Кіріспе

Каирдегі мешіт, Египет. Әл-Хаким мешіті (مسجد الحاكم), сондай-ақ әл-Анвар (الانور) деген атпен де белгілі, Египеттің Каир қаласындағы тарихи мешіт. Ол әл-Хаким би Амр Алла (985–1021) – 6-шы Фатимид халифасы және 16-шы Исмаил Имамының есімімен аталады. Мешіт құрылысын бастаушы – әл-Муиздің ұлы, әл-Хакимнің әкесі, халифа әл-Азиз, ол 990 жылы басталды. 1013 жылы әл-Хаким оны аяқтады, сондықтан мешіт оның атымен аталды. Мешіт Исламдық Каирде, әл-Муиз көшесінің шығыс жағында, Баб әл-Футухтың (солтүстік қала қақпасы) оңтүстігінде орналасқан. Құрылысынан бері өткен ғасырлар ішінде мешіт көбінесе назарсыз қалды, басқа мақсаттарға пайдаланылды және ақырында қирап кетті. 1980 жылы Дауди Бохралар мешіттің толыққанды қалпына келтіру және қайта құру жұмыстарын аяқтады, осының нәтижесінде ол діни мақсаттар үшін қайта ашылды. Салтанатты ашылуы 1013 жылы Рамазан айында өтті. Мешіт аяқталған кезде 120 метрге 113 метр болды және әл-Азхар мешітінен екі есе үлкен еді. Әл-Хаким құрылысқа 40 000 динар, ал жиһаздауға тағы 5 000 динар бөлді. Әл-Хаким мешіті «Нұрлы» деген мағына беретін әл-Анвар есімімен де танымал болды, бұл атау Фатимидтер құрған әл-Азхар мешітінің атына ұқсас. Кейіннен мешіт төңірегіне зыяда, яғни қабырғамен қоршалған сыртқы аумақ салынды, оны халифа әл-Захир (1021–1036) бастады, бірақ Аюбид сұлтаны әл-Салих Наджм әл-Дин (1240–1249) мен мамлюк сұлтаны Айбак (1250–1257) тұсында аяқталды.

Фатимидтерден кейінгі дәуір

1303 жылы мамлюк дәуірінде мешіт қатты жер сілкінісінен зардап шекті, кейін Сұлтан Байбарс II әл Жашанкир оны қайта жаңартып берді. Сол кезде мешітте төрт сунни мазхабы бойынша ислам құқығы оқытылып та тұрды. Қайта жаңарту жұмысында "нақты емес" материалдар мен қосымшалардың қолданылуы ғалымдар мен консерваторлар тарапынан сынға ұшырады, әсіресе Венеция хартасының талаптарымен салыстырғанда. Мешіт 2023 жылдың ақпан айында жаңартудан кейін қайта ашылды. 2023 жылдың 25 маусымында Үндістан Премьер-министрі Нарендра Моди, Мысыр Премьер-министрі Мостафа Мадбули және Муфаддал Сайфуддиннің ұлы Хусейн Бурхануддин мешітке сапар жасады.

Жалпы орналасуы

Мешіттің қасбеті мен минареті тастан, ал қалған құрылысы кірпіштен салынған. Бұл жоспарлау ескі Ибн Тулун мен әл-Азхар мешіттерінің жоспарлауына ұқсас. Мешіттің түпкі Фатимид порталы сақталған жоқ; қазіргі портал мешіттің жаңғырту жұмыстары кезінде К. А. С. Кресвелл берген бұрынғы сипаттамаларға сәйкес қайта жаңартылды.

Минареттер

Мешіттің ең таңғажайып ерекшелігі – қасбеттің екі жағындағы минареттер. Солтүстік минарет 33,7 метр биіктікте, ал оңтүстік минарет 24,7 метр биіктікте. Минареттер бастапқыда 1003 жылы салынған, бірақ олардың төменгі бөліктерін құрайтын алып бастион мұнаралары немесе ілгекті бөліктері (араб тіліндегі arkān деп аталады) 1010 жылы, алғашқы құрылыстан кейін, себептері әлі анықталмаған күйде қосылған. Ішкі (түпнұсқа) минарет мұнаралары әртүрлі формалары бар көп қабатты дизайнмен жасалған: солтүстік минаретте шаршы негіз және оның үстінде цилиндрлі бөлік бар, ал оңтүстік минарет биік шаршы негізден және оның үстіндегі сегізбұрышты бөліктен тұрады.

Сыртқы көздер

С. Муфаддал Сейфуддин, Шүкр Ниям Ашхаб әл Баракат. Алжамея тус Сайфиях баспасы, Мумбай, Үндістан, 2017
Алжамея тус Сайфиях, Әл Джами аль Анвар: Нұрлы мешіт. Миддлсекс, Ұлыбритания, 2016
Aliasger Madraswala, The Iḥyāʾ of al Jāmiʿ al Anwar: Қасиетті ислам ескерткіштерін қайта жаңғыртудағы діни құндылықтар. Оксфорд Брукс университетінің докторлық диссертациясы, Оксфорд, Ұлыбритания, 2020