Кіріспе
Қалалық жоспардың түрі, онда қала көшелері тор тәрізді құрылымды құрайды. Қалалық жоспарлауда торлы жоспар, торлы көше жоспары немесе торлы құрылым – көшелер бір-біріне тік бұрышпен кесілісіп, тор құрайтын қала жоспарының түрі. Торлы жоспардың екі негізгі ерекшелігі – жиі қиылыстар мен тікбұрышты геометрия, олар қозғалысты жеңілдетеді. Геометрия бағдарлануға және жол табуға көмектеседі, ал жиі қиылыстар қалаған жерге бару жолын таңдау мен тікелейлігін қамтамасыз етеді. Ежелгі Римде жерді өлшеудің торлы әдісі центуриация деп аталған. Торлы жоспар көне заманнан бері келе жатыр және түрлі мәдениеттерде пайда болды; ең алғашқы жоспарланған қалалардың бір бөлігі Үндістан субконтинентінде торлы жоспарларды қолдана отырып салынған.
In urban planning, the grid plan, grid street plan, or gridiron plan is a type of city plan in which streets run at right angles to each other, forming a grid. Two inherent characteristics of the grid plan, frequent intersections and orthogonal geometry, facilitate movement. The geometry helps with orientation and wayfinding and its frequent intersections with the choice and directness of route to desired destinations. In ancient Rome, the grid plan method of land measurement was called centuriation. The grid plan dates from antiquity and originated in multiple cultures; some of the earliest planned cities were built using grid plans in the Indian subcontinent.
Ескі желілік жоспарлар
2600 жылға дейін Инд өркениетінің ірі қалалары Мохенджо-Даро мен Хараппа солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс бағытында тік көшелермен бөлінген блоктардан тұрғызылды. Әрбір блок кішкентай көшелермен бөлінді. Б.з.д. 1-мыңжылдықтан А.Д. 11-ғасырға дейінгі Сиркап, Таксила және Тими (Инд және Катманду аңғарларындағы) қалалары мен монастырлары да торлы жоспармен салынған. Мысырдың Гиза қаласындағы жұмысшылар ауылы (б.з.д. 2570–2500 жылдары) ауысымалы жұмыс күшіне арналған және ресми тор көшелермен бөлінген ұзын галереялар блоктарында орналастырылды. Көптеген пирамидалық культ қалалары бірдей бағытты қолданды: патша сарайынан солтүстік-оңтүстік, ал ғибадатханадан шығыс-батыс осі, олар орталық алаңда қиылысып, Патша мен Құдайдың бірігу және қауышу орны болды. Б.з.д. 18 ғасырда Вавилон империясының патшасы Хаммураби Вавилонды қайта жаратуға бұйрық берді: ғибадатханалар, қала қабырғалары, қоғамдық ғимараттар мен суару каналдарын салу және қалпына келтіру. Бабылдың көшелері кең және түзу болды, шамамен тік бұрыштарда қиылысып, кірпіш пен битуммен төселді. Торлы жоспарлар дәстүрі Қытайда б.з.д. 15 ғасырдан бастап, түрлі ежелгі Қытай мемлекеттерінің қала құрылысында сақталды. Көктем мен күз кезеңінде (б.з.д. 770–476 жж.) Каогонгиде жазылған нұсқауларда былай делінген: «Астана қаласы жоспар бойынша шаршы болуы керек. Сыртқы шекараның әр жағында үш қақпа тоғыз негізгі көшенің қиылысқан жеріне жетеді. Қаланың жоспарында оңтүстікте Патша сарайы, солтүстікте Базар алаңы, шығыста Императорлық ата-бабалар ғибадатханасы және батыста Жер мен астық құдайларына арналған тұғыр орналасуы керек». Қазіргі Мексика қаласының жанында орналасқан Теотиуакан – Америкадағы ең ірі ежелгі торлы жоспарлы орын. Қаланың торы 21 шаршы километрді қамтыды. Рим империясының отарлары арқылы тараған ең танымал торлы жүйе осы болар. Римдік тордың прототипі алғаш гректердің Италияға әкелгені, ал осы ақпарат сауда және жаулау арқылы таратылды.
Ежелгі Грекия
Грет идеясы грек қоғамында және қала құрылысында болғанымен, б.з.д. 5 ғасырына дейін кең таралмаған. Алайда, бұл формаға сәйкес көптеген грек қалаларын жоспарлаған және қайта жоспарлаған Милеттік Гипподамның (б.з.д. 498 – 408) еңбегі арқасында ол баяу дамып, басымдыққа ие болды. Қала құрылысының ең оңтайлы тәсілі ретіндегі грек тұжырымы Ұлы Александрдың тұсында кеңінен қабылданды. Оның жаулаулары грек жоспарының колонияларда, тіпті Пәкістанның Таксиласы сияқты алыс елдерде таралуына ықпал етті. Көше желісі платейялар мен стенофойлардан (Римдік декуман және кардиналдарға балама) тұрды. Бұл, әсіресе, қазіргі Түркияның батысындағы Приена қаласында жақсы көрініс тапқан, онда тікбұрышты қалалық желі кардиналдық бағыттарға негізделген, ал көлбеу жер бедері өзен мен Милет қаласына көрініс ашты.
