Кіріспе
Құжаттарды мөрлеу немесе олардың түпнұсқа екенін растау үшін қолданылатын құрылғы. Булла (орта ғасырлық латын тілінде "дөңгелек мөр", классикалық латын тілінде булла, "көпіршік, тамшы"; көпше түрі – буллалар) – жазуы бар саз немесе жұмсақ металлдан (мысалы, қорғасын немесе қалайы), битум немесе балауыз таңбасы. Ол коммерциялық және құқықтық құжаттарда түпнұсқалығын растау және оған (немесе тарихи нұсқасында, ішіндегі) кез келген өзгеріс енгізуден қорғау үшін пайдаланылған. Ең ерте кезде, б.з.д. VIII мыңжылдықтан бастап Ежелгі Таяу Шығыс және Орта Шығыста қолданылған буллалар – ішінде тауарлардың мөлшері мен түрін анықтайтын кішірек таңбалар бар қуыс саздан жасалған шарлар болған. Осы түрінде буллалар ежелгі әлемдегі маманданудың ең алғашқы нысандарының бірі болып саналады және оларды жасау үшін шеберлік қажет болған. Сол сияқты сенімді анықтама беру және бұзылмауды қамтамасыз ету үшін. Осы мақсатта буллалар кейде құжаттарға қоса беріледі (мысалы, папалық бұйрықтың мөрі).
A bulla (Medieval Latin for "a round seal", from Classical Latin bulla, "bubble, blob"; plural bullae) is
an inscribed clay or soft metal (such as lead or tin) or bitumen or wax token used in commercial and legal documentation as a form of authentication and for tamper proofing whatever is attached to it (or, in the historical form, contained in it). In their oldest attested form, as used in the ancient Near East and the Middle East of the 8th millennium BC onwards, bullae were hollow clay balls that contained other smaller tokens that identified the quantity and types of goods being recorded. In this form, bullae represent one of the earliest forms of specialization in the ancient world, and likely required skill to create. to provide the same kind of authoritative identification and for tamper proofing. Bullae are still occasionally attached to documents for these purposes (e. g., the seal on a papal bull).
Шығу тегі
8000–7500 жылдары аралығында сумерлік егіншілер малдары мен тауарларын тіркеудің бір жолына мұқтаж болды. Белгілі бір мал мен тауарларды бейнелеу үшін алақандармен пішіндері келтірілген кішкентай саз бөлшектері жасалды. Саз бөлшектері егіншілерге мал мен азық-түлікті саудаға, сақтауға және/немесе сатуға жібергенін қадағалауға мүмкіндік берді. Астық өндірісі өмірдің маңызды бөлігіне айналғандықтан, олар артық астықты ортақ қоймаларда сақтап, тамақтарын есепке алуы керек болды. Бұл саз бөлшектері жүйесі шамамен 4000 жыл бойы өзгеріссіз болды, содан кейін бөлшектердің сыртқы түрі күрделене түсті. Бөлшектердің мөлшері, материалы мен түсі ұқсас болды, бірақ белгілерінің пішіндері әртүрлі болды. Өндірілген тауарлардың көлемі артып, тауар алмасу жиілеген сайын, өсуге сай келу үшін бөлшектерге өзгерістер енгізілді. Сауда-саттық мәмілелерін тиімді тіркеу қажет болды, сондықтан саз бөлшектері саз шардың (булла) ішіне салынып, алдаудың алдын алып, барлық бөлшектерді бірге сақтауға көмектесті. Бөлшектерді есепке алу үшін, олардың ішіндегісін анықтау үшін буллалар сындырылып ашылу керек еді. Буллалардың ашылуына қол сұғып, ішіндегісін өзгертуге жол бермеу үшін мөрлер басылды. Әр тараптың өзіне тән мөрі болды. Мөрлер тек жеке тұлғаларды ғана емес, олардың лауазымын да анықтады. Кейде бөлшекті булла кеуіп қалғанша ылғалды бетіне басып қоятын, сонда иесі булланы сындырмастан ішінде не бар екенін есінде сақтай алатын.
Жазудың бастауы
Саз балшықтан жасалған белгілерді сақтау және қолдану қиындық тудырғандықтан, сол белгілерді саз тақташаларға басып салу кеңінен таралды. Саз тақташаларды сақтау оңай, оларға жазу ыңғайлы және жоғалту ықтималдығы төмен болды. Бұл әдіс тиімдірек болғанмен, жазушылар үшін қаламды (стилусті) қолданып, сол басымды жазу тиімділігі жағынан одан да артық әрі жылдам болды. Шамамен 3100 ж.б.д. сандық мәнді білдіретін белгілер пайда бола бастады. Осы кезде саз балшықтан жасалған белгілер қолданудан шықты. Ерте қола дәуірінде қалалық экономика қалалық елді мекендердің және сауданың дамуына байланысты қалыптасты. Өндіріс, тасымалдау, қоймалар және жалақы төлеулері есепке алынуы керек болғандықтан, сауданы тіркеу қажеттілік тудырды, ал саудагерлер өз мәмілелерінің жазбаларын сақтауға мұқтаж болды. Белгілер "қанша" ғана емес, сонымен қатар "қайда, қашан және қалай" екенін көрсете алатын пиктографиялық тақташалармен алмастырылды. Осылайша, б.з.д. 3100 жылы шумерлердің клинопись жазуы – алғашқы белгілі жазу жүйесі пайда болды. Бұл деректер бұллалардың қолданылуы математика мен есептің бастапқы түрлеріне әкелгенін көрсетеді. Техас университетінің (Остин) профессоры Денис Шмандт Бессерат 1970 жылдардың басында бұллалардың математикаға қалай эволюцияция жасағаны туралы зерттеулерімен және теориясымен танымал. Ол ең алғашқы белгілердің қарапайым пішінде болғанын және салыстырмалы түрде әсемдемелгенін айтты; олар астық және қой сияқты негізгі ауыл шаруашылығы өнімдерін көрсететін. Сонымен қатар, олар белгілі бір өнімнің мөлшерін көрсету үшін нақты пішінге ие болуы мүмкін. Мысалы, екі құмыра май екі жұмыртқа тәрізді, үш құмыра үш жұмыртқа тәрізді бейнеленген. Алайда, конверттің сыртына белгілерді басып салу арқылы оларды ішке қойып, осы қажеттіліктен құтылуға болады. Сыртқы белгілер анықтама ретінде қызмет ететін, ал конверт белгілерге қатысты дау туындаған жағдайда ғана ашылып, мазмұны тексерілетін. Құжаттар екі бөлікке бөлініп, ортасы бірнеше тесіктермен бөлінетін. Жоғарғы бөлігі орамаға оралып, арқанмен тығыз байланатын, ол тесіктерден өтетін. Құжаттың төменгі бөлігі бастапқы орамаға оралып, арқанға саз балшықтан мөр басылып, рұқсатсыз оқудың алдын алу үшін жабылатын. Археологиялық қазбаларда табылған, ішкі жағына салынған ораманың пішінін сақтаған, қуыс, тегіс және белгісіз бұллалар – осы алғашқы саз балшықтан жасалған қалыптар. Құжаттың айналасына жаңа арқан оралып, арқанның екі ұшына, түйініне немесе бүкіл арқанға бұлла бекітіліп, сақина жасалатын. Бұл сыртқы сақиналар құжаттарға рұқсатсыз қол жеткізуді толығымен қамтамасыз ете алмайтын, өйткені пергаментті алып тастап, бұлла сақинасын қалауынша ауыстыруға болады. Иелікті, куәгерлерді, сауда серіктестерін немесе мемлекеттік шенеуніктерді көрсету үшін саз мөрлерге ою-өрнектер салынған. Кейінгі "ресми" мөрлер көбінесе жеке мөрлерден үлкен болды және тек кеңсе атауын көрсететін жазулармен кеңсе мөрі ретінде тағайындалатын. Көп жағдайда мөрдің шетіне салынған іздің іздері сақталады. Археологиялық қазбаларда бұллалардың әртүрлі түрлері табылды.
Археологиялық табылған заттар мен қазбалар
Ең ерте белгілі жетондар Иранның Загрос аймағындағы екі орнынан табылды: Тепе Асиаб және Гандж и Даре Тепе. Шмендт-Бессерат уақытты кері есептеп, клинописьтен бастап пиктограммаларға дейін, содан кейін осы жетондарға дейін бірдей пішіндерді анықтады. Дегенмен, осы жетондардың көпшілігінің мағынасы белгісіз. Кейін жетондар цилиндрлерге айналды. Б.з.д. VI ғасырында цилиндрлер империялар арасындағы халықаралық саудада қолданылды. Белгілі бір мысал – Кир цилиндрі. Кир цилиндрі Кирдің еврей халқын Вавилон тұтқындығынан кейін өз Отанына қайтару саясатын көрсететін дәлелдермен танымал, себебі мәтінде құдайға арналған қасиетті орындарды қалпына келтіру және жер аударылған халықтарды қайтару туралы айтылған. Сасанид дәуірінен қалған бірнеше саз балшықтар Сасанид орындарында табылған, олар жеке есімдерді, мемлекеттік органдарды және діни лауазымдарды анықтауға көмектеседі.
Зерттеу
Француз-американ археологы Денис Шмандт Бессерат өзінің мансабының көп бөлігін Таяу Шығыста табылған 8000-нан астам ежелгі нышандарды зерттеуге арнады. Ол бастапқыда әлемнің түкпір-түкпіріндегі мұражайларды аралап, тақташаларды, кірпіштерді және қыш ыдыстарды зерттеді және б.з.д. 10 000-6 000 жылдарға дейінгі кішкентай саз шарларын кездестірді. Бұл саз шарлары туралы көп мәлімет болмады және археологтар олар туралы көп білмеді. Шмандт Бессерат сазды зерттеуін тоқтатты және осы саз шарларының мақсатын анықтауға кірісті. Осы беймәлім саз шарларын бір жыл зерттегеннен кейін Шмандт Бессерат олардың топтастырылуға арналған нышандар екенін және олар осылайша санау жүйесінің бір түрін құрайтынын анықтады. Ежелгі Таяу Шығыста б.з.д. 8000-7500 жылдары аңшылық пен жинаудан қоныстану мен егіншілікке көшу орын алды, бұл астық және басқа да тауарларды сақтау қажеттілігімен байланысты болды. Шмандт Бессерат осы нышандардың азық-түлік өнімдерін санау үшін қолданылғанын анықтады.
Металл баллалар және кейінірек қолданылуы
Кейіннен "бұла" термині металдан жасалған мөрлерге қолданыла бастады. Бұланың ең көп таралған түрі қорғасыннан жасалса да, кейде алтыннан да жасалған, мысалы, Византия императорлары, Киелі Рим императорлары және орта ғасырлардағы басқа да монархтар шығарған бірнеше "Алтын бұқа" ресми құжаттарына қосылған. Әсіресе танымал қорғасын бұла – Папа Римнің маңызды құжаттарына қосылатын, мөр түріне байланысты "Папалық бұла" деп аталатын мөрлер. Мұндай бұланың бір жағында Әулие Петір мен Пауылдың суреті, екінші жағында бұла шығарған Папаның есімі бейнеленген. Бұлалар Месопотамияның Селевкидтер кезеңінен бастап ислам дәуіріне дейін қолданылып келді, бірақ кейін қағаз бен балауыз мөрлер балшықтан және металдан жасалған бұлаларды біртіндеп ығыстырып шығарды.