Кіріспе
Каирдегі мешіт, Египет. Әл-Хаким мешіті (مسجد الحاكم), сондай-ақ әл-Анвар (الانور) деген атпен де белгілі, Египеттің Каир қаласындағы тарихи мешіт. Ол әл-Хаким би Амр Алла (985–1021) – 6-шы Фатимид халифасы және 16-шы Исмаил Имамының есімімен аталады. Мешіт құрылысын бастаушы – әл-Муиздің ұлы, әл-Хакимнің әкесі, халифа әл-Азиз, ол 990 жылы басталды. 1013 жылы әл-Хаким оны аяқтады, сондықтан мешіт оның атымен аталды. Мешіт Исламдық Каирде, әл-Муиз көшесінің шығыс жағында, Баб әл-Футухтың (солтүстік қала қақпасы) оңтүстігінде орналасқан. Құрылысынан бері өткен ғасырлар ішінде мешіт көбінесе назарсыз қалды, басқа мақсаттарға пайдаланылды және ақырында қирап кетті. 1980 жылы Дауди Бохралар мешіттің толыққанды қалпына келтіру және қайта құру жұмыстарын аяқтады, осының нәтижесінде ол діни мақсаттар үшін қайта ашылды. Салтанатты ашылуы 1013 жылы Рамазан айында өтті. Мешіт аяқталған кезде 120 метрге 113 метр болды және әл-Азхар мешітінен екі есе үлкен еді. Әл-Хаким құрылысқа 40 000 динар, ал жиһаздауға тағы 5 000 динар бөлді. Әл-Хаким мешіті «Нұрлы» деген мағына беретін әл-Анвар есімімен де танымал болды, бұл атау Фатимидтер құрған әл-Азхар мешітінің атына ұқсас. Кейіннен мешіт төңірегіне зыяда, яғни қабырғамен қоршалған сыртқы аумақ салынды, оны халифа әл-Захир (1021–1036) бастады, бірақ Аюбид сұлтаны әл-Салих Наджм әл-Дин (1240–1249) мен мамлюк сұлтаны Айбак (1250–1257) тұсында аяқталды.
The al Hakim Mosque (مسجد الحاكم), nicknamed al Anwar (الانور), is a historic mosque in Cairo, Egypt. It is named after al Ḥākim bi Amr Allāh (985–1021), the 6th Fatimid caliph and 16th Ismāʿīlī Imam. Construction of the mosque was originally started by Caliph al ʿAziz, the son of al Muʿizz and the father of al Ḥākim, in 990 CE. It was completed in 1013 by al Ḥākim, which is why it is named after him. The mosque is located in Islamic Cairo, on the east side of al Muʿizz Street, just south of Bab al Futuh (the northern city gate). In the centuries since its construction, the mosque was often neglected and re purposed for other functions, eventually falling into ruin. In 1980, a major restoration and reconstruction of the mosque was completed by the Dawoodi Bohras, resulting in its reopening for religious use. Finally, its inauguration took place in Ramadan of the year 1013. It measured 120 meters by 113 meters when it was finished and was more than double the size of the al Azhar Mosque. Al Hakim allocated 40,000 dinars to the construction and then another 5,000 dinars to its furnishings. The al Hakim Mosque was also known by an epithet, al Anwar ('the Illuminated'), similar in style to the name of the earlier al Azhar Mosque founded by the Fatimids. A ziyada, or a walled outer enclosure, was also added around the mosque later, begun by Caliph al Zahir (r. 1021–1036) but completed much later under the Ayyubid sultan al Salih Najm al Din (r. 1240–1249) and the Mamluk sultan Aybak (r. 1250–1257).
Фатимидтерден кейінгі дәуір
1303 жылы мамлюк дәуірінде мешіт қатты жер сілкінісінен зардап шекті, кейін Сұлтан Байбарс II әл Жашанкир оны қайта жаңартып берді. Сол кезде мешітте төрт сунни мазхабы бойынша ислам құқығы оқытылып та тұрды. Қайта жаңарту жұмысында "нақты емес" материалдар мен қосымшалардың қолданылуы ғалымдар мен консерваторлар тарапынан сынға ұшырады, әсіресе Венеция хартасының талаптарымен салыстырғанда. Мешіт 2023 жылдың ақпан айында жаңартудан кейін қайта ашылды. 2023 жылдың 25 маусымында Үндістан Премьер-министрі Нарендра Моди, Мысыр Премьер-министрі Мостафа Мадбули және Муфаддал Сайфуддиннің ұлы Хусейн Бурхануддин мешітке сапар жасады.
Жалпы орналасуы
Мешіттің қасбеті мен минареті тастан, ал қалған құрылысы кірпіштен салынған. Бұл жоспарлау ескі Ибн Тулун мен әл-Азхар мешіттерінің жоспарлауына ұқсас. Мешіттің түпкі Фатимид порталы сақталған жоқ; қазіргі портал мешіттің жаңғырту жұмыстары кезінде К. А. С. Кресвелл берген бұрынғы сипаттамаларға сәйкес қайта жаңартылды.
Минареттер
Мешіттің ең таңғажайып ерекшелігі – қасбеттің екі жағындағы минареттер. Солтүстік минарет 33,7 метр биіктікте, ал оңтүстік минарет 24,7 метр биіктікте. Минареттер бастапқыда 1003 жылы салынған, бірақ олардың төменгі бөліктерін құрайтын алып бастион мұнаралары немесе ілгекті бөліктері (араб тіліндегі arkān деп аталады) 1010 жылы, алғашқы құрылыстан кейін, себептері әлі анықталмаған күйде қосылған. Ішкі (түпнұсқа) минарет мұнаралары әртүрлі формалары бар көп қабатты дизайнмен жасалған: солтүстік минаретте шаршы негіз және оның үстінде цилиндрлі бөлік бар, ал оңтүстік минарет биік шаршы негізден және оның үстіндегі сегізбұрышты бөліктен тұрады.
Сыртқы көздер
С. Муфаддал Сейфуддин, Шүкр Ниям Ашхаб әл Баракат. Алжамея тус Сайфиях баспасы, Мумбай, Үндістан, 2017
Алжамея тус Сайфиях, Әл Джами аль Анвар: Нұрлы мешіт. Миддлсекс, Ұлыбритания, 2016
Aliasger Madraswala, The Iḥyāʾ of al Jāmiʿ al Anwar: Қасиетті ислам ескерткіштерін қайта жаңғыртудағы діни құндылықтар. Оксфорд Брукс университетінің докторлық диссертациясы, Оксфорд, Ұлыбритания, 2020
Aljamea tus Saifiyah, Al Jāmiʿ al Anwar: The Luminous Masjid. Middlesex, UK, 2016
Aliasger Madraswala, The Iḥyāʾ of al Jāmiʿ al Anwar: Religious Values in the Restoration of Sacred Islamic Monuments. PhD dissertation at Oxford Brookes University, Oxford, UK, 2020