Кіріспе

Ежелгі валюта бірлігі
ежелгі валюта

Шекел немесе шекель (; שקל, көпше шекелим, ) – ежелгі Месопотамия монетасы, көбінесе күмістен жасалған. Шекел бастапқыда салмақ өлшемінің бірлігі болған – шамамен 11 грамм (0.35 озт) – және ежелгі Тир мен Карфагенде, содан кейін Хасмоней Яһудеясында ақша ретінде қолданылған.

Атауы

Шекел сөзі үш әріптен тұратын šql негізінен туындаған, ол аккад тіліндегі шиқлу немесе сиклуға ұқсас, шумерлік джинге тең салмақ бірлігі. Бұл сөзді алғаш рет б.з.д. 2150 жылы Акадтың Нарам Син билігі тұсында, ал кейіннен б.з.д. 1700 жылы Хаммураби кодексінде қолданған. Šql түбірі еврей тіліндегі "салмақ" (шакал), "салмақ" (мишкал) және "ойластыру" (шиққул) сөздерінде кездеседі. Ол арамейлік tql және араб тіліндегі ṯql (ث ق ل, thiqāl "салмақ", thāqil "ауыр" немесе mithqal "(салмақ бірлігі)") түбірлерімен туыс. Даниял кітабындағы әйгілі жазуда арамей тіліндегі сөздің құпия қолданылуы бар: "Мене, мене, текел, у фарсин". Шекел ағылшын тіліне еврей Киелі кітабы арқылы келген, ол алғаш рет Жаратылыс кітабының 23-тарауында қолданылған. "Шекел" термині шамамен 9,6 немесе 9,8 грамм (0,31 немесе 0,32 унция) салмақ бірлігі ретінде қолданылған, қола дәуіріндегі Еуропада теңгерім салмақтары және ақша ретінде пайдаланылған қола сынықтары үшін қолданылған.

Тарих

Ең алғашқы шекельдер – салмақ өлшемінің бірлігі болды, монеталар пайда болғанға дейін грамм және троялық унция сияқты басқа бірліктермен бірге саудада қолданылды. Шекель батыс семит тілдерінде сөйлейтін халықтардың арасында кеңінен таралған. Моавтықтар, едомдықтар және финикиялықтар шекельді пайдаланған, бірақ нақты монета жүйесі бұл халықтарда өте кеш пайда болды. Карфагендік монеталар шекельге негізделген және олардың туған қаласы Тирден бұрын монета шығарған болуы мүмкін. Бұл жүйе Ахемен империясы және күміс афиналық обол мен драхмамен де қолданылды. Алғашқы монеталар – салмағын растау үшін ресми мөрмен таңбаланған ақша болды. Кейбіреулері белгіленген күміс құймалар да қолданылды. Кейіннен билік монета дизайнын кім жасау керектігін шешті. Көптеген ежелгі өлшем бірліктері сияқты, шекелдің құны дәуірге, үкіметке және аймаққа байланысты әртүрлі болды; 7, 14 және 17 грамм салмақтар жиі кездеседі. Иерусалимдегі ғибадатхана аумағынан жақында табылған екі шекелдік салмақ 23 граммды құрайды, бұл монархия кезінде Израильде бір шекелдің салмағы 11,5 грамм болғанын көрсетеді. Шекельдер еңбекшілерге жалақы төлеу үшін қолданылғанда, ежелгі әлемде тіркелген жалақылардың диапазоны кең болды. Хаммурапи кодексінде (шамамен б.з.д. 1800 жыл) біліктілігі жоқ жұмысшының еңбегінің құны жылына шамамен он шекел деп белгіленген, бұл Израиль заңдарында Ахемен империясының (б.з.д. 539–333 жылдар) деректерімен салыстыру арқылы расталған. Кейбір жазбаларда біліктілігі жоқ жұмысшылар үшін айлық ең төменгі жалақы екі шекелден бастап, кейде жеті-он шекелге дейін жеткен. Персия кезеңінде қалалық отбасының күнкөрісіне жылына кем дегенде 22 шекел кіріс қажет болды.

Исраилдіктер

қасиетті майлау майының ингредиенттерінің мөлшері Киелі ғибадатхана шекелімен есептелуі керек екенін көрсетеді (осыған қатысты мына жерлерді қараңыз, және сондай-ақ 273 тұңғыш ұлдарды құтқару үшін төленген ақы, және Израиль руларының басшыларының құрбандықтары үшін). Бұл басқа да кең таралған шекел өлшемдері болғанын немесе, кем дегенде, ғибадатхана басшылары ғибадатхана мақсаттары үшін қолданылатын шекел стандартын белгілегенін көрсетеді. Левилік заңға сәйкес, ізраилдіктердің халқы санаққа алынғанда, санақтан өткен әр адам өз күнәсін жуу үшін жарты шекел төлеуге міндетті болған. Арам тіліндегі "текел", Даниэль кітабындағы Валтазар тойында қолданылған және "салмақталған" деп анықталған, еврейше "шекел" сөзімен ортақ түбірге ие және тіпті оның бастапқыда салмақ ретінде қолданылғанын қосымша растауы мүмкін.

Екінші ғибадатхана кезеңіндегі ғибадатхана салығы - жарты шекел

Екінші ғибадатхана кезеңінде яһудилердің арасында ғибадатхананың аумағын күтіп-ұстау және оның ішіндегі мал құрбандығын сатып алу үшін ғибадатхана қазынасына жыл сайын жарты шекелден ақша төлеу қалыпты жағдай болған. Бұл практика тек Израиль жерінде тұратын яһудилерге ғана емес, сонымен қатар Израиль жерінен тыс жерде тұратын яһудилерге де қатысты. Израильдің Хорват-Этри қаласында 1999-2001 жылдары Израильдің Ежелгі Ескерткіштері Басқармасы (IAA) қызметкерлері Боаз Зису мен Әмір Ганор жүргізген археологиялық қазбалар маңызды жаңалықтар тапты. Олардың ең құндысы – біздің заманымыздың 2-ші ғасырында соғылған жарты шекел монета, оның үстіне ежелгі еврей жазуымен "Жарты шекел" деген сөздер бейнеленген. Аталған монетаның күміс мазмұны 6,87 граммды құрайды. Яһуди тарихшысы Иосиф Флавийдің мәліметінше, Иерусалим ғибадатханасына жыл сайын төленетін жарты шекелдік ақшалай салық екі афиналық драхмаға тең болған, әрбір афиналық драхманың салмағы 4,3 грамнан астам болған.

Яһудилер мен римдіктердің соғыстары

Бірінші яһуди көтерілісінің монеталары б.з. 66-70 жылдары аралығында, Бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Яһудеяның Рим үстемдігінен тәуелсіздігін көрсету және бұрын ғибадатхана салығын төлеу үшін соғылған, шетелдік құдайдың суреті бар Тир шекелін алмастыру мақсатымен шығарылды. Бар-Кохба шекелі б.з. 132-135 жылдары Бар-Кохба көтерілісі кезінде осыған ұқсас себептермен шығарылды.

Карфаген

Пуникалық немесе Карфагендік шекел әдетте күмістен 7,2 грамм және алтыннан 7,5 грамм салмақта болды (шамамен 12:1 құн айырбас бағамын көрсетеді). Ол бірінші рет б.з.д. IV ғасырдың ортасында Сицилияда пайда болған деп есептеледі. Бұл валюта Карфагеннің жалдамалы әскерлеріне жалақы төлеумен байланысты болды және Пуникалық соғыстардың барысында бірнеше рет құнсыздандырылды. Дегенмен, Карфаген империясының Барсид әулеті тұсында Испанияға кеңеюі және Екінші Пуникалық соғыстан бұрын Ганнибалдың күшін қайта жинауы нәтижесінде осы валютаның саны мен сапасы артты. Солтүстік Африкадағы Карфагеннің иеліктерінде көбінесе қола монеталар немесе монетасыз жүйе қолданылды, бірақ жалдамалы әскерлерге жалақы төлеген кезде және монеталардың көп бөлігі Иберия, Сардиния және Сицилияда айналымға түсті.

Израиль

1980 жылы Израиль фунты (лира) шекельмен (шекель тікелей транскрипциясы) алмастырылды. Оның валюта таңбасы болған, бірақ көбінесе ש немесе IS деп белгіленді. Ол 100 жаңа агоротқа (אגורות חדשות) бөлінді. 1985 жылы жоғары инфляция салдарынан ол жаңа шекельмен ауыстырылды. Оның валюта таңбасы - , бірақ көбінесе ש״ח немесе NIS деп белгіленеді. Ол 100 агоротқа бөлінеді. Екі израильдік шекел де тек қана фиаттық валюта бірлігі болып табылады және ешқандай құнды металдың салмағымен байланысты емес. 2014 жылғы банкноталар сериясымен Израиль банкі «Sheqel» және «Sheqalim» транскрипцияларын тоқтатып, «Shekel» және «Shekels» стандартты ағылшын нұсқауларын пайдалануға көшті.