Ежелгі Рим
Италиядағы территориялары кейін Римге айналатын этрусстер, біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдың соңында қазіргі Марзаботто қаласын құрды. Оның жоспары грек иониялық идеяларына негізделген, және осы жерде Италияда алғаш рет қаланың басты шығыс-батыс және солтүстік-оңтүстік бағыттары (сәйкесінше декуманус максимус және кардо максимус) көрінді. Станиславскийдің (1946) сөзіне сүйенсек, римдіктер кеш Республика немесе ерте Империя дәуірінде ғасырлық жүйені енгізгенге дейін торлы жоспарды қолданды, олар осы жүйені кейін Жерорта теңізі аймағында және Солтүстік Еуропаға таратты. Бұл римдік тордың ең жақсы сақталған мысалы. Кастрадан тыс жерлер де қабырғалар ішіндегі торға сәйкес бөлінді. Олар әдетте әр жағы 732 метр болатын (сентурия деп аталады) және 100 жер учаскесінен (әрқайсысы гердиум деп аталады) тұратын. Декуманус максимус және кардо максимус қала қақпаларынан көршілес елді мекендерге қарай созылды. Бұл бағыттар мүмкіндігінше түзу болуы үшін тізбектеліп, тікелей жолға кедергі келтіретін табиғи тосқауылдар болған жағдайда ғана өз жолынан ауытқыды. Римдік үлгі Фердинанд пен Изабелланың Реконкистасы кезінде испандық қоныстарда да қолданылды. Кейіннен, 1496 жылы Сан-Кристобаль-де-Ла-Лагуна (Канар аралдары) құрылғаннан кейін, Американы испандық отарлау кезінде салынған жаңа қалаларда да қолданылды. 1573 жылы Испания королі Филипп II отаршылдық қауымдастықтарды құру және басқару бойынша нұсқаулық ретінде қызмет ету үшін Үнді заңдарын жинақтады. Заңдарда орталық алаңның шаршы немесе тіктөртбұрышты болуы және оның төрт бұрышынан сегіз басты көшелердің өтуі талап етілді. Американың жүздеген торлы жоспарлы қауымдастықтары осы үлгіге сәйкес құрылды, бұл ерте заманғы үнділік өркениеттердің тәжірибесін қайталады. 16 ғасырда салынған Мальтаның барокко стиліндегі астанасы Валетта, біркелкі жоспарланған үйлермен, сарайлармен, шіркеулермен және алаңдармен толыққан торлы жоспарға сәйкес салынды. Торлы жоспар Солтүстік Еуропадағы Ренессанс дәуірінің басталуымен танымал болды. 1606 жылы Германиядағы жаңадан құрылған Мангейм қаласы торлы жоспар бойынша салынған алғашқы Ренессанс қаласы болды. Содан кейін Эдинбургтегі Жаңа қала және Глазгоның орталық бөлігінің көп бөлігі, сондай-ақ Австралия, Канада және АҚШ-тағы көптеген жоспарланған қауымдастықтар мен қалалар пайда болды. 1613-1618 жылдары салынған Дерри Ирландиядағы алғашқы жоспарланған қала болды. Төрт қақпасы бар қамалмен қоршалған қаланың ішіндегі орталық алаң қорғаныс үшін жақсы жоба деп есептелді. Торлы үлгі Британдық Солтүстік Американың колонияларында кеңінен көшірілді.
Ресей (18 ғасыр)
Ресейдегі алғашқы жоспарланған қала – 1703 жылы Петр I құрған Санкт-Петербург болды. Еуропадағы Ұлы Елшілігі жылдарында оқыған қазіргі заманғы еуропалық құрылыс тәжірибесін білген патша Доменико Трецциниге қаланың алғашқы бас жоспарын жасауды тапсырды. Бұл сәулетшінің Васильев атырабы үшін жасаған жобасы – көшелердің тікбұрышты торы (бастапқыда Амстердамдағыдай арналар болуы жоспарланған), үш бойлық магистралі және оларды шамамен 30 көлденең көше қиып өтеді. Васильев атырабындағы көше блоктарының пішіні кейіннен Манхэттен үшін 1811 жылғы Комиссарлар жоспарында іске асырылғандай, созылған тікбұрыштар болды. Әр блоктың ең ұзын жағы сандық атаумен танылатын салыстырмалы түрде тар көшеге (Петербургте олар Линия (Сызық) деп аталады) қараса, ең қысқа жағы кең даңғылдарға қарады. Петербургте даңғылдарды атау үшін «проспект» деген арнайы термин енгізілді. Васильев атырабының торында Үлкен, Орта және Кішкентай деп аталатын үш проспект бар, ал әр сызықтың шеттері Нева өзенінің дельтасындағы Үлкен Нева және Смоленка өзендерінің жағалауларымен қиылысады. Бұл тордағы «сызықтардың» (көшелердің) атауының ерекшелігі – көшенің әр жағының өз нөмірі бар, сондықтан бір «сызық» – көшенің бір жағы, емес бүкіл көше. Нөмірлеу сырттай нөлдік жүйеде, алайда «нөлдік сызықтың» өзінің атауы – Кадетская линия, ал осы көшенің қарсы жағы «1-ші сызық» деп аталады. Келесі көше шығыс жағында «2-ші сызық», ал батыс жағында «3-ші сызық» деп аталады. 1834 және 1858 жылдары үйлерді қайта нөмірлеу кезінде тақ нөмірлі сызықтарда жұп үй нөмірлері, ал жұп нөмірлі сызықтарда тақ үй нөмірлері қолданылды. Петербургтегі «сызықтардың» ең жоғары саны – 28-ші және 29-шы сызықтар. Кейін, 18-ғасырдың ортасында қаланың континенттік бөлігінде нөмірленген көшелері бар тікбұрышты блоктардың тағы бір торы пайда болды: «1-ші ротадан» «13-ші ротаға» дейін ат қойылған 13 көше, онда Измайлов полкінің роталары орналасқан.
АҚШ-тың алғашқы кезеңдері (17-19 ғасырлар)
АҚШ-тың Бостон сияқты алғашқы қалаларының көпшілігі желілік жүйеден басталмаған. Дегенмен, революцияға дейінгі кезеңде де кейбір қалалар мұндай жоспарлаудың тиімділігін байқаған. Америкадағы ең ерте колониялардың бірі – Нью-Хейвен колониясы 1638 жылы құрылғанда кішкентай 9 шаршылық желімен жобаланған. Ірі масштабта Филадельфия 1682 жылы тікбұрышты көшелер желісімен жобаланды, бұл Солтүстік Америкада желілік жүйені қолданған алғашқы қалалардың бірі болды. Қаланың негізін қалаушы Уильям Пенннің ықпалымен, геодезист Томас Холм батыстағы Скуилкил өзені мен шығыстағы Делавэр өзені арасында тік бұрыштарда қиылысатын кең көшелер жүйесін жобалады, соның ішінде бес шаршыға бөлінген саябақтар да бар еді. Пенн осы реттелген жоспарды Еуропа қалаларын мазалаған тығыздық, өрт және ауруларға қарсы қорғаныс ретінде жарнамалады. Холм желінің идеалды нұсқасын жасады, бірақ қала қалыптасқан сайын үлкен блоктардың ішінде және арасында дала жолдары пайда болды. АҚШ батысқа қарай кеңейгенде, Филадельфияның жоспарына негізделген желілік қала құрылысы шекаралық қалалар арасында танымал бола бастады, нәтижесінде желілер бүкіл елде кеңінен қолданыс тапты. Тағы бір белгілі желілік жоспар – 1811 жылғы Комиссарлар жоспарында жасалған Нью-Йорк қаласының жоспары, онда Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы Хьюстон көшесінен жоғары Манхэттеннің көп бөлігін дамыту туралы ұсыныс жасады. АҚШ астанасы Вашингтон қаласын француз-американдық сәулетші Пьер Шарль Л’Энфан жобалады. L’Enfant жоспарына сәйкес, Колумбия округінің бастапқы бөлігі диагональды даңғылдармен бөлінген желілік жоспармен жасалды, ең танымалсы – Пенсильвания даңғылы. Бұл диагональдар көбінесе Дюпон және Вашингтон айналымдары сияқты қозғалыс айналымдарымен байланысты. Қала өскен сайын, жоспар қаланың қалған бөлігін қамту үшін қайталанды. Осы арада қаланың орталық бөлігі құлдырап, сенатор Джеймс Макмиллан басшылығымен Макмиллан жоспары қабылданды, ол бүгінгі күнге дейін қаланың мақтанышы болып табылатын Ұлттық алаң мен саябақтар жүйесін салуға арналған. Көбінесе желідегі көшелердің кейбіреулері нөмірленеді (Бірінші, Екінші және т.б.), әріптермен немесе әліппелік тәртіппен орналастырылады. Сан-Диего қаласының орталық бөлігінде үш схема да қолданылады: солтүстік-оңтүстік көшелер батыстан шығысқа қарай нөмірленеді, ал шығыс-батыс көшелер оңтүстікке қарай А-дан L-ге дейін жүретін әріптер сериясы мен ағаштар немесе өсімдіктердің аттарымен аталатын көшелер сериясы арасында бөлінеді, солтүстікке қарай әліппелік тәртіппен Ақшаға дейін жүреді. Көптеген қалалардағыдай, бұл көшелердің кейбіреулеріне жүйені бұза отырып жаңа аттар берілді (бұрынғы D көшесі қазір Бродвей, бұрынғы 12-авеню қазір Парк бульвары және т.б.); осының салдарынан АҚШ-та ең көп кездесетін көше атауы 1-ші емес, 2-ші көше болып табылады. Типтік, біркелкі желіге ерекшелік – Саваннаның (1733) жоспары, ол Оглеторп жоспары деп аталады. Бұл төрт үлкен бұрыштық блоктан, олардың арасында төрт кіші блоктан және орталықтағы қоғамдық алаңнан тұратын жиынтық, жасушалық қалалық блок. Шамамен он акр (төрт гектар) аумақты құрайтын бүкіл құрылым аудан деп аталады. Оның жасушалық құрылымы ауданның барлық негізгі жер пайдалануын қамтиды және осы себепті фрактал деп аталды. Оның көше конфигурациясы бірыңғай желілерге қолданылатын қазіргі көлік ағынын баяулату техникаларын болжайды, онда белгілі бір таңдалған көшелер үзіліске ұшырайды немесе тарылып, осылайша транзиттік көліктерді шектейді. Бұл конфигурация сонымен қатар жаяу және көлік қозғалысының қауіпсіз және ыңғайлы өмір сүретін функционалдық ортақ кеңістігінің мысалы болып табылады. АҚШ-тың батысқа қарай дамуында желілік жоспарды қолдану жаңа елді мекендерді салуда, мысалы, Солт-Лейк-Ситиде (1870), Додж-Ситиде (1872) және Оклахома-Ситиде (1890) кеңінен таралған. Бұл батыс қалаларында көшелер шығыстағыдан гөрі әлдеқайда мұқият нөмірленді, бұл болашақ гүлденуді және мегаполистік мәртебені білдірді. Ходдл желісі – бұл Мельбурн (Виктория штаты) қаласының жоспарына берілген ат, оны 1837 жылы алғашқы ресми қала жоспарын құрған геодезист Роберт Ходдл белгілеген. Бірнеше жүз ғана қоныс аударушы болған кезде жасалған бұл көшелер желісі қазіргі кезде 5 миллионнан астам халқы бар Мельбурн қаласының ядросына айналды. Жер учаскелерінің ерекше өлшемдері және тар "кіші" көшелерді қосу Ходдлдің 1829 жылы бұрынғы Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Ральф Дарлинг белгілеген, шаршы блоктар мен кең, кең көшелерді талап ететін ережелерді қолдануға деген ниеті мен Буркстің артқы жолдарға (қазіргі "кіші" көшелер, мысалы, Кіші Коллинс көшесі) деген ұмтылысы арасындағы келісімнің нәтижесі болды. Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласын 1850 жылы Эдвард Жолли жобалады.
Қалалық акр
"Таун акр" термині (көбінесе бастапқы әріптері үлкен жазылады) 1830 жылдары Оңтүстік Австралияны отарлауды ілгерілетуге қатысқан Эдвард Гиббон Уэйкфилдпен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ ол Жаңа Зеландия компаниясын құрғандықтан Веллингтон, Нью-Плимут және Нельсон қалаларының жоспарларын жасаған. Бұл қалалардың бәрі торлы жоспар бойынша салынған, сондықтан жерді шамамен 0,4 гектарлық акр жер участаларына бөлу оңай болды, және олар "қала акрлары" деп аталды. Аделаида 1042 қала акрына бөлінген. Аделаида, Нельсон және Веллингтон қалаларының акрларының бөліну схемаларын көрсететін карталар қолжетімді.
Мильтон Кейнс
Бір танымал желілік жүйе Ұлыбританияның Милтон-Кейнс жаңа қаласында орналасқан. 1967 жылы құрылысы басталған бұл жоспарланған қалада он "көлденең" (шамамен шығыс-батыс) және он бір "тік" (шамамен солтүстік-оңтүстік) жолдар жүйесі қолданылды, әр қиылыста айналма жолдар орналастырылды. Көлденең жолдардың барлығына «жол» деген сөзбен және H нөмірлерімен (көлденеңді білдіреді, мысалы, H3 Monks Way) аяқталатын атаулар берілді. Тік жолдарға «көше» деген сөзбен және V нөмірлерімен (тік екенін білдіреді, мысалы, V6 Grafton Street) аяқталатын атаулар берілді. Әрбір желілік жол шамамен бір километр қашықтықта орналасқан, бұл шамамен бір шаршы километрлік алаңдарды құрады. Әрбір алаң мен әрбір айналма жолға жеке атау берілді. Бұл жүйе қала ішінде өте қолайлы көлік қозғалысын қамтамасыз етті, бірақ жүйемен таныс емес келушілерді шатастырды. Осылайша құрылған желілік алаңдар бұрын сипатталған қалалық блоктардан әлдеқайда үлкен, ал желілік алаңдар ішіндегі жолдардың орналасуы көбінесе жоғарыда сипатталған көшелер иерархиясы моделіне сәйкес келетін «органикалық» формада болады.
