Кіріспе

Басанкусу — Конго Демократиялық Республикасының Экватор провинциясындағы қала. Басанкусу ауданының бас қаласы және әкімшілік орталығы. 2004 жылы халық саны шамамен 23 764 адамды құрады. Қаланың Конго өзенінің саласы Лулунга өзенінің жағасында, Лопори және Маринга өзендерінің тоғысында орналасқандығы, аймақтағы сауда орталығы ретінде дамуына себеп болды. Тропикалық жаңбырлы ормандардың тереңіне енген өзендер, адамдар мен тауарларды тасымалдау үшін негізгі көлік арналары болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Басанкусу Абир Конго компаниясы кезіндегі қанау оқиғаларымен байланысты, сонымен қатар Касмент есебінен және 1884-1885 жылдарғы Берлин конференциясынан туындаған реформаларға қатысқандар үшін Экватор провинциясының көп бөлігіне жол ашқан қақпа болды.

Атаудың шығу тегі

Басанкусу атауының еуропалық зерттеушілер мен отарлаушылар тарапынан дұрыс түсініксіздікке ұшырағаны айтылады, олар жергілікті тілді білмеген. Басанкусуды құрған монго тобы – Окутсу болды; олардың ұрпақтары Баса Окутсу деп аталды, яғни «Окутсудың балалары». Бұл атау сәл қысқартылып Басаакутсу атауына айналды. Басанкусу атауының тағы бір түсіндірмесі – ол «баса ба нкосо» дегенді білдіреді, яғни «дауласып тұратын попугайлар», немесе мүмкін «Бааса банксо», «кішкентай попугайлар». ABIR Еуропадағы бір килограмм каучукты 10 франкқа (fr) дейін сата алатын, ал оны жинау мен тасымалдауға 1,35 fr ғана жұмсалатын. Алайда, бұл салықты төлей алмағандардың адам құқықтарына зор құнмен келді, түрмеге қамау, қамшы салу және басқа да дене жазалары тіркелді. Касмент есебінен кейін жүргізілген реформалар, соның ішінде Басанкусудағы ABIR-ге қатысты реформалар, Бельгияның Конго колониялық мемлекетінің негізін қалады. Милл-Хилл миссионерлері, кейіннен Congregatio Immaculati Cordis Mariae миссионерлерінің де қолдауымен Басанкусу епархиясын құруға көмектесті, оның епископтық орны соборда орналасқан. 2018 жылдың 21 қазанында он епископ пен жүз дін қызметкері Басанкусу епископы Джозеф Мокобе басшылығымен жаңадан қайта салынған собордың ашылуына арналған әдеттегі қасиетті қызметке бірлесіп қатысты.

География

Басанкусу Конгоның саласы Лулунга өзенінің жағасында, Лопори және Маринга өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Бұл орын Мбандака және Киншаса қалаларына жергілікті тауарларды тасымалдауға және қабылдауға мүмкіндік береді. Басанкусу Лопори алқабына дейінгі соңғы маңызды порты болғандықтан, боноболарды қорғау жұмыстары үшін қала база ретінде пайдаланылады. Экватордан солтүстікке қарай шамамен 1 градусқа орналасқан Басанкусуда тропикалық жаңбырлы ормандарға тән климат басым. Нақты құрғақ маусым жоқ, қаладағы ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 69 мм мен 213 мм аралығында, көбінесе осы диапазонның жоғарғы шегінде. Жылдық орташа ең жоғары температура 30 °C мен 33 °C аралығында, бірақ күні бойы 37 °C дейін температураның көтерілуі де жиі кездеседі. Кешкі уақыттағы ең төменгі температура шамамен 20 °C шамасында. Ірі өзенге жақын орналасқандығы және жиі, қатты тропикалық жаңбырларға ұшырағандықтан, Басанкусу судың зиянды әсеріне бейім. 2010 жылдың шілде айында қала су тасқынына ұшырады, нәтижесінде 1400 адам үйсіз қалды. Барлық жолдары топырақты және көпірлер де зардап шекті. Мұндай жиі болатын ауа райының қиын жағдайлары жергілікті халықтың өмір сүру сапасына әсер етеді. Су арқылы жұққан аурулардың таралуы мүмкін, сондай-ақ азық-түлік, дәрі-дәрмек және сауда тауарлары сияқты жүкті тасымалдау қиындап кетеді.

Сауда

Басанкусу пальма майын өндіру және өңдеу орталығы болып табылады. Compagnie de Commerce et des Plantations (CCP) атты бір компания, Лисафа және Ндеке ауылдарының жанында орналасқан африкалық пальма майы плантацияларынан пальма майын өндіреді. Лисафадағы зауыт пальма майын өңдеумен және сабын жасаумен айналысады. Плантация аумақтары: 3488 гектар (га) майлы пальма және 372 гектар кофе. Бұл – ірі жергілікті жұмыс беруші, штат тізімінде 4000-ге жуық жұмысшы бар. CCP аймақтағы табысты кәсіптердің бірі болғанымен, жерді иелену мәселесі бойынша ауыл басшыларымен дауласып жатыр. 2010 жылы жұмысшының өнімділігіне байланысты орташа айлық жалақысы 40 АҚШ долларын құрады. Конгоның Бақылау басқармасы (Office Congolais de Controle) да осы ақпаратты растады. Африка жабайы табиғатын қорғау қорының (AWF) приматологы Джеф Дюпейн, Конгода боноболарды зерттеумен он жылдан астам айналысқан, сондай-ақ сауда үшін көлік құралдарының жетіспеушілігінің табиғатты сақтауға тигізетін зиянын айтты: «Жергілікті халыққа жабайы жануар етін жемеуді ғана айта алмайсыз, олар сізді қабылдамайды». Осы себепті, AWF қаржылаған жүк баржасы, «Фербо I», қазір Конго және Маринга өзендерімен жоғары-төмен қатынайды, жергілікті фермерлерден ауыл шаруашылығы өнімдерін жинап әкеледі.

Байланыс және көлік

Қаланың оқшауланған жағдайы әлеммен байланыс орнатуды қиынға соқтырады. 1998–2003 жылдардағы әскери қақтығыс кезінде Басанкусу көтерілісшілердің (Конгоны азат ету қозғалысы, МКК) бақылауында болды және әлемнің қалған бөлігінен сауда мен көмек үзілді. Басанкусудағы жолдар асфальтталмаған және жиі, нөсерлі жаңбырлардан эрозияға ұшырайды. Басқа қалалар мен ауылдарға баратын жолдар да асфальтталмаған; олардың жағдайы 1960 жылы Бельгиядан тәуелсіздік алғаннан бері нашарлап келеді. Жол бойындағы шатқалдар мен арналарды кесіп өтетін Бейлидің металл көпірлері де өте нашар жағдайда және кейбір жағдайларда құлау қаупі бар. Автомобильдер сирек кездеседі және көбінесе бизнес, ауруханалар, христиандық миссиялар мен мемлекеттік ұйымдарға тиесілі болады. Өзендер тауарлар мен адамдарды тасымалдаудың ең қолайлы тәсілін ұсынады. Басанкусудан астана Киншасаға дейін 700 километрлік саяхат бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Ірі баржа операторлары – Транспорт Флувиал э Коммерс де Л’Экватор (TFCE) және Ұлттық көлік басқармасы (ONATRA). Жолаушылар көбінесе тығыз жағдайда саяхаттайды, кейде баржалармен итеріп әкетілетін ағаштардың үстінде орналасады. Олар азық-түлік пен басқа да қажетті заттардың бағасының өсуіне ұшырайды. Бұл өзен қайықтарының жиі бұзылуы жолаушыларды күнделікті тамақпен қамтамасыз ету мәселесіне қарсы қиын жағдайға түсіреді; бірнеше күндік кешігу жолаушыларды барлық мүлкін сатуға мәжбүр етуі мүмкін, тек тамақ алу үшін. Ел ішіндегі байланыстың нашарлығы жолаушыларға туыстары мен достарынан көмек алу мүмкіндігін шектейді. Тауық еті бай моамбе соусына малынды және әдетте күріш, пісірілген макасо жапырақтары (мпонду) және ащы бұрыш (пили пили) қосылады. Басанкусу тұрғындары көкөніс бақшаларын қаладан алыс ұстайды. Олар орманға кесіліп, "жарғылау және өртеу" егіс жүйесіне сәйкес келеді. Бұл жер учаскелері көбінесе толыққанды тазартылмайды, үй сияқты термиттердің төбелері мен кесілген ағаштардың сабақтары жыл бойы отынмен қамтамасыз ету үшін қалдырылады. Маниока – негізгі дақыл. Оны үстелге де, сатуға да өсіруге болады. Сондай-ақ, арахис, жүгері, папайя, ананас, авокадо, майлы пальма және басқа да жемістер мен көкөністер өсіріледі. Жүгері, нарықта тез дайындалатын тағам ретінде ыстық күйінде сатылса да, негізінен алкоголь өндіру үшін өндіріледі. Жүгерінің басқаншалары кесіліп, қайнатылып, қамыр жасалады, содан кейін ашытылып, майлы барабандардан жасалған импровизацияланған құралдарда дистилляцияланады. Жүгерінің ұсақтарындағы ағаш тәрізді ядроға байланысты, алынған алкогольдегі метанолдың құрамы жоғары, ол улы зат. Ол лотоко немесе бомпуло деп аталады. Ал пальма шарабы жабайы пальма ағашының шырынынан жасалады, табиғи дрожжалармен ашытылады және құрамында бес-жеті пайыз алкоголь болады. Базар – жергілікті өндірілген азық-түліктерді, сондай-ақ Киншаса сияқты импорт орталықтарынан өзенмен жеткізілген тағамдарды сатып алу және сату орыны. Банан, пальма жаңғағы, пияз, маниока және маниока жапырақтары, сондай-ақ маусымдық қосымшалар, мысалы, дәмді африкалық слива (сафу) және шөпшектер (мбинзо) (Зимбабведегі Мопан құрттарына ұқсас) сатылады. Нан, шағын пекарняларда шығарылады, жергілікті және импортталған күріш те қол жетімді, бірақ ешқайсысы маниока сияқты танымал емес. Ет көбінесе аң аулаудан алынады. Табиғатты қорғау ұйымдары адам санының өсуімен көптеген жануарлар түрлерінің құрып кету қаупі төнгенін білдіреді, себебі аң еті саудасы өркендеп келеді. Шымпанзе, бонобо, жабайы шошқа, маймыл, антилопа және басқа да жабайы жануарлар көбінесе базарда немесе қала маңындағы уақытша дүкендерде сатылады. 1998 жылы Джефф Дюпейн және басқалар Басанкусудағы екі басты базарда сатылатын аң етінің түрлерін тізімдеді; олар жануарлар қайда ауланатынын білу үшін дүкен иелерімен сұхбаттасты. Көптеген адамдар отбасылық үйдің жанында мал ұстайды. Тауықтар, шошқалар және сирек кездесетін қойлар мен ешкілер жаңа тағаммен қамтамасыз етеді және табыс көзі болып табылады. Өзендер балықтың алуан түрлерін ұсынады, ал жергілікті тұрғындар көбінесе өзен бойындағы шала-түйілген балық аулау ауылдарынан балық аулауға бірнеше күн жұмсайды.

Тілдер

Басанкусудың басым халқы – монголар; сондықтан көптеген монголық сенімдер мен дәстүрлерді мақал-мәтелдері арқылы жеткізетін ломонго банту тілінде көпшілік бірінші тіл ретінде сөйлейді. Тайпалық шекараны жобап өту үшін лингва франка – лингала (банту тілінің бір түрі) қолданылады, бұл Конго Демократиялық Республикасының көп бөлігінде де осылай. Елдің бельгиялық отаршылдық тарихының нәтижесінде, француз тілі орта мектептердегі барлық сабақтарда және мемлекеттік кеңселерде қолданылады.

Тұрғын үй

Үйлер салынуына қарай бірнеше түрлі кірпіштен жасалады. Басанкусуда термит үйінділері цементсіз, тегін, берік саз кірпіштерін жасау үшін пайдаланылады, бірақ күйдірілген және күйдірілмеген саз кірпіштер де қолданылады. Көптеген үйлерде пальма жапырақтарымен жабылған шатырлар мен қатты топырақ едендері кездеседі, бірақ құрылыста бетон едендер мен толқынды металл немесе күйдірілген саз плиткаларынан жасалған шатырлар да болады. Жылы климат болғандықтан үйлерде әдетте сыртта отыруға арналған орын болады, сондай-ақ, тропикалық жаңбырдан қорғаныш беретін кеңейтілген шатырлар да салынады. Әдетте ас үй негізгі үйдің артында орналасқан, қамыстан тоқылған және сазбен жабынған жеке құрылыс болып табылады. Су құбыры жоқ қаладағы әжетхана әдетте шұңқырды немесе "ұзын сағанақты" жасыратын қарапайым кабина болып келеді. Басанкусу жер асты суының молдығына ие және көптеген үйлерде қолмен су сорғылары орнатылған. "Адамзатқа мекен" (Habitat for Humanity) ұйымы мұнда тұрғын үй жобасын жүзеге асырып жатыр. Басанкусу соңғы екі Конго соғысынан кейінгі ұлттық дағдарыстардан кейін қарқынды өсті. Бұған себеп елде халық санының артуы, сондай-ақ шет ауылдардан көшіп келу болуы мүмкін. Көші-қонның себебі өзен көлігінің болмауы және осының салдарынан күнделікті қажетті тауарларға қол жеткізудің қиындығы болуы мүмкін.

Басенджи иттері

Басанкюсуда жиі кездесетін аң аулайтын иттер тұқымы. Олар кішкентай, әдемі, қысқа түкті, тік құлақты, тығыз иілген құйрықты және әсем мойынды болады. Оларды "бұталы иттер" немесе "Конго иттері" деп те атайды. Олар қазіргі заманғы иттерге тән қабықтан өзгеше, ерекше ұңғырулар, йодльдер және толқынды дыбыстар шығарады. Бұл дыбыстар кейде "барроо" деп аталады және олардың ерекше пішінді көмекейінің нәтижесінде пайда болады. Осы ерекшелік Басенджиге "қабықсыз ит" деген атты сыйлады. Ғасырлар бойы олардың дене құрылысы мен типі өмір сүру ортасына бейімделу және, ең бастысы, тығыз, көне орман өсімдіктерінде тормен аулау арқылы қалыптасқан. Басанкюсуда осы аңшы иттер көбінесе еуропалық тұқымдармен шатыстырылса да, таза Басенджилерді өзен бойымен жоғарырақ орналасқан ауылдарда табуға болады. 2010 жылы Басанкюсу американдық нарық үшін асыл тұқымды мал жинау экспедициясының базасы ретінде қызмет етті.

Қорғау

Маринга Лопори Уамба ландшафты туралы да қараңыз. Басанкусу – консервациялық жобалар үшін маңызды тоқтау орны, мысалы, бонобоға қатысты жобалар. Қала Маринга Лопори Уамба ландшафты деп белгіленген аймақтың батыс шегінде орналасқан, бұл Маринга және Лопори өзендерінің алабындағы ұсынылып отырған консервациялық аймақ, оған Уамба ауылы маңындағы Луо ғылыми қорығы кіреді. Ландшафт Басанкусуден шығысқа қарай және Баринга ауылынан солтүстікке қарай жатқан тығыз орманнан тұрады. Жобаға қатысушыларға Макс Планк институты, Африка жабайы табиғаты қоры және Милуоки зоологиялық қоғамы кіреді. Консервациялық аймақта 400-ден астам түрде құстар кездеседі. Кейбір жерлерде Конго павлинінің (Afropavo congensis) – конголық ормандардың орталық және солтүстік-шығысына тән, терең көк түсті, металл жасыл және күлгін реңі бар қауырсындары – саны ең жоғары болуы мүмкін. Маринга Лопори Уамба ландшафтында кем дегенде он бір түрде күндізгі приматтар байқалған. Дриас маймылы (Cercopithecus dryas) Маринга және Лопори алаптарына тән, және оның тек екі ғана мысалы белгілі. Мұнда бонобо (Pan paniscus), Толонның қызыл колобусы (Procolobus tholloni), алтынбелді мангабей (Cercocebus chrysogaster) және қара мангабей (Lophocebus aterrimus) табылған. Алленнің батпақ маймылы (Allenopithecus nigroviridis) Орталық бассейннің су басқан немесе жайылма ормандарында мекендейді, ал Ангола колобусы (Colobus angolensis) Орталық бассейнде, Конгоның солтүстік-шығысында және Африканың Ұлы көлдері аймағында ғана таралған. Басқа ірі сүтқоректілерге піл (Loxodonta africana), зebu (Syncerus caffer), бонго (Tragelaphus euryceros) – қызғылт қоңыр түстегі, ақ-сары жолақты, ұзын және сәл спираль тәрізді мүйіздері бар антилопа – африкалық алтын мысық (Profelis aurata) және барс (Panthera pardus) кіреді.