Кіріспе
Сауд Арабиясының Медина қаласындағы тарихи мешіт – Пайғамбар мешіті, Куба мешітінен кейін Мединада Мұхаммед пайғамбар салған екінші мешіт. Бұл сонымен қатар Хеджаз аймағындағы Сауд Арабиядағы Меккедегі Мәсжид әл-Харамнан кейін Исламдағы екінші үлкен және ең қасиетті орын. Мешіт Мединаның орталық тұсында орналасқан және Екі қасиетті мешіттің қамқоршысының қарауындағы маңызды қажырлық сапар орны болып табылады. Мұхаммед пайғамбардың өзі мешіттің құрылысына қатысқан. Сол кезде мешіттің жері екі жас жетім – Сахл мен Сухайлге тиесілі болған. Олар Мұхаммед пайғамбардың мешіт салу үшін жерін алғысы келгенін білгенде, оған барып, жерді сыйға берді. Бірақ Мұхаммед пайғамбар олардың жетім екенін ескере отырып, жер үшін міндетті түрде төлеуді талап етті. Келісілген бағаны Әбу Әйюб әл-Ансари төледі, осылайша ол Мұхаммед пайғамбардың атынан мешіттің вақфына (وَاقِف) айналды. Әл-Ансари 622 жылы Мұхаммед пайғамбар Мединаға келген кезде оны күтіп алды. Бастапқыда ашық ауадағы құрылыс болған мешіт, қауымдық орталық, сот және діни оқу орны ретінде қызмет етті. Онда Құранды оқытушылар мен Мұхаммед пайғамбардың жұмалық уағызын (хутба) айтуы үшін минбар (мiнбар) деп аталатын көтерілген алаң болды. Кейінгі Ислам билеушілері мешітті кеңейтіп, сәндеп, қабырғаларына, есіктеріне және минареттеріне өздерінің және ата-бабаларының есімдерін берді. Омейя әмірі әл-Уалид I билік кезінде кеңейтілгеннен кейін, мешітте Мұхаммед пайғамбар мен алғашқы екі Рашид халифасы – Әбу Бакр мен Омардың қабірлері орналасқан. Бұл орынның ең танымал ерекшеліктерінің бірі – мешіттің оңтүстік-шығыс бұрышындағы Жасыл күмбез, ол бастапқыда Айшаның үйі болған. 14-ғасырдан бастап мешітті евнухтар күзеткен, соңғы күзетшілердің суреті осыдан біраз бұрынғы шаһзада Фейсал бин Салман Әл Саудтың өтініші бойынша түсірілген. 2015 жылы олардан тек бесеуі қалған. Мешіт әдетте күні мен уақытына қарамастан ашық болады және қазіргі заманда тек бір рет, 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде Рамазан айы жақындағанда ғана жабылды.
The Prophet's Mosque is the second mosque built by the Islamic prophet Muhammad in Medina, after that of Quba, as well as the second largest mosque and holiest site in Islam, after the Masjid al Haram in Mecca, in the Saudi region of the Hejaz. The mosque is located at the heart of Medina, and is a major site of pilgrimage that falls under the purview of the Custodian of the Two Holy Mosques. Muhammad himself was involved in the construction of the mosque. At the time, the mosque's land belonged to two young orphans, Sahl and Suhayl, and when they learned that Muhammad wished to acquire their land to erect a mosque, they went to Muhammad and offered the land to him as a gift; Muhammad insisted on paying a price for the land because they were orphaned children. The price agreed upon was paid by Abu Ayyub al Ansari, who thus became the endower or donor (وَاقِف) of the mosque, on behalf or in favor of Muhammad. al Ansari also accommodated Muhammad upon his arrival at Medina in 622. Originally an open air building, the mosque served as a community center, a court of law, and a religious school. It contained a raised platform or pulpit (minbar) for the people who taught the Quran and for Muhammad to give the Friday sermon (khutbah). Subsequent Islamic rulers greatly expanded and decorated the mosque, naming its walls, doors and minarets after themselves and their forefathers. After an expansion during the reign of the Umayyad caliph al Walid I , it now incorporates the final resting place of Muhammad and the first two Rashidun caliphs Abu Bakr and Umar One of the most notable features of the site is the Green Dome in the south east corner of the mosque, originally Aisha's house, From the 14th century, the mosque was guarded by eunuchs, the last remaining guardians were photographed at the request of then Prince Faisal bin Salman Al Saud, and in 2015, only five were left. It is generally open regardless of date or time, and has only been closed to visitors once in modern times, as Ramadan approached during the COVID 19 pandemic in 2020.
Мұхаммед пен Рашидунның тұсында (622-660 жж.)
Мұхаммед (с.ғ.с.) мешітті 622 жылы Мединеге келгеннен кейін салған. Қасва атты түйесімен ол қабірстан ретінде пайдаланылып келген, мешіт салынған жерге жетті. Жер иелері, екі жетім – Сахл мен Сухайлдың жерді сыйға беруін қабылдамай, ол жерді сатып алды. Ақысын Әбу Әюб әл-Ансари төледі, мешіттің құрылысын аяқтауға жеті ай кетті. Мешіттің өлшемдері болды. Шатыры құрма ағашының діңгектерінен тігіліп, үстіне саз және құрма жапырақтары жабылған. Мешіттің үш есігі болды: оңтүстікке қарап тұрған Баб ар-Рахма (بَاب ٱلرَّحْمَة, "Мейірім қақпасы"), батысқа қарап тұрған Баб Жібріл (بَاب جِبْرِيْل, "Жәбірейіл қақпасы") және шығысқа қарап тұрған Баб ан-Ниса (بَاب ٱلنِّسَاء, "Әйелдер қақпасы"). Мешіттің тарихындағы осы кезеңде қибла қабырғасы Иерусалимге қарай, солтүстікке бұрылған, ал суффа солтүстік қабырға бойында орналасқан. Хижраның 7-ші жылы, Хайбар шайқасынан кейін мешіт әр жағынан кеңейтілді, ал батыс қабырғасының жанына үш қатар бағана орнатылды, ол дұға оқу орны болды. Әбу Бәкірдің билігінде мешіт өзгеріссіз қалды. Омