Кіріспе

Стандарттау (американдық ағылшын тілі) немесе стандарттау (британдық ағылшын тілі) – әр түрлі тараптардың келісіміне негізделген техникалық стандарттарды енгізу және дамыту процесі. Бұл тараптарға фирмалар, қолданушылар, мүдделі топтар, стандарттау ұйымдары және үкіметтер кіреді. Стандарттау үйлесімділікті, өзара іс-қимыл мүмкіндігін, қауіпсіздікті, қайталанатындықты немесе сапаны арттыруға көмектеседі. Сонымен қатар, бұрынғы арнайы процестерді нормализациялауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік ғылымдарда, оның ішінде экономикада, стандарттау идеясы – координация мәселесін шешуге жақын тұр, онда барлық тараптар өзара тиімді пайдаға жете алады, бірақ тек өзара үйлесімді шешімдер қабылдаса ғана. Әртүрлі ұлттық стандарттар тұтынушыларға қосымша шығындарды жүктейді және саудаға кедергі келтіретін тариф емес факторлардың бірі болуы мүмкін.

Алғашқы мысалдар

Стандартты өлшемдер мен салмақтарды Инд өркениеті жасаған. Орталықтандырылған салмақ және өлшем жүйесі Инду саудагерлерінің коммерциялық мүддесіне қызмет етті, кішкентай салмақтар сәндік тауарларды өлшеу үшін, ал үлкен салмақтар азық-түлік сияқты көлемді заттарды сатып алу үшін қолданылды. Техникалық стандарттау бұрыштық және құрылыс өлшемдерінде өлшеу құралдарын тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Лотал, Суркотада, Калибанган, Долавира, Хараппа және Мохенджо-Даро қалаларын жоспарлауда ұзындықтың бірыңғай бірліктері қолданылды. Шигео Ивата Инд өркениетінен қазба жұмыстарынан табылған салмақтарды былай сипаттайды: Мохенджо-Даро, Хараппа және Чанху-Дародан кемшілігі бар салмақтарды есептемегенде, барлығы 558 салмақ қазылып алынды. Олар әрқайсысы шамамен 1,5 метр тереңдіктегі бес түрлі қабаттан қазылған салмақтар арасында статистикалық айырмашылықтарды анықтамады. Бұл кем дегенде 500 жыл бойы қатаң бақылау болғанын көрсетеді. 13,7 граммдық салмақ – Инд өзені аңғарында қолданылған бірліктердің бірі болып көрінеді. Жазу екілік және ондық жүйелерге негізделген. Аталған үш қаладан қазылған салмақтың 83%-ы куб тәрізді, ал 68%-ы шақ тастан жасалған. Бұрын бұрандалы жіптер көбінесе кесу және жұптау арқылы (яғни, шеберлікпен қолмен кескіштер мен жұптау құралдарын пайдалану арқылы) жасалатын. Гайкалар сирек кездесетін, металл бұрандалар жасалса, көбінесе ағашқа арналған. Ағаштан өтетін және екінші жағындағы металл бекіткішке қосылатын металл бұрандалар көбінесе бұрандасыз (мысалы, шайбаға қарсы бүктеу немесе бүру) тәсілдермен бекітілген. Модслей өзінің шеберханасында қолданылатын бұрандалы жіптерді стандарттады және сол стандарттарға сәйкес келетін гайкалар мен бұрандаларды жасауға арналған крандар мен қалыптар жиынтығын жасады, соның салдарынан кез келген өлшемдегі бұранда кез келген гайкаға сай келетін болды. Бұл шеберхана технологиясындағы маңызды жетістік болды.

Ұлттық стандарт

Модслейдің жұмысы, сондай-ақ басқа инженерлердің үлесі өнеркәсіптік стандарттаудың шағын көлемін жүзеге асырды; кейбір компаниялардың ішкі стандарттары өз салаларында белгілі бір деңгейде тарады. Жозеф Уитворттың бұрандалы жіп өлшемдері 1841 жылы елдегі компаниялар үшін алғашқы (ресми емес) ұлттық стандарт ретінде қабылданды. Ол британдық стандартты Уитворт деп аталды және басқа елдерде кеңінен қолданылды. Бұл жаңа стандартта 55° жіп бұрышы, 0.640327p тереңдігі және 0.137329p радиусы көрсетілген, мұнда p – қадам. Жіп қадамы диаметріне байланысты кестеде көрсетілген қадамдармен өсті. Уитворт жібінің қолданылуына мысал ретінде Корольдік теңіз күштерінің Қырым соғысындағы канонерлік кемелерін келтіруге болады. Бұл теңіз инженериясына «жаппай өндіріс» техникаларын қолданудың алғашқы мысалы болды. Кейіннен ол стандарттау жұмысын кеңейтіп, 1918 жылы Британдық инженерлік стандарттар қауымдастығына айналды, ал 1929 жылы Корольдік жарғысын алғаннан кейін 1931 жылы Британдық стандарттар институты деген атауды қабылдады. Ұлттық стандарттар елдегі барлық жерде қабылданды және нарықтардың тиімді әрі рационалды жұмыс істеуіне, өзара әрекеттесу деңгейін арттыруға мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін басқа елдерде де ұқсас ұлттық органдар құрылды. Германияда 1917 жылы Deutsches Institut für Normung құрылды, одан кейін 1918 жылы оның әріптестері – Америка Ұлттық Стандарттау институты және Францияның Тұрақты Стандарттау комиссиясы құрылды. – CEN, CENELEC және ETSI болып табылады. CEN көптеген өнімдер, материалдар, қызметтер және процестер үшін стандарттарды әзірлейді. CEN қамтитын кейбір салалар: көлік құралдары және қызметтері, химия, құрылыс, тұтыну тауарлары, қорғаныс және қауіпсіздік, энергетика, азық-түлік және мал азы, денсаулық сақтау және қауіпсіздік, денсаулық сақтау, цифрлық сектор, жабдықтар немесе қызметтер. Электротехникалық стандарттау жөніндегі Еуропалық комитет (CENELEC) – электротехникалық саласында стандарттарды әзірлейтін және Еуропадағы Халықаралық электротехникалық комиссияға (IEC) сәйкес келетін Еуропалық стандарттау ұйымы.

Халықаралық стандарттар

Бірінші заманауи Халықаралық ұйым (Үкіметаралық ұйым) – Халықаралық телеграф одағы (қазіргі Халықаралық телекоммуникация одағы) 1865 жылы ұлттық телеграф желілерін біріктіру мақсатында халықаралық стандарттарды белгілеу үшін құрылды. Ол бұрынғы екі ұйымның (Берн және Париж шарттары) бірігуі нәтижесінде пайда болды, олардың мақсаттары ұқсас болғанмен, географиялық аумақтары шектеулі болды. Радиобайланыстың пайда болуымен ITU-дың жұмысы телеграф байланысын стандарттаудан бастап, телекоммуникацияның жалпы стандарттарын әзірлеуге дейін кеңейді.

Халықаралық стандарттау қауымдастықтары

XIX ғасырдың ортасына қарай электр өлшемін стандарттау жұмыстары жүргізілді. Лорд Кельвин осы процесте маңызды рөл атқарды, электр энергиясын өлшеудің дәл әдістері мен құралдарын енгізді. 1857 жылы ол электростатикалық өлшеудің барлық саласын қамтитын, квадрант электрометрін қоса алғанда, тиімді құралдар сериясын ұсынды. Ол ампердің, электр тогының стандартты бірлігінің нақты анықтамасы үшін Кельвин теңгерімі немесе Ампер теңгерімі (SiC) деп аталатын ток теңгерімін ойлап тапты. Р.Э.Б. Кромптон 20 ғасырдың басында электр инженерлік компаниялары мен ғалымдар қолданатын әртүрлі стандарттар мен жүйелердің кең ауқымына алаңдады. 1890 жылдары көптеген компаниялар нарыққа енді және олардың барлығы кернеу, жиілік, ток және тіпті схемалардағы символдар үшін өз параметрлерін таңдады. Қатар орналасқан ғимараттар әртүрлі компаниялармен жабдықталғандықтан толыққандай үйлеспейтін электр жүйелеріне ие болуы мүмкін еді. Кромптон осы жүйенің тиімсіздігін байқап, электр техникасы үшін халықаралық стандартты әзірлеу ұсыныстарын қарастыра бастады. 1904 жылы Кромптон Луизиана сатып алу көрмесімен байланысты Сент-Луисте өткен Халықаралық электр конгресінде Ұлыбританияны Электр инженерлері институтының делегациясы ретінде өкілдік етті. Ол стандарттау туралы баяндама жасады, ол жақсы қабылданды және оған процесті бақылау үшін комиссия құруды қарастыру сұралды. 1906 жылы оның жұмысы аяқталды және ол Халықаралық электротехникалық комиссияның тұрақты конституциясын жасады. Комиссия сол жылы Лондонда 14 елдің өкілдерімен алғашқы отырысын өткізді. Электр стандарттауға қосқан үлесі үшін Лорд Кельвин комиссияның бірінші президенті болып сайланды. Халықаралық стандарттау ұйымдары федерациясы (ISA) 1926 жылы барлық техникалық стандарттар мен ережелер бойынша халықаралық ынтымақтастықты арттыру мақсатымен құрылды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызметі тоқтатылды. Соғыстан кейін ISA жақында құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Стандарттарды үйлестіру комитетінен (UNSCC) жаңа жаһандық стандарттар органы құру туралы ұсыныс алды. 1946 жылдың қазан айында Лондон қаласында 25 елден келген ISA және UNSCC делегаттары кездесіп, жаңа Халықаралық стандарттау ұйымын (ISO) құру үшін күш біріктіруге келісті; жаңа ұйым 1947 жылдың ақпан айында ресми түрде жұмысын бастады. Әдетте, әр елде немесе экономикада мойындалған Ұлттық стандарттар органы (ҰСО) болады. Мысалдарға ABNT, AENOR (қазір UNE, испандық стандарттау қауымдастығы), AFNOR, ANSI, BSI, DGN, DIN, IRAM, JISC, KATS, SABS, SAC, SCC, SIS кіреді. ҰСО сол экономикадан ISO-ның жалғыз мүшесі болуы мүмкін. ҰСО мемлекеттік немесе жеке сектор ұйымдарынан немесе екеуінің комбинациясынан тұруы мүмкін. Мысалы, Канада, Мексика және АҚШ-тың үш ҰСО-сы тиісінше Канаданың Стандарттар кеңесі (SCC), Стандарттар жөніндегі бас бюросы (Dirección General de Normas, DGN) және Американың Ұлттық стандарттар институты (ANSI) болып табылады. SCC – Канаданың Корольдік корпорациясы, DGN – Мексиканың Экономика министрлігінің құрамындағы үкіметтік агенттік, ал ANSI және AENOR – жеке және мемлекеттік секторлардан мүшелері бар 501(c)(3) коммерциялық емес ұйым. Белгілі бір экономика үшін ҰСО мемлекеттік немесе жеке сектор органы болып табылатынына байланысты факторлар сол экономикадағы жеке сектордың мемлекеттік істерде атқаратын тарихи және дәстүрлі рөлі немесе осы экономиканың даму кезеңі болуы мүмкін.

Ақпарат алмасу

Ақпарат алмасу саласында стандарттау – белгілі бір ресми тілдерді қолдана отырып, нақты бизнес-процестер үшін стандарттарды әзірлеу процесін білдіреді. Мұндай стандарттар көбінесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауданы жеңілдету және Электрондық бизнес орталығы (БҰҰ/CEFACT), Дүниежүзілік желі консорциумы (W3C), Телекоммуникация индустриясы қауымдастығы (TIA) және Құрылымдық ақпараттық стандарттарды дамыту ұйымы (OASIS) сияқты ерікті келісіммен құрылған стандарттау органдарында жасалады. Интернеттегі құрылғылар мен бағдарламалық қамтамасының жұмыс істеуін және өзара әрекеттесуін реттейтін көптеген техникалық ережелер бар, олардың аттарында "стандарт" деген сөз қолданылмайды. Мысалы, W3C "Ұсыныстарды" жариялайды, ал IETF "Талқылауға шақырулар" (RFC) жариялайды. Бірақ, бұл жарияланымдар көбінесе "стандарттар" деп аталады, себебі олар жүйелі стандарттау процесінің нәтижесі болып табылады.

Қоршаған ортаны қорғау

Өнімдердің стандартталған сертификаттары, мысалы, органикалық тағамдар, ғимараттар немесе мүмкін болатын тұрақты теңіз өнімдері, сондай-ақ өнімдердің қауіпсіздігін бағалаудың стандартталған және мақұлдау/мақұлдамау рәсімдері (мысалы, химиялық заттар, косметика және тағам қауіпсіздігін реттеу) қоршаған ортаны қорғауға көмектесе алады. Бұл әсерге тұтынушылардың таңдауларындағы өзгерістер, өнімдерге стратегиялық қолдау көрсету/қарсылық білдіру, талаптар мен тыйымдар, сондай-ақ олардың ғылыми негіздерге сәйкестігі, ғылыми негіздердің сенімділігі мен қолданылуы, сертификаттаудың міндетті немесе ерікті болуы және әлеуметтік-экономикалық жағдай (басқару жүйесі мен экономика) ықпал етеді. Көптеген сертификаттардың қазірге дейін тиімділігі төмен болуы мүмкін. Сонымен қатар, стандартталған ғылыми құрылымдар қоршаған ортаны қорғау деңгейін бағалауға, мысалы, теңізді қорғау аймақтарын бағалауға мүмкіндік береді және қорғау сапасын, ауқымын және көлемін жақсарту, жоспарлау және бақылау үшін, әлеуетті түрде дамитын нұсқаулықтар ретінде қызмет етеді. Техникалық стандарттар электрондық қалдықтарды азайтуға және ресурстарға қажеттілікті төмендетуге мүмкіндік береді, мысалы, өнімдердің өзара үйлесімділігін, басқа өнімдермен, инфрақұрылымдармен, ортамен және т.б. үйлесімділігін қамтамасыз ету (немесе жеңілдету), ұзақ қызмет ету мерзімін, энергия тиімділігін, модулдік құрылымды, жаңарту/жөндеу мүмкіндігін және қайта өңдеуге болатындығын, сондай-ақ әмбебап, оңтайлы стандарттар мен протоколдарға сәйкестігін талап ету арқылы. Мұндай стандарттау смартфондар мен телефон зарядтағыштары сияқты электрондық құрылғылармен ғана шектелмейді, сонымен қатар, мысалы, энергия инфрақұрылымына да қолданылуы мүмкін. Саясаткерлер «стандартты дизайн мен интерфейстерді қолдау және тұрақты энергия инфрақұрылымын дамыту үшін өсімдіктердегі модульдер мен компоненттерді қайта пайдалануды ынталандыру» саясатын әзірлеуге болады. Компьютерлер мен Интернет – бұл практикалық тиімділікті арттыру және оңтайсыз нәтижелерді, зиянды стандарттарды және дәстүрлі стандарттау процестерімен байланысты бюрократияны азайту үшін қолданылатын құралдардың бір бөлігі. Салықтар мен субсидиялар, ғылыми-зерттеу және әзірлемелерді қаржыландыру толықтыратын шаралар болып табылады. Стандартталған өлшемдер қоршаған ортаға тигізетін әсерді бақылау, есеп беру және растау жүйелерінде, әдетте компанияларда, мысалы, компаниялардың парниктік газдар шығарындыларын азайтып көрсетуіне жол бермеу үшін қолданылады.

Өнімді сынау және талдау

Әдеттегі өнімдерді сынау және талдау нәтижелері ресми немесе бейресми стандарттар бойынша есептеледі. Мұндай шаралар тұтынушыларды қорғауды күшейту, өнімдердің қауіпсіздігін, салауаттылығын, тиімділігін, өнімділігін немесе экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл жұмысты өндіруші, тәуелсіз зертхана, мемлекеттік орган, журнал немесе басқа да ұйымдар өз еркімен немесе тапсырыс негізінде/міндетті түрде орындай алады. Мысалы, супермаркеттердегі 57 000-нан астам азық-түлік өнімінің дерекқоры сияқты, тамақ өнімдерінің қоршаған ортаға тигізетін әсерін стандартталған тәсілмен бағалау, тұтынушыларды хабардар етуге немесе мемлекеттік саясатты қалыптастыруға пайдалы болуы мүмкін. Атап айтқанда, бұл жеке көміртегі квоталарын (немесе осыған ұқсас квоталарды) қолдануға немесе (жалпы) шығындарды бағытталған түрде өзгертуге арналған тәсілдер үшін тиімді болады.

Қоғамдық ақпарат символдары

Қоғамдық ақпарат белгілері (мысалы, қауіп белгілері), әсіресе қауіпсіздікпен байланысты болғанда, көбінесе стандартталады, кейде халықаралық деңгейде.

Биологиялық қауіпсіздік

Стандарттау зертханалардың және басқа да потенциалды қауіпті жұмыс орындарының қауіпсіз жобалануын және жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін де қолданылады, мысалы, биологиялық қауіпсіздік деңгейлерін сақтау үшін. Клиникалық және ғылыми-зерттеу зертханаларында қолданылатын микробиологиялық қауіпсіздік стандарттарын зерттеу жұмыстары жүргізілуде.

Қорғау

Қорғаныс саласындағы стандарттау НАТО анықтамасы бойынша – операциялық, процедуралық, материалдық, техникалық және әкімшілік салалардағы өзара қарым-қатынасқа қол жеткізу үшін қажетті үйлесімділік, алмастырылатындық немесе ортақтық деңгейін қамтамасыз ету мақсатындағы тұжырымдамалардың, доктриналардың, процедуралардың және жобалардың жасалуы мен іске асырылуы.

Эргономия, жұмыс орны және денсаулық

Кейбір жағдайларда, жұмыс орындары мен өнімдерді жобалау және пайдалану кезінде тұтынушылардың денсаулығына әсер ететін стандарттар қолданылады. Мұндай стандарттардың кейбіреуі еңбек қауіпсіздігі мен денсаулығын және эргономияны қамтамасыз етуге бағытталған. Мысалы, орындықтар (мысалы, белсенді отыру және зерттеу сатыларын қараңыз) жеткілікті ғылыми деректерге негізделген немесе негізделмеген стандарттарды қолдана отырып жобаланып, таңдалуы мүмкін. Стандарттар өнімдердің әртүрлілігін азайтып, көбінесе ортақ автоматтандырылған процедуралар мен құралдар арқылы тиімді жаппай өндірілетін немесе денсаулық үшін ең пайдалы, тиімді немесе денсаулық пен басқа факторлар арасындағы ең жақсы компромисс саналатын бірнеше жалпы дизайнға немесе формулаға бағытталған болуы мүмкін. Стандарттау кейде тұтынушылардың денсаулығын қорғауды қамтамасыз ету, арттыру немесе кеңейту үшін жұмыс орны мен эргономикадан тыс қолданылады, мысалы тағам, тағам өндірісі, гигиеналық өнімдер, ішуге жарамды су, косметика, дәрі-дәрмектер, сусындар және диеталық қосымшалар салаларында, әсіресе ингредиенттердің зиянды әсері туралы нақты ғылыми деректер болған жағдайда, оларды алмастыруға болады және олар тұтынушылар үшін міндетті емес.

Әсерлер

Стандарттау нарыққа қатысушы компаниялар мен тұтынушылар үшін, сондай-ақ технология және инновациялар үшін түрлі артықшылықтар мен кемшіліктер әкеледі.

Кәсіпорындарға әсері

Стандарттау фирмаларға ең басты әсер ететін нәрсе – бәсекелестік негізінің интеграцияланған жүйелерден жүйедегі жеке компоненттерге ауысуы. Стандарттауға дейін компанияның өнімі толық жүйені қамтуы тиіс болған, себебі әртүрлі бәсекелестердің жеке компоненттері үйлесімсіз еді, бірақ стандарттаудан кейін әр компания жүйенің жеке компонентін ұсынуға шолушыла алады. Бәсекелестік жеке компоненттерге негізделген кезде, тығыз интеграцияланған жүйелерді сататын фирмалар модульдік тәсілге жылдам көшуі және басқа компанияларды қосалқы жүйелермен немесе компоненттермен қамтамасыз етуі қажет.

Тұтынушыларға әсер ету

Стандарттау тұтынушылар үшін түрлі пайдалар әкеледі, бірақ ең маңыздысы – желілік эффектілердің күшеюі. Стандарттар өнімдердің үйлесімділігі мен өзара алмасу қабілетін арттырады, бұл кеңірек желіде ақпарат алмасуға мүмкіндік береді және жаңа технологияны пайдалануға көбірек тұтынушыны тартады, осылайша желілік эффектілерді одан әрі күшейтеді. Стандарттаудың тұтынушыларға әкелетін тағы бір пайдасы – нақтылықтың артуы, себебі тұтынушылар дұрыс емес тауарды таңдап алмайтынына көз жеткізе алады, сондай-ақ, стандартқа тәуелділікті азайту, өйткені стандартта бәсекелестік тудыратын өнімдердің болу ықтималдығы жоғары. Тұтынушылар өздерінің жеке қалауларына сәйкес жүйе компоненттерін таңдап, үйлестіре алу мүмкіндігіне де ие болуы мүмкін. Стандарттаудың бастапқы пайдалары іске асырылғаннан кейін, стандартты пайдалану нәтижесінде тұтынушыларға қосымша пайдалар осы стандарттың негізінде жатқан технологиялардың сапасымен шартталады. Стандарттаудың тұтынушылар үшін ең үлкен кемшілігі – таңдаудың шектелуі. Таңдалған стандарттың барлық тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыратынына, тіпті ең үздік нұсқа екеніне ешқандай кепілдік жоқ. Мұндай жағдайда тұтынушы стандарттау процесінің нәтижесінде өзіне тиімсіз тауарға қаржы жұмсауы мүмкін.

Технологияға әсер ету

Тұтынушыларға тигізетін әсері сияқты, технология мен инновацияға стандарттаудың әсері де аралас сипатта. Сонымен қатар, ғылыми зерттеулер мен стандарттау арасындағы түрлі байланыстар анықталды, олар білімді тарату платформасы ретінде де қарастырылып, саяси шараларға (мысалы, WIPANO) енгізілді. Стандарттаудың нәтижесінде жаңа технологияны кеңінен қабылдау маңызды, себебі нарықта бәсекелес және үйлесімсіз келетін тәсілдер технологияның дамуын тежейді, тіпті тоқтатып тастауы мүмкін (бұл рыноктың фрагментациясы деп аталады). Стандарттауға байланысты модульдік архитектураға көшу икемділікті арттырады, жаңа өнімдерді жылдам енгізуге мүмкіндік береді және әрбір клиенттің жеке қажеттіліктерін тиімді қанағаттандыруға септігін тигізеді. Технологияға стандарттаудың кері әсері жаңа технология мен инновацияны шектеуге бейімділігімен байланысты. Стандарттар бәсекелестікті мүмкіндіктерден гөрі бағаға ықпал етеді, өйткені мүмкіндіктер стандартпен анықталады. Мұның дәрежесі стандарттың нақтылығына байланысты. Сондай-ақ, бір саланың стандартталуы баламалы технологияларды қабылдаудан шығарып, басқаларын қолдауға бағытталған.