Кіріспе
Француздық табанды тасымалдағыш Lorraine 37L немесе Tracteur de ravitaillement pour chars 1937 L, ("1937 L танкты жабдықтау тракторы") – бұл жеңіл табанды бронетранспортты құрал, Лотарингия компаниясы тарапынан соғыстар аралығында, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, 1936 жылғы сәуірдегі француз армиясының толық брондалған оқ-дәрі және жанармай тасымалдаушысының талабына сәйкес әзірленді. Бұл тасымалдағыш танк бөлімшелері үшін алдыңғы қатарда жабдықтау үшін қолданылатын болды. 1937 жылы прототип жасалып, 1939 жылы өндіріс басталды. Осы кезеңде оның шассиіне негізделген екі бронетранспортты құрал және танк жойғыш жобалары да жасалды. Көбінесе француз жаяу әскерінің ірі механикаландырылған бөлімдерін жарақтандырған бұл тип 1940 жылғы Франция шайқасында кеңінен қолданылды. Франция жеңілгеннен кейін Виши Франциясында құпия өндіріс жалғасты, азаттыққа шыққаннан кейін шағын бронетранспортты құралдар өндірісімен аяқталды, ал 1945 жылға қарай жалпы өндіріс шамамен 630 құрылғыға жетті. Германия қолға түскен көліктерді бастапқы тасымалдаушы ретінде пайдаланды, кейіннен серік жүйенің өте сенімді екенін анықтағаннан кейін, көптеген көліктерді Marder I типіндегі танк жойғыштарға (Panzerjäger) немесе өзі жүретін артиллерияға қайта жабдықтады.
The Lorraine 37L or Tracteur de ravitaillement pour chars 1937 L, ("tank supply tractor 1937 L") is a light tracked armoured vehicle developed by the Lorraine company during the interwar period or interbellum, before the Second World War, to an April 1936 French Army requirement for a fully armoured munition and fuel supply carrier to be used by tank units for front line resupply. A prototype was built in 1937 and production started in 1939. In this period, two armoured personnel carriers and a tank destroyer project were also based on its chassis. Mainly equipping the larger mechanised units of the French Infantry arm, the type was extensively employed during the Battle of France in 1940. After the defeat of France, clandestine manufacture was continued in Vichy France, culminating in a small AFV production after the liberation and bringing the total production to about 630 in 1945. Germany used captured vehicles in their original role of carrier and later, finding the suspension system to be particularly reliable, rebuilt many into tank destroyers (Panzerjaeger) of the Marder I type or into self propelled artillery.
Даму
1934 жылы тәуелсіз танк бөлімшелерінің қимыл ету қашықтығын арттыру үшін оқ-дәрімен жабдықтау көлігін жобалауға бұйрық берілді. Сол жылы Renault 36R көлігі одан әрі жетілдіру үшін таңдалды; 1938 жылдан бастап үш жүз данаға тапсырыс берілді. Дегенмен, бұл трактор толыққанды брондалмаған еді; 1936 жылдың 17 сәуірінде майдан желісіндегі танктерге отын мен оқ-дәрі жеткізуге арналған, толық брондалған көлік үшін жаңа талаптар жинағы жасалды. 1937 жылдың басында Lorraine компаниясы прототипті аяқтады. Бұл 1931 жылғы Renault UE Chenillette үлгісіндегі танкке арналған, жаяу әскерді жабдықтау тракторының ұзартылған нұсқасы болды. 1937 жылдың ақпан айында материалдық комиссия, Комиссия де Винсенн, прототипті сынақтан өткізуге және сынақ толық аяқталмаған жағдайда да, 1 қарашаға дейін бағалауды аяқтауға міндеттелді. Прототип тек 9 шілдеде ұсынылып, 4 тамызға дейін сынақтан өтті. Ол 2371 см³ көлемді, төрт цилиндрлі 124 F Delahaye қозғалтқышымен жабдықталған. Бірақ, шындығында, бұл көрсеткіш ешқашан орындалмады; мысалы, қаңтарда 20 дана, 1940 жылдың мамырында екі компанияның күшімен 32 дана жасалды. 1940 жылдың 26 мамырында Lorraine және Fouga компаниялары армияға 440 дана өндірілгеннен 432 данасын жеткізді. Өндіріс одан кейін де жалғасты және шамамен 480-ден 490 данаға дейін жасалды.
Тактикалық қызмет және операциялық тарих
1939 жылы "Лорейн 37 L" танк батальондарының жабдықтау бөлімшелеріне біртіндеп енгізілді. Бұл, бронетехниканы қолдану жөніндегі тактикалық ойлаудың өзгеруімен бірге болды. 30-жылдардың басында француздық доктрина жаудың шабуылына қарсы тұру үшін жаяу әскердің инфильтрациялық тактикасын тойтаруға бағытталған, әрқашан тереңдейтілген қорғаныс белдеулерін салуды жақтады. Кез келген мүмкін жаудың да осылай қорғануын күтіп, француз әскерінің бронетехникалық бөлімдері, жаяу әскермен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істеп, тереңдіктегі ұқсас бекіністерді қалай бұзу керектігі мәселесіне ерекше назар бөлді. Жау әскерін қоршау сияқты келесі кезеңге онша мән берілмеді. 30-жылдардың соңында жағдай өзгерді. Нағыз заманауи және жақсы брондалған танктердің жеткілікті санын салғаннан кейін, әскерлер, егер жеткілікті артиллерия және әуе көмегі берілсе, жаудың қорғанысын бұзуға қабілетті екеніне сенімді болды. Сонымен қатар, саяси жағдай Германияны жеңу үшін кең ауқымды шабуылдар қажеттігін көрсетті. Көптеген офицерлер жауды бұзуға және стратегиялық мақсаттарға жетуге қабілетті бронедивизиялар құруды жақтағанмен, мұндай дайындыққа қажетті кадрлар жеткіліксіз болды. Сондықтан, танкілердің "маневрлік күші" жаудың қорғанысын бұзғаннан кейін дереу оны қоршап, қарсы шабуылдарды жеңіп, шабуылдың қарқынын сақтап, бұзылған жерді мотоатқыштар мен бронетехникалық кавалерия дивизияларының жылдам шабуылы үшін жеткілікті ұзақ уақытқа ашық ұстау қажеттігі түсінілді. Алайда, бұл ауыр логистикалық қиындықтар тудырды: жүк көліктері танктерді шайқас даласында тығыз түрде ілесе алмайды. Танктерді қайта жабдықтау үшін қабылданған процедура бойынша, олар бастапқы орнына қайта оралып, жөнделгеннен кейін қайтадан шайқасқа түсуі керек еді. Бұл бұрынғы соғыста, операциялардың қарқыны баяу болған кезде мүмкін болғанмен, қазіргі соғыста қабылдауға болмайтын нәрсе еді. Танкілерді алға жылжуын жалғастыру үшін мүмкіндігінше тез майданнан жабдықтау қажет болды. Сондықтан, көптеген снаряд кратерлері мен траншеялары бар қиын жерлерде жүре алатын және снаряд сынықтарынан қорғай алатын, қоршауланған танктерді жабдықтауға арналған гусеницалық көлік қажет болды. Бұл типтегі көліктер жаяу әскер мен кавалерияның бронетехникалық бөлімдеріне берілді. Әрбір тәуелсіз танк батальоны ("Bataillon de Chars de Combat") он екі "Лорейн" тракторынан тұрды. Франция шайқасына қатысқан барлық тараптардың ішінде, француз армиясы толыққанды гусеницалық бронетранспортерді пайдаланған жалғыз армия болды. Көліктер "Bataillon de Chasseurs Portés" – бронедивизиялардың ("Division Cuirassée") құрамындағы жаяу әскер батальонына арналған еді. Алайда, 10 мамырда олар әлі де жартылай гусеницалық көліктерді пайдаланған осы бөлімшелерге берілмеген. Мамыр айында көліктер 1-ші және 2-ші бронедивизияларының 5-ші және 17-ші механикаландырылған жаяу әскер батальондары ("5e BCP" және "17e BCP") тарапынан жедел түрде пайдалануға алынды. 4-ші бронедивизиясы ("4e DCr") ешқандай көлік алмады.
Виши өндірісі
1939 және 1940 жылдары осы типтегі машиналар негізінен Луневильдегі «Лотарингия» зауытында өндірілді. 1939 жылдың басында неміс бомбалауына аз бейімделген, оңтүстікке қарай Багнерес-де-Бигорреде жаңа зауыт салу туралы шешім қабылданды. «Ателье де Багнере» Франция мен Германия арасындағы келісімге қол қойылған кезде бірде-бір машина шығармаған еді, бірақ ол, Безиердегі «Фуга» зауыты сияқты, Виши Франциясының бос аймағында орналасқан трактор өндіретін кәсіпорын болды. 1940 жылдың маусымынан кейін өндіріс шектеулі түрде жалғасты, барлығы шамамен 150 дана шығарылды, бірақ әскери үлгілер ресми түрде өндірілген жоқ. Кейбір машиналардың шассиі қысқартылып, әр жағынан тек екі доңғалақты аспасы болды. «Лотарингия» тракторлары орман және құрылыс жұмыстарына пайдалану үшін жабдықталған болып көрсетілді, бірақ шындығында олар құпия түрде броньдалған жауынгерлік машиналарды құрастыруға мүмкіндік берді, оларды қайта жабдықтау оңай болды. «AMX» зауыты осы машиналарға арналған броньды корпус жасырын түрде өндіріп, оларды жинақтады. Осы тип «Лотарингия тракторы 37 L 44» деп аталды. 1942 жылдың қарашасында Францияның оңтүстігін Германия басып алғаннан кейін, осы шассилердің көп бөлігі жасырылды. 1944 жылдың көктемінде француз қарсыластары Лондоннан алған бұйрық бойынша Багнерес зауытына шабуыл жасады, одақтастар оның Германия үшін машина өндіретінін жорамалдады. Бұдан әрі шабуылдарды болдырмау үшін, 1944 жылдың жазында қарсыластарға осы мәселе туралы хабарланды және оларға қолда бар машиналарды қаруландыру уәдесі берілді. Олардың алғашқы жиырмасы 1945 жылдың қаңтарында, азат етуден кейін жеткізілді. Зауыт соғыс аяқталғанға дейін ай сайын шамамен жиырма машинаны өзгертуді жалғастырды, көбінесе шассидің алдыңғы немесе артқы бөлігіне жеңіл немесе ауыр пулеметпен жабдықталған броньды құрылымды орнату арқылы.
Неміс тілінде
Лотарингия тракторларының шамамен 360 данасы неміс қолына түсті. Оның сенімділігі 1941 және 1942 жылдары немістердің ұтқыр тактикасына өте жақсы сай келді. Олар алғаш рет осы мақсатта пайдаланылды және «Лорейн Шлепер (f)» деп аталды. Немістердің өзі ұқсас үлгіні шығармағандықтан, Лотарингия тракторлары толық тізбекті жүк тасымалдау машиналарын қажеттілігін қанағаттандырды: «Gefechtsfeld Versorgungsfahrzeug Lorraine 37L (f)» немесе «Munitionstransportkraftwagen auf Lorraine Schlepper». 1942 жылдың шілде және тамыз айларында майор Альфред Беккер осы көліктердің 170 данасын «7,5 см PaK40/1 auf Geschuetzwagen Lorraine Schlepper (f)» немесе «Marder I» – 75 мм қаруланған өздігінен жүретін танкке қарсы құрылғыға айналдырды. Сонымен қатар, 106 данасы өздігінен жүретін артиллерияға түрлендірілді: 94 данасы «15 см sFH13/1 (Sf) auf Geschützwagen Lorraine Schlepper (f)» және он екі данасы «10,5 см leFH18 (Sf) auf Geschützwagen Lorraine Schlepper (f)». Сондай-ақ, артиллериялық бақылау машинасы да жасалды: «Beobachtungswagen auf Lorraine Schlepper (f)», оның 30 данасы өндірілді. Бір түрлендіру кезінде кеңестік 122 мм гаубица орнатылды: «12,2 см Kanone (r) auf Geschützwagen Lorraine (f)». Немістер «VBCP 38L» моделін «Lorraine 38L(f)» ретінде де пайдаланды. Бір кезде 47 мм танк жойғышқа түрлендіру болған деген болжам бар: «4,7 см Pak181(f) auf PanzerJäger Lorraine Schlepper (f)», бірақ сақталған фотосуреттер шын мәнінде 1940 жылдың маусымында жасалған француздық «Chasseur de Chars Lorraine» арнайы түрлендірілген үлгісін көрсетті.
Соғыстан кейін
Лорейн тракторлары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әртүрлі тәжірибелік мақсаттарда қолданылды. Олардың бір бөлігі азаматтық нарықта сатылып, крандар мен қазба техникасын тасымалдау үшін пайдаланылды. Бірақ, фабрика лобби жасағанына қарамастан, француз әскерінен тапсырыс ала алмады, себебі одақтастардың көптеген тасталған жабдықтарын тегін алуға болады. Сондай-ақ, 1946 жылы Швейцарияға экспорттауға жасалған тыраш әрекет сәтсіз аяқталды. Соғыстан кейінгі бірнеше жыл бойы бірқатары әскери тізімде болды; соңғы белгілі қолданушысы – Сирия. Азай-ле-Ридодағы Морис Дюфрен мұражайы мен Ивановскоедегі Мемлекеттік әскери-техникалық мұражайда қысқартылған нұсқасының сақталған үлгілері бар. Дрездендегі Bundeswehr әскери тарих мұражайының коллекциясында ұзын нұсқасының екі данасы сақталуда.