғасырдың аяғында Дурранилер Кандагар провинциясының батысы мен солтүстігіндегі аумақты жауып алған.
Билеушілердің тізімі
Амирдің аты-жөні Ахмед Шах Дуррани 1747–1772 ж. шамамен 1722 жылы Герат провинциясының әкімі және Абдали тайпасының басшысы болған Заман Хан Абдалидың ұлы Ахмад Хан ретінде дүниеге келді. Сафавидтер мен ауғандар арасындағы соғыста оның әкесі мен атасы шайқаста қаза тауып, жас Ахмад Хан оңтүстікке қашып, Ғилджилермен бірге Қандаһарға паналады. Жастық шағында Ахмад Хан мен оның ағасы Зұлфиқар Ханды Хотаки әулетінің соңғы Ғилджи билеушісі Хусейн Хотаки тұтқындады. 1738 жылы Қандаһарды қоршау кезінде Ахмад Ханды Хорасанның Надир шахы босатып, 4000 Абдали әскерін басқарды. Бұл Ахмад Ханның тегі мен Надир шахтың да Хорасан аймағынан шыққандығымен байланысты болды. Сүлеймен Мирза 1772 ж. Сүлейменнің әкесі Ахмед Шах Дуррани қайтыс болғаннан кейін империя мұрагерлік дағдарысқа тап болды, ол өзі мен оның бауыры Тимур Шах Дуррани арасындағы тартысқа әкелді. 1772 жылы Тимур Шах таққа отыруына мүмкіндік берді. Тимур Шах Дуррани 1772–1793 жылдың қарашасы Тимур Шахтың билігінің көп бөлігі азаматтық соғысқа қарсы күреске және Пәнджаб сияқты империядан бөлініп жатқан аумақтарды біріктіруге жұмсалды. Ол Мултанды қайта бағындырып, Бухараның Ауғанстанның солтүстігіне қарай кеңеюін тоқтатты. 1793 жылы қайтыс болғаннан кейін оның 23 ұлы болды, бұл мұрагерлік дағдарысына әкелді. Заман Шах Дуррани 1793–1801 ж. Тимур Шах қайтыс болғаннан кейін оның үш ұлы, Кандагардың әкімі Хумаюн (Тимур Шахтың інісі емес), Герат (Махмуд Шах Дуррани) және Кабул (Заман Шах Дуррани) мұрагерлік үшін күресті. Кабул әкімі Заман Шах қаланың бақылауында болғандықтан билікке ие болды және жиырма үш жасында шах атанды. Оның көптеген ағалары жаңа шах сайлау мақсатымен астанаға келген кезде тұтқындалды. Тимурдың ұрпақтары арасындағы дау-дамай Ауғанстанды дүрбелеңге ұшыратты және сыртқы күштердің араласуына себеп болды. Садозай тайпасының мұрагерлерінің паштун тайпаларына монархияны таңу және басқа тайпа басшыларының кеңесінсіз билік жүргізу әрекеттері сәтсіз аяқталды. Сикхтар ерекше қиындық тудырды, оларды бағындыруға бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін Заман Шах Лахордың әкімі ретінде жас сикх басшысын Ранжит Сингхты тағайындады. Бұл "бір көзі бар" жауынгер кейін Ауғанстандағы паштун билеушілерінің қатал жауына айналды. Заманның құлдырауына оның билікті нығайтуға жасаған әрекеттері себеп болды. Ол Барақзай басшысы Пайнда Хан Барақзайдың қолдауымен таққа отырғанмен, Заман көп ұзамай Барақзайдың көрнекті басшыларын қызметтерінен алып тастап, оларды өз тайпасы Садозаймен алмастыра бастады. Бұл Ахмед Шах құрған Дуррани тайпалық саясатының тепе-теңдігін бұзды және Пайнда Хан мен басқа Дуррани басшыларын шахқа қарсы қастандық жасауға итермелеген болуы мүмкін. Пайнда Хан мен Нұрзай және Ализай Дуррани тайпаларының басшылары, сондай-ақ Қызылбаш тайпасының басшысы өлім жазасына кесілді. Пайнда Ханның ұлы Иранға қашып, Барақзай жақтастарының маңызды қолдауын Заманның үлкен ағасы Махмуд Шахқа берді. Өлтірілген басшылардың тайпалары көтерілісшілермен бірігіп, қан төгілмей Қандаһарды басып алды, содан кейін Кабулға аттанып, Заман Шаһты құлатты. Махмуд Шах Дуррани 1801–1803 ж. 1801 жылы Заман Шаһтың құлатылуы Ауғанстандағы азаматтық соғыстың аяқталуы емес, одан да зор зорлық-зомбылықтың басталуы болды. Махмуд Шаһтың алғашқы билігі тек екі жыл ғана созылды, кейін оны Шуджа Шах алмастырды. Шуджа Шах Дуррани 1803–1809 ж. Тимур Шаһтың тағы бір ұлы Шуджа Шах (немесе Шах Шуджа) тек алты жыл билік жүргізді. 1809 жылдың 7 маусымында Шуджа Шах британдықтармен келісімге қол қойды, онда оның аумақтары арқылы шетелдік әскерлердің өтуіне қарсы тұратыны айтылды. Бұл келісім, Ауғанстанның еуропалық державамен жасаған алғашқы келісім-шарты, Ауғанстан немесе британдық иеліктеріне қарсы франко-персиялық агрессия жағдайында бірлескен әрекеттерді қарастырды. Келісімге қол қойғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Шуджаны оның бұрынғы билеушісі Махмуд биліктен қуғынға салды. Кейіннен ол британдықтармен қайтадан қалпына келтіріліп, 1839–1842 жылдары билік жүргізді. Оның ұлы Фатх Чан да 1842 жылы Шах Шуджаның қазасынан кейін қысқа уақыт билік жүргізді. Махмуд Шах Дуррани 1809–1818 ж. (екінші билік) 1818–1826 ж. (Герат әкімі ретінде) Махмудтың екінші билігі тоғыз жылға созылды. Махмуд Барақзайларды, әсіресе Пайнда Ханның ұлы Фатех Ханды жаратты, оны тұтқындап, соқыр етті. 1818 жылы Гератқа жер аударылған Махмуд Шах сол аймақты оның ұлы Камран ирандықтардың көмегімен құлатып, жер аударылғанға дейін биледі. Аббас Мирза Дуррани 1810 ж. (Дуррани империясының билеушісі) Аббас Мирза 1810 жылы Шах Махмуд Кашмирдегі науқанда болған кезде Дуррани империясының тағына отырғызылды. Шах Махмуд қайтып келіп, Аббас Мирзаны Кабул астанасындағы шайқастан кейін биліктен қуғынға салды. Әли Шах Дуррани 1818–1819 ж. Әли Шах Тимур Шаһтың тағы бір ұлы болды. Ол 1818–19 жылдары қысқа мерзімге билікке ие болды. Әйүп Шах Дуррани 1819–1823 ж. Әйүп Шах Тимур Шаһтың тағы бір ұлы, ол Сұлтан Әли Шаһты биліктен қуғынға салды. Ол өзі де кейіннен биліктен қуғынға салынып, шамамен 1823 жылы қаза болды. Оның билігі кезінде Кашмирдің жоғалтылуы Оңтүстік Азия тарихында жаңа кезеңді ашты. Шуджа Шах Дуррани 1839–1842 ж. (екінші билік) Ол британдықтардың көмегімен әмір деп жарияланды, бірақ 1842 жылы Акбар Хан биліктен қуғынға салды. Фатх Чан 1842 жылдың сәуірінен қазанға дейін (Дуррани Корольдығының билеушісі) Шах Шуджа Дуррани қайтыс болғаннан кейін Фатх Чанның әкесі Фатх Чан Кабулде билікке ие болды, бірақ Кабулға жасалған жазалық экспедициядан кейін британдықтармен бірге қашып кетті, 1842 жылдың қазанында кетіп қалды. Шаһзада Камран Дуррани 1826–1842 ж. (Герат әкімі ретінде) 1826 жылы әкесін Гераттан қуғынға салып, 1842 жылға дейін Гератты биледі. 1833 және 1837 жылдары ирандықтар шабуыл жасады, ал 1842 жылдың басындағы Гератты ирандықтардың қоршауынан кейін оны оның визирі Яр Мұхаммед Хан Алакозай қатыгездікпен өлтірді. Мұхаммед Юсуф Дуррани 1855–1856 ж. (Герат әкімі ретінде) 1855 жылдың 15 қыркүйегінен 1856 жылдың 28 сәуіріне дейін Гератты биледі. 1855 жылы Саид Мұхаммед Хан Алакозайды құлатып, 1856 жылдың сәуірінде Гератты ирандықтардың қоршауы басталды. 1856 жылдың 28 сәуірінде оның визирі Иса Хан Бардуррани оны құлатып, ирандықтарға тапсырды.
1818 1826 (as ruler of Herat) Mahmud's second reign lasted nine years. Mahmud alienated the Barakzai, especially Fateh Khan, the son of Painda Khan, who was eventually seized and blinded. Revenge would later be sought and obtained by Fateh Khan's youngest brother, Dost Mohammad Khan. Expelled to Herat in 1818, Mahmud Shah ruled that area until his son Kamran deposed and exiled him with Iranian help. Abbas Mirza Durrani 1810 (Ruler of the Durrani Empire) Abbas Mirza was placed on the throne of the Durrani empire in 1810 while Shah Mahmood was campaigning in Kashmir, Shah Mahmud had returned and deposed Abbas Mirza after a skirmish at the capital of Kabul. Ali Shah Durrani 1818–1819 Ali Shah was another son of Timur Shah. He seized power for a brief period in 1818–19. Ayub Shah Durrani 1819–1823 Ayub Shah was another son of Timur Shah, who deposed Sultan Ali Shah. He was himself later deposed, and presumably killed in 1823. The loss of Kashmir during his reign opened a new chapter in South Asian history. Shuja Shah Durrani 1839–1842 (second reign) He was declared as Amir with help and support from the British but was deposed by Akbar Khan in 1842. Fath Jang April 1842 October 1842 (Ruler of the Durrani Kingdom) Following Shah Shuja Durrani's death, Fath Jang's father, Fath Jang succeeded his father in rule at Kabul, however fled with the British after their punitive expedition to Kabul, leaving in October 1842. Shahzada Kamran Durrani1826 1842 (as ruler of Herat)Expelled his father from Herat in 1826, ruled over Herat until 1842. Iranians invaded in 1833 and 1837, in the aftermath of the Iranian siege of Herat in early 1842 he was deposed and brutally murdered by his vizier Yar Mohammad Khan Alakozai. Mohammad Yusuf Durrani1855 1856 (as ruler of Herat)Ruler of Herat 15 September 1855 to 28 April 1856. Overthrew Sa'id Mohammad Khan Alakozai in 1855, Iranian siege of Herat began April 1856. Overthrown by his vizier 'Isa Khan Bardurrani on 28 April 1856, given up to the Iranians.