Қаржылық шығындар
Көше ені немесе жол бойы (ROW) көшелерге бөлінетін жер мөлшеріне әсер етеді, ол даму үшін қолжетімді болмайды және осылайша, мүмкіндік шығынына айналады. Көше неғұрлым кең болса, мүмкіндік шығыны да соғұрлым жоғары болады. Көше ені көлік жүйесі мен эстетикалық талаптарға сәйкес анықталады және жоспардың конфигурациясына тәуелді емес. Кез келген конфигурацияда кең немесе тар көшелер болуы мүмкін. Көше ұзындығы пропорционалды түрде жол төсемі, тротуарлар, су ағызу жүйелері, жарық тіректері және ағаштар сияқты салынуға тиіс көше элементтерінің санын анықтайды. Даму аумағының көше ұзындығы көшелердің жиілігіне байланысты, ал ол блоктың ұзындығы мен еніне байланысты. Көшелердің жиілігі жоғары болған сайын, олардың жалпы ұзындығы да артады. Блоктардың өлшемдері кішкентай болған сайын, көшелердің жиілігі де жоғары болады. Көшелердің жиілігі артаған сайын, қиылыстардың саны да артады. Қиылыстар көбінесе тік көшелерге қарағанда қымбатқа түседі, себебі олар көп еңбек күшін қажет етеді және көшелерге, жол таңбаларына мұқтаж болады. Жол төсемінің ені жолдың толық бетін жасау үшін қажетті материалдар мен еңбек шығындарына әсер етеді, осылайша құнға әсер етеді. Жол төсемінің ені көбінесе көлік инженериялық есептеулерге негізделген және жоспардың конфигурациясына тәуелді емес. Көше ені сияқты, кез келген жоспарда кең немесе тар жол төсемдері болуы мүмкін. Құнға әсер ететін үш фактордың ішінде – көше ені, көше ұзындығы және жол төсемінің ені – көше ұзындығы ғана жоспарға тәуелді. Сондықтан, объективті құн салыстыруы осы айнымалыға негізделуі керек, ескере отырып, басқа айнымалылар да, міндетті болмаса да, рөл атқара алады. Дәстүрлі тікбұрышты тор жоспарлары үздіксіз жоспарларға қарағанда көбінесе жоғары көше жиілігіне ие. Мысалы, Портленд блогы 60 метр × 60 метр болса, Милет блогы одан екі есе кішкентай, ал Тимгад блогы екі есе үлкен (суретті қараңыз). Хьюстон, Сакраменто және Барселона Портленд блогының ауданынан төрт есеге дейін үлкен. Нью-Йорктің 1811 жылғы жоспарында (жоғарыда қараңыз) ені 61 метр және ұзындығы шамамен 152 метрден 274 метрге дейін өзгеріп отыратын блоктар бар. Осы блоктардың әрқайсысы үшін көшелердің жиілігі көше ұзындығына әсер етеді. Тор көше жоспарының қарапайым мысалы (суретті қараңыз) көшелердің жалпы ұзындығының (барлық жеке көше ұзындықтарының қосындысы) және блок ұзындығының прогрессивті өсуін көрсетеді. Осы учаскеде бір, екі, үш және төрт көшені қысқарту арқылы көше ұзындығы бастапқы 3840 метрден 2377 метрге дейін, яғни 39%-ға дейін қысқартылады. Сонымен қатар, блок ұзындығы 60 × 60 метрден 1240 × 60 метрге дейін өседі. Бес блоктың барлығы соңғы өлшемге жеткенде, сегіз көше ұзындығының төртеуі жойылады. 305 метр немесе одан үлкен блок ұзындығы тор жоспарларында сирек кездеседі және жаяу жүргіншілердің қозғалысына кедергі келтіретіндіктен ұсынылмайды (төмендегі «Жаяу жүргіншілер»). Жаяу жүргіншілер үшін блок неғұрлым кішкентай болса, соғұрлым оңай бағдарлануға болады және бағыт та тікелей болады. Сондықтан, ұсақ торлар артықшылыққа ие. Айжаздар мен тупиктер сияқты үздіксіз көше түрлерін қамтитын жоспарлар, әдетте, жаяу жүргіншілердің қозғалысын басымдық ретінде қарастырмайды және нәтижесінде, әдетте 1000 фут (305 м) аралығында және одан да асып түсетін блоктарды жасайды. Нәтижесінде, көшелердің жиілігі төмендейді, сонымен қатар көшелердің жалпы ұзындығы да төмендейді, демек, құн да төмендейді. Жалпы, көше жоспары емес, оның қамтамасыз ететін немесе мақсатты түрде кіріктіретін көшелердің жиілігі шығынға әсер етеді. Дұрыс тордың тікбұрышты геометриясының өзіндік артықшылығы – оның жақсы жиналған реттілікте тұрақты участаларды жасауға бейімділігі. Бұл блок жерін барынша пайдалануды қамтамасыз етеді, бірақ көше жиілігіне әсер етпейді. Тікбұрышты көшелердің кез келген жиілігі бірдей жинақылық әсерін тудырады. Тікбұрышты геометрия сонымен қатар жер участаларының шекаралары туралы дауларды азайтады және берілген көшеге қараған участалардың санын арттырады. Джон Рэндал Манхэттен желісінің жоспары «тұрмыстық мүлікті сатып алу, сату және жақсартуды» жеңілдетті деді. Бұл әсер коммерциялық мақсаттағы аудандардағы жоғары көлік тығыздығымен күшейеді, онда жылдамдық азайды. Желі жоспары иерархиялық емес болғандықтан және қиылыстар жиі болғандықтан, барлық көшелер орташа жылдамдықтың төмендеуіне ұшырауы мүмкін, бұл жоғары ластануға әкеледі. Жылыжай газдары және зиянды газдар қоршаған ортаға және тұрғындардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін.
Әлеуметтік орта және қауіпсіздік
1982 жылы Дональд Апплиард жасаған, торлы жоспармен салынған аудандардағы өмір сүруге қолайлы көшелер туралы зерттеуінде, әлеуметтік байланыстар мен көшеде ойнаудың көлік қозғалысы артқан сайын төмендегені көрсетілді. Оның зерттеуі жол қозғалысын баяулатуға, сондай-ақ "Тұрғынға арналған көшелер" және "Үй аймақтары" сияқты, көшелердің әлеуметтік ортасын жақсартуға бағытталған бірнеше бастамаларға негіз болды. Көшедегі көлік қозғалысы ауданның халқының тығыздығы, жеке көліктердің саны және коммерциялық, мәдени немесе ойын-сауық орындарына жақындығы сияқты факторларға байланысты. Бірақ ең бастысы, көше мақсатқа жету үшін өтпелі жол бола алады. Егер көше өтпелі болса, күндіз өзгеретін және уақыт өте келе артатын болжамсыз көлік қозғалысын қабылдауы мүмкін. Торлы жоспардың ерекшелігі – барлық көшелер көлік үшін теңдей қолжетімді (иерархиялық емес) және бағытты таңдау мүмкіндігі бар. Көлікті қысқа жолмен жүргізуге тырысу тұрғындар тарапынан қарсылық тудырады. Қалалар бұған қарсы шаралар қабылдап, мұндай жағдайды болдырмауға тырысты. Қазіргі таңдағы ең жақсы жобалау тәжірибесі мұны азайту үшін үш қадамды қиылыстарды пайдалануды ұсынады. Әдеттегі ашық тордың геометриясы көшенің әлеуметтік ортасын көліктің зиянды әсерінен қорғауға немесе жақсартуға жарамсыз. Сол сияқты, 1972 жылы Оскар Ньюменнің "Қорғалатын кеңістік" теориясы бойынша жасаған зерттеуі аудандар мен көшелердің әлеуметтік ортасы мен қауіпсіздігін жақсарту жолдарын сипаттады. Оның теориясын Five Oaks ауданында тәжірибелік қолдану кезінде, ауданның торлы жоспары өтпелі көлік қозғалысын болдырмау және толық жаяу жүргіншілердің еркін қозғалысын сақтау үшін кішігірім, анықталатын аймақтар құру үшін өзгертілді. Бұл өзгерістердің оң нәтижесі Апплиардтың тұжырымдарын және аудандық көшелерде өтпелі көлік қозғалысын азайту немесе болдырмау қажеттігін растайды, мұндай қажеттілікті әдеттегі, біркелкі ашық тормен қанағаттандыру мүмкін емес. Аудандық қауіпсіздік мәселесі Оскар Ньюменнің жұмысынан бері зерттеулердің басты назарында. Жаңа зерттеулер осы даулы мәселені кеңінен талқылады. Жақында жасалған зерттеу кеңістіктік талдау жүргізіп, бірнеше ғимараттардың, жерді жоспарлаудың және әлеуметтік факторлардың қылмыс деңгейімен байланысын анықтады және қарама-қарсы пікірлерге ұсынылған жаңа түсініктерді анықтады. Зерттеуде тұрғын үй түрлері, ауданның тығыздығы (жер тығыздығы), тұйық көшелер немесе торлы жоспарлар, сондай-ақ тұрғын аудандардың қолжетімділігі қарастырылды. Оның қорытындылары бойынша пәтерлер үйлерге қарағанда қауіпсіз, тұрғындардың әл-ауқаты маңызды, тығыздық жалпы алғанда пайдалы, бірақ жерде көбірек, жергілікті қозғалыс пайдалы, бірақ кең ауқымды емес, салыстырмалы әл-ауқат және көршілердің саны бұрыштамада немесе өтпелі көшеде болудан гөрі үлкен әсер етеді. Сондай-ақ, жақсы саны бар қарапайым, түзу тұйық көшелер, өтпелі көшелерге жалғасқанда қауіпсіз екендігі анықталды. Ал қолжетімділікке қатысты, тұрғын аудандар барлық бағытта қозғалуға мүмкіндік беретіндей, бірақ одан артық емес, жеткілікті деңгейде қолжетімді болуы керек. Қолжетімділіктің нашар пайдаланылуы қылмысқа қауіпті. Ашық, біркелкі торды ерекшеленбеген қолжетімділік мысалы ретінде қарастыруға болады. Калифорнияда жақында жасалған зерттеуде әртүрлі сипаттағы аудандардың көшелерінде балалардың ойнауының мөлшері зерттелді; торлы жоспар және тұйық көшелер. Нәтижелер ашық торлы көшелерде ойнау белсенділігі тұйық көшелерге қарағанда төмен екенін көрсетті. Тұйық көшелер көлік қозғалысынан туындаған қауіпті азайтады, осылайша ашық ауада ойнауға ынталандырады. Бұл жаяу жүргіншілердің қозғалысын жақсартатын, бірақ көлік жүргізушілердің қозғалысын шектейтін гибридті көше желілерін дамытуға жол ашты. Еуропадағы және соңғы кезде Австралиядағы ұқсас зерттеулер жол қозғалысы қауіпті немесе ата-аналар қауіпті деп санайтын жерлерде балалардың ашық ауада ойнауы едәуір азайғанын анықтады. Осы қате түсінік салдарынан тұйық аудандарда тұратын балалардың көліктерден қаза табу ықтималдығы жоғары. Өлім-жітімнің бұл жоғарылауы көптеген факторларға байланысты, соның ішінде отбасылар өздерінің баратын жерлеріне жету үшін ұзақ қашықтықты жүреді, ата-аналар балаларына көлік қозғалысына абай болуды үйретуге аз уақыт жұмсайды және ата-аналар балаларын "қауіпсіз" тұрақтарында және тұйық көшелерінде басып кетіп қалу қаупі бар. Балалардың ойнауы, серуендеуі және әлеуметтесуі сияқты дәстүрлі көше функциялары ашық, біркелкі тор геометриясы ынталандыратын көлік ағынымен үйлеспейді. Осы себептерге байланысты, Беркли (Калифорния) және Ванкувер (Британдық Колумбия) сияқты қалалар, сондай-ақ көптеген басқа қалалар торлы жоспардың бөлігі болған тұрғын көшелерін қолжетімді, байланысқан тұйық көшелерге айналдырды. Бұл трансформация көліктің белсенді түрлері үшін тордың қолжетімділігі мен байланысын сақтайды, бірақ тұйық көшедегі көлік қозғалысын тек тұрғындар үшін шектейді.
Жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер қозғалысы
Ескі қалалардың табиғи түрде өскен көше желілері, көрнектілігімен танылса да, келушілер үшін шатастырушы болуы мүмкін, бірақ бастапқы тұрғындары үшін мұндай қиындықтар сирек кездеседі (жоспарды қараңыз). Сол сияқты, үздіксіз және қисық көшелері бар қазіргі заманғы аудандардың жоспарлары да келушілерді шатастырады. Көше бағытының өзгеруі, әсіресе біртіндеп немесе кездейсоқ болған жағдайда, есте сақтау қиын. Тұйық көшелер, жартышеңберлер немесе соқпақтар саяхатшыны, әсіресе ұзын болғанда, қадамдарды қайтаруға мәжбүр етеді. Дегенмен, көшелердің жиі қиылысуы жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін де кемістік туғызады. Бұл сергіне жаяу жүруді бұзады және жаяу жүргіншілерді жиі жолға шығарады, ол қауіпті және алаңдаушылық тудыратын аймақ. Дене бітімі нашар немесе әлсіз адамдар, балалар және қарттар сияқты адамдар үшін жүру қиын болуы мүмкін. Велосипедшілер үшін бұл кемшілік одан да айқын, өйткені олардың қалыпты жылдамдығы жаяу жүргіншілерге қарағанда кем дегенде екі есе жоғары. Жиі тоқтау жылдамдық артықшылығын жояды, велосипедпен жүрудің физикалық пайдасын азайтады және наразылыққа себеп болады. Көшелердің қиылысуы жағымсыз ғана емес, сонымен қатар қауіпті. Көлік апаттары мен жарақаттардың көп бөлігі осы қиылыстарда орын алады, ал жарақаттанғандардың көпшілігі жолды дұрыс кесіп өтуге құқығы бар жаяу жүргіншілер. Желілік жоспарды қолдану кезінде жаяу жүргіншілерге ыңғайлы жағдай жасау, құрылыс шығындарын азайту және экологиялық талаптарды сақтау сияқты маңызды жоспарлау мақсаттарына қол жеткізуге қатысты қиындықтар туындайды. Жаяу жүргіншілерге жақсы қызмет көрсету үшін тікбұрышты конфигурация және көшелер мен қиылыстардың жоғары жиілігі қажет, бұл ортогональды тор геометриясымен қамтамасыз етіледі. Ал құрылыс шығындарын және қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайту үшін көшелердің жиілігін азайту логикалық болып табылады. Бұл екі жобалау мақсаты бір-біріне қайшы келетіндіктен, аралық шешім табу қажет. Мұндай теңгерімділік Ваубан (Фрайбург) және Вилладж Хомс (Дэвис) сияқты жетекші қазіргі заманғы жобаларда қол жеткізілді. Екеуі де жаяу жүргіншілер мен велосипедшілердің үлесі жоғары, сонымен қатар дамудың жағымсыз сыртқы факторларын азайтуға мүмкіндік береді. Олардың орналасу конфигурациялары классикалық торлы жоспарды және соңғы көше желілерінің үлгілерін біріктіреді. Жаяу жүруге қолайлы жағдайды зерттеген кезде, жеті ауданның орналасуын салыстырған зерттеуде, торлы жоспарға және қалыпты қала маңындағы аудандарға қарағанда, біріктірілген торлы жоспарда жаяу жүру 43 және 32 пайызға артқаны анықталды. Бұл жаяу жүргіншілер үшін көлік құралдарына қарағанда артық мүмкіндіктерді ұсынады. Сонымен қатар, бұл жоспар қалған алты ауданмен салыстырғанда, көлік қозғалысын 7-10 пайызға азайтуға мүмкіндік берді, бұл экологиялық тиімділікке жол ашады.
