Кіріспе

Электрлік және магниттік өрістердегі зарядталған бөлшектерге әсер ететін күш

Физикада, әсіресе электромагнетизмде, Лоренц күші (немесе электромагниттік күш) – электромагниттік өрістердің әсерінен нүктелік зарядқа түсетін электрлік және магниттік күштердің комбинациясы. "E" электр өрісі мен "B" магнит өрісінде "v" жылдамдықпен қозғалатын q зарядты бөлшекке түсетін күш (SI бірліктерінде) мынадай болады:

Бұл, q зарядына түсетін электромагниттік күш 1) "E" электр өрісі бағытындағы күштен (өріс күшіне және зарядтың шамасына пропорционалды) және 2) магнит өрісі "B" мен зарядтың "v" жылдамдығына перпендикуляр күштен (өріс күшіне, зарядқа және жылдамдыққа пропорционалды) тұрады. Бұл негізгі формуланың өзгерістері ток өткізгіш сымға түсетін магниттік күшті (кейде Лаплас күші деп аталады), магнит өрісінде қозғалатын сым орамасындағы электр қозғалу күшін (Фарадейдің индукция заңының бір аспектісі) және қозғалатын зарядталған бөлшекке түсетін күшті сипаттайды. Тарихшылар бұл заңның 1865 жылы Джеймс Клерк Максвеллдің мақаласында жасырынан айтылғанын болжайды. Нақтырақ айтқанда, Лоренц күші мынадай эмпирикалық тұжырым ретінде түсіндіріледі:

Берілген нүктеде және уақытта сынақ зарядына түсетін электромагниттік күш 'F', оның заряды 'q' және жылдамдығы 'v' функциясы болып табылады, және функционалдық түрде 'E' және 'B' екі векторлары арқылы параметрленеді:

Бұл тіпті жарық жылдамдығына жақындаған бөлшектер үшін де жарамды (яғни 'v' шамасы). Осылайша, екі векторлық өріс 'E' және 'B' кеңістік пен уақыт бойына анықталады, және олар "электр өрісі" және "магниттік өріс" деп аталады. Өрістер кеңістік пен уақытта зарядтың болуына қарамастан, сынақ заряды қандай күшті сезінетініне байланысты анықталады. 'E' және 'B' анықтамасы ретінде Лоренц күші тек принцип бойынша анықтама болып табылады, өйткені нақты бөлшек (гипотетикалық, өте кішкентай масса мен зарядқа ие "сынақ зарядынан" айырмашылығы) өзінің шекті 'E' және 'B' өрістерін тудырады, бұл оның сезінетін электромагниттік күшті өзгертеді. Сонымен қатар, егер заряд үдеуге ұшыраса, қисық траекторияға мәжбүрленсе, ол кинетикалық энергияны жоғалтуға әкелетін сәуле шығарады. Мысалы, Bremsstrahlung және синхротрон сәулесі. Бұл әсерлер тікелей әсер арқылы (радиациялық әсер күші деп аталады) және жанама түрде (жақын зарядтар мен токтардың қозғалысына әсер ету арқылы) пайда болады.

Зарядталған бөлшектер

"F" күші, "v" мигделік жылдамдығымен қозғалатын q электр заряды бар бөлшекке, сыртқы электр өрісі "E" және магнит өрісі "B" әсерінен туындайды (SI бірліктерінде). Кейбір анықтамалар бойынша, "Лоренц күші" термині магнит күшінің формуласын ғана білдіреді, ал толық электромагниттік күш (электр күші қоса алғанда) басқаша (стандартты емес) атаумен беріледі. Осы мақалада мұндай номенклатура қолданылмайды: Бұдан әрі "Лоренц күші" термині толық күшті білдіреді. Лоренц күшінің магниттік күш компоненті, магнит өрісінде ток өткізетін сымға әсер ететін күш ретінде көрінеді. Осы контексте, ол Лаплас күші деп те аталады. Лоренц күші – электромагниттік өрістің зарядталған бөлшекке түсіретін күші, яғни бұл электромагниттік өрістен бөлшекке сызықтық импульс беру жылдамдығы. Оған сәйкес, электромагниттік өрістен бөлшекке энергияның берілу жылдамдығымен байланысты қуат та бар. Магнит өрісі қуатқа үлес қоспайтынын ескеріңіз, себебі магнит күші әрқашан бөлшектің жылдамдығына перпендикуляр болады.

