Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Ламиум альбом, көбінесе ақ қызылша немесе ақ өлі қызылша деп аталады, Lamiaceae тұқымдасының гүлді өсімдігі. Ол Еуропа мен Азияның барлық аймақтарында табиғи түрде өседі, ашық шалғынды даладан бастап орманға дейін әртүрлі ортада, әдетте ылғалды, құнарлы топырақтарда өседі.

Сипаттама

L. album – жасыл, төрт қырлы сабақтары бар, биіктігіне дейін жететін шөптесін көпжылдық өсімдік. Жапырақтары ұзын және кең, үшбұрышты, негізі дөңгелек, жұмсақ түкті, тісті жиектері және ұзындығына дейін жететін сабақтары бар; Ламиакея тұқымдасының көптеген өкілдері сияқты, олар сырттан қарағанда күйдіргіш түйінге (Urtica dioica) ұқсас, бірақ қыстырмайды, сондықтан "өлі түйін" деген атаумен белгілі. Гүлдері ақ түсті, сабақтың жоғарғы жағында шоғырланып (вертицилластер) өседі, жеке гүлдері ұзындығында. Гүлдерге көптеген жәндіктер келеді, бірақ көбінесе ара сияқты ұзын тілді жәндіктер келеді.

Тарату

L. album Еуразияға тән, батыстағы Ирландиядан шығыстағы Жапонияға дейін таралады. Ол екі түршеге бөлінеді: subsp. album – батыс аймағында және subsp. barbatum – Азияның қашық шығысында және Жапонияда кездеседі. Англияда көптеп өседі, батыс және солтүстік Шотландияда сирек, ал Шығыс Ирландияға әкелінген. L. album Солтүстік Америкаға енгізілді, онда ол кеңінен жабайылануға ұшырады.

Өсіру және пайдалану

Жапырақтары жеуге жарамды, оларды салатқа қосуға немесе көкөніс сияқты пісіруге болады. Гүлдеріне, әсіресе, дала араларына қызығушылық туады, себебі олар ерте нектар мен тозаңның мол көзі болып табылады, сондықтан бұл өсімдікті кейде араның қырықжапырағы деп атайды.

Тіршілік ету ортасы

Британ аралдарында Л. альбом жол жиектерінде, қоршаулардың маңында және қараусыз қалған жерлерде өседі.

Химия

Л. альбомның гүлдерінен ламалбозид, вербаскозид, тилирозид, 5 кофеилхино қышқылы, рутозид, кверцетин 3-O глюкозиді және кемпферол 3-O глюкозиді сияқты әртүрлі полифенолды гликозидтерді бөліп алуға болады. Өсімдікте сондай-ақ иридоид гликозидтері – ламалбид, альбосид А және В, кариоптосид, сондай-ақ гемитерпен глюкозиді – гемиальбосид қамтылған. Л. альбом – Михаил Цветтің, адсорбциялық хроматографияны ойлап тапқан адамның, хлорофилл және басқа да өсімдік пигменттерінің бағалы көзі болған.

Фольклорлық шығармалар

Гүлдерді тамытудың қасиеті бар екен деп айтылады, ол "жүректі көтеріңкі көңілге толы етеді, бетке жақсы түс береді және өмірлік күшті жаңарып, жандандырады".