Қауіпсіздік
Көшелерді пайдалануда қауіпсіздіктің қабылдануы және нақты болуы маңызды рөл атқарады. Қабылданатын қауіпсіздік, болмаса жарақаттану мен қаза болу көрсеткіштеріне дәл келмесе де, ата-аналардың балаларына көшеде ойнауға, жүруге немесе велосипед тебуге рұқсат беру шешіміне әсер етеді. Коллизиялардың жалпы санымен және жарақаттардың саны мен ауырлығымен өлшенетін нақты қауіпсіздік деңгейі қоғамдық маңызға ие. Көше желісін тиімді пайдалану үшін екеуі де жоспарлауға бағыт беруі керек. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, шеткі қалалық аймандардағы жол апаттарынан болатын өлім-жітім көрсеткіші, орталық қалалар мен ішкі қалалардағы кішкентай блоктармен және байланысты көше желілерімен салыстырғанда жоғары. Алдыңғы зерттеулерде тор тәрізді жоспармен салынған және тұйық көшелер мен иісті жолдарды қамтитын тұрғын үй аудандары арасындағы тіркелген апаттардың айқын айырмашылықтары анықталды. Тор тәрізді аудандарда апаттардың жиілігі айтарлықтай жоғары болды. Екі жаңа зерттеуде соңғы талдау құралдарын қолдана отырып, екі аймақтық аудандағы коллизиялардың жиілігі зерттелді. Олар көше желісінің үлгілері мен коллизиялардың жиілігі арасындағы байланысты зерттеді. Бір зерттеуде тұйық көшелер желісі тор желісіне қарағанда шамамен үш есе қауіпсіз болып шықты. Екінші зерттеуде тор жоспары басқа көше үлгілеріне қарағанда ең қауіпсіз екендігі анықталды. 2009 жылғы зерттеуде жерді пайдалану үлгілерінің жол қауіпсіздігінде маңызды рөл атқаратыны және оларды желі үлгісімен бірге қарастыру қажеттігі айтылды. Жалпы алғанда, барлық қиылыс түрлері қазаға әкелетін жол-көлік оқиғаларының санын азайтады, бірақ тор көшелерде жиі кездесетін төрт жолды қиылыстар жалпы және жарақаттанушы оқиғалардың санын едәуір арттырады. Зерттеуде T-қиылыстарының тығыз орналасқан гибридті көше желілері ұсынылады және 19 ғасырғы тор тәрізді жоспарға оралудың қажеті жоқ деген қорытынды жасалды. Тор жоспарына қатаң ұмтылу жердің топографиясын ескермеуге байланысты тік көлбеулердің пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұл жағдай жылдамдықты және тежеуді бақылауды қиындататындықтан, жүргізушілер, жаяу жүргіншілер және велосипедшілер үшін қауіпті болуы мүмкін, әсіресе қысқы жағдайда.
Қайта құру және дамыту
Желілік жоспарлардың ең үлкен қиындықтарының бірі – олардың маманданудың жетіспеуі, қаланың басты магистральдарында көптеген маңызды нысандар шоғырланған. Көбінесе желілік жоспарлар сызықтық елді мекендерде кездеседі, онда тік бұрышты көшелерді байланыстыратын басты көше болады. Дегенмен, аралас пайдалануды рұқсат ету арқылы, мақсатты жерлерге үйден жақын болуына қол жеткізуге болады. Көптеген қалалар, әсіресе Латын Америкасында, өз желілік жоспарларын сәтті сақтап келеді. Соңғы уақыттарда АҚШ және Канаданың қала құрылысшылары көптеген қалалар мен қалашықтарға желілік үлгіні қайта енгізу идеясын қарастырып жатыр.