Лоренц күшінен пайда болған бөлшектердің траекториясы

Көптеген практикалық жағдайларда, электр зарядталған бөлшектің магнит өрісіндегі қозғалысы (мысалы, плазмадағы электрон немесе ион) бағыттайтын орталық деп аталатын нүкте төңірегіндегі салыстырмалы түрде жылдам дөңгелек қозғалыс пен осы нүктенің салыстырмалы түрде баяу дрейфінің қосындысы ретінде қарастырылуы мүмкін. Дрейф жылдамдықтары түрлеріне қарай, олардың зарядтарына, массаларына немесе температураларына байланысты өзгеше болуы мүмкін, бұл электр тогына немесе химиялық бөлінуге алып келуі мүмкін.

Лоренц күшінің мәні

Қазіргі Максвелл теңдеулері электр заряды бар бөлшектер мен токтардың, немесе қозғалатын зарядталған бөлшектердің электр және магнит өрістерін қалай тудыратынын сипаттайды. Лоренц күшінің заңы осы суретті толықтырады, электромагниттік өрістердің әсерімен қозғалатын нүктелік зарядқа q әсер ететін күшті сипаттау арқылы. Лоренц күшінің заңы E және B-нің нүктелік зарядқа тигізетін әсерін көрсетеді, бірақ бұл электромагниттік күштер толық картина емес. Зарядталған бөлшектер басқа күштермен де байланысты болуы мүмкін, әсіресе гравитация және ядролық күштермен. Сондықтан, Максвелл теңдеулері басқа физикалық заңдардан оқшау тұрмайды, олар заряд және ток тығыздықтары арқылы олармен байланысты. Лоренц заңына нүктелік зарядтың жауабы – бір жақ, ал ток пен зарядтар арқылы E және B өрістерін тудыру – екінші жақ. Нақты материалдарда Лоренц күші зарядталған бөлшектердің ұжымдық мінез-құлқын сипаттау үшін жеткіліксіз, бұл принцип бойынша да, есептеу тұрғысынан да дұрыс. Материалдық ортадағы зарядталған бөлшектер E және B өрістеріне ғана емес, сонымен қатар осы өрістерді де тудырады. Зарядтардың уақыт және кеңістіктегі реакциясын анықтау үшін күрделі тасымалдау теңдеулерін шешу қажет, мысалы, Болцман теңдеуі, Фоккер-Планк теңдеуі немесе Навье-Стокс теңдеулері. Мысалы, магнитогидродинамика, сұйық динамикасы, электрогидродинамика, суперөткізгіштік, жұлдыз эволюциясы қарастырылады. Осы мәселелерді зерттеу үшін толық физикалық құралдар жиынтығы қалыптасқан. Мысалы, Грин-Кубо қатынастары және Грин функциясы (көп дене теориясы) қараңыз.

ЭМҚ

Лоренц күшінің магниттік күш (q'v' × 'B') компоненті, көптеген электр генераторларының негізінде жатқан құбылыс – қозғалыс электр қозғалтқыш күшіне (немесе қозғалыс ЭҚК) жауапты. Жетекші магнит өрісі арқылы қозғалғанда, магнит өрісі сымдағы электрондар мен ядроларға қарама-қарсы күштер түсіреді, осылайша ЭҚК пайда болады. ЭҚК сымның қозғалысына байланысты болғандықтан, бұл құбылысқа «қозғалыс ЭҚК» термині қолданылады. Басқа электр генераторларында магниттер қозғалады, ал өткізгіштер қозғалмайды. Мұндай жағдайда ЭҚК, Лоренц күшінің теңдеуіндегі электр күшіне (qE) байланысты болады. Аталған электр өрісі, өзгеретін магнит өрісінің нәтижесінде туындайды, соның ішінде Максвелл-Фарадей теңдеуімен сипатталған индукциялық ЭҚК пайда болады (қазіргі Максвелл теңдеулерінің бірі). Бұл екі ЭҚК, көрінетін айырмашылықтарына қарамастан, бірдей теңдеумен сипатталады, атап айтқанда ЭҚК – сым арқылы өтетін магниттік ағымның өзгеру шарықтығы. (Бұл Фарадейдің индукция заңы, төменде қараңыз.) Эйнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясы, осы екі құбылыс арасындағы байланысты жақсырақ түсінуге ұмтылыспен шақырылды.