Иван Супек: Физик, философ және қоғам қайраткерінің өмірі мен қызметі
Ivan Supek
Иван Супек – хорват физигі, философ, жазушы, драматург және бейбітшілік жақтасы. Өмірі, жастық шағы, Югославия Коммунистік лигасымен байланысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иван Супек (8 сәуір 1915 – 5 наурыз 2007) – хорват физигі, философ, жазушы, драматург, бейбітшілік қозғалысының белсендісі және гуманист.
Ivan Supek (8 April 1915 – 5 March 2007) was a Croatian physicist, philosopher, writer, playwright, peace activist and humanist.
Алғашқы жылдар және білім
Супек Хорватияның Загреб қаласында (әлі номиналды түрде Австрия-Мажарстанның құрамында) дүниеге келген. Оның әкесі, түтін тазалаушы Рудольф және анасы Мария Шипс 1912 жылы Джаковода үйленді. Кейіннен ол Загребке көшіп барды, онда оқушы кезінде мектепте Югославияның Жас коммунистік лигасының жергілікті бөлімін ұйымдастырды және Гитлер-Сталин келісіміне дейін Лига мүшесі болды. Бір жолы ол Венаға бір ер адамға құпия түрде портфельді жеткізіп берді, кейіннен ол Иосип Броз Тито екенін білді. 1934 жылы Загребтегі гимназияны бітіргеннен кейін ол қысқа мерзімге Венада оқуын жалғастырды, содан кейін математика, физика, биология және философияны оқып Цюрихке көшті. Супек 2007 жылдың 5 наурызында Загребтегі үйінде ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. 2007 жылы, оның қайтысынан кейін көп ұзамай, Хорватияның астанасы Загребтегі "X. gimnazija" (10-шы гимназия) гимназиясы оның құрметіне X. gimnazija "Иван Супек" деп өзгертілді. Ол Хорватияның Даңқ аллеясына енген 24 белгілі хорваттың бірі.
Supek was born in Zagreb, Croatia (still nominally under Austria Hungary). His father, Rudolf, a chimnie sweaper and his mother Marija Šips were married in Đakovo in 1912. He later moved to Zagreb where during his high school days, he organized a local section of the Young Communist League of Yugoslavia at his school, and was a member of the League until the Hitler Stalin Pact. On one occasion, he secretly smuggled a briefcase to a man in Vienna he later found to be Josip Broz Tito. After finishing grammar school in Zagreb in 1934, he continued pursuing his education in Vienna for a brief period, then moved to Zürich studying mathematics, physics, biology and philosophy. Supek died on 5 March 2007, in his home in Zagreb, after a long illness. In 2007, shortly after his death, the "X. gimnazija" (10th Gymnasium) grammar school in Croatia's capital Zagreb was renamed in his honor to X. gimnazija "Ivan Supek". He is among 24 famous Croats to be inducted in the Croatian Walk Of Fame.
Гейзенберг туралы дау Бор 1941 жылғы кездесу
2006 жылдың наурызында берген соңғы сұхбаттарының бірінде Супек 1941 жылдың қыркүйек айында Копенгагенде Вернер Гейзенберг пен Нильс Бордың арасындағы әйгілі және даулы кездесу туралы айтты. Супектің сөзіне қарағанда, Бордың әйелі Маргрете оған бұл кездесу туралы сенімді түрде хабарлаған. Сұхбатында Супек кездесудің басты тұлғасы Гейзенберг те, Бор да емес, Карл Фридрих фон Вайцзекер екенін мәлімдеді. "Гейзенберг пен фон Вейцзекер Германия армиясының формасында Борға келді. Фон Вейцзекердің идеясы, оның әкесі Риббентроптың орынбасары болғандықтан, Борды Ұлыбритания мен Германия арасындағы бейбітшілікке делдалдық жасауға көндіру болды". Маргрете Супек бұл мәліметтерді жария етпеуі керек деп ойлағанмен, Супек болашақ ұрпақтар Хайзенберг пен Бор кездесуінің шындығын білуі үшін осы фактілерді жариялауды өз міндеті деп есептеді.
In one of his last interviews in March 2006 Supek spoke about the famous and controversial meeting between Werner Heisenberg and Niels Bohr in Copenhagen in September 1941. According to Supek, he was informed in confidence by Bohr's wife Margrethe about the meeting. In his interview, Supek claimed that the main figure of the meeting was neither Heisenberg nor Bohr but Carl Friedrich von Weizsäcker. "Heisenberg and von Weizsäcker came to Bohr in German army uniforms. Von Weizsäcker's idea, probably originating from his father who was Ribbentrop's deputy, was to persuade Bohr to mediate for peace between Great Britain and Germany." Although Margrethe allegedly thought Supek will never bring these details into public, Supek felt it was "his duty to announce these facts so that future generations can know the truth about the Heisenberg – Bohr meeting".
Президент Туджманмен келіспеушіліктер
Супек тәуелсіз Хорватияның бірінші президенті Франжо Туджманмен көптеген дау-жанжалдарға қатысты. 1997 жылы ұлттық телеарнада оқылып, барлық ірі газеттерде жарияланған "ашық хатында" президент Туджман Супекті, сол кезде Өнер және ғылым академиясының президенті, оны өлтіруге қастандық жасауды жоспарлаған күштерді қолдады деп айыптады. Бұл айыптау Супек президенттік саясатқа сын айтқаннан кейін болды: ол Туджманды соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі қаржылық мүлкін қоғамдық бақылауға ұсынуға шақырды. Супек 1990 жылы президенттік лауазымға келгеннен бастап Туджманның саяси қателіктерін сынап келген. Хаты жарияланғаннан кейін Супек пен оның отбасына көптеген өлім туралы қорқытулар келді.
Supek had many disputes with the first president of independent Croatia, Franjo Tuđman. In a 1997 "open letter" which he also read on the national television and published in all the major dailies, president Tuđman accused Supek, then President of the Academy of Arts and Sciences, of supporting forces that allegedly plotted his assassination after Supek made public statements critical of presidential policies: he called for Tuđman to submit to public scrutiny his financial assets before and after the war. Supek had been a critic of Tuđman's political faux pas since Tuđman took office in 1990. Following the publication of the letter, Supek and his family suffered numerous death threats.
Әдеби шығармалары
Супек ғылыми және гуманистік еңбектерімен қатар көптеген роман мен пьесалар жазды, олардың тақырыптары философиядан, ғылыми фантастикадан саясатқа дейін қамтыды. Оның "Процесс века" (Ғасыр процесі) романы физик Роберт Оппенгеймерге қарсы сот процесі туралы. Оның туындыларының тізімін Академияның бас бетінен табуға болады. 1966 жылы ол "Encyclopedia moderna" журналын шығарды. Көптеген еңбектерінде Супек бостандық, жауапкершілік және демократия қағидаларын философиялық-ғылыми ойларымен байланыстыратын көзқарасын қалыптастырды.
Beside his scientific and humanist work, Supek wrote numerous novels and plays, with themes spanning from philosophy, science fiction to politics. His novel Proces stoljeća (translated to The Process of the Century) is about the process against the physicist Robert Oppenheimer. A list of his works can be found on the Academy homepage. In 1966 he started a journal, Encyclopedia moderna. In his numerous works, Supek developed a worldview in which the values of the freedom, responsibility, and democracy are integrated with his philosophical scientific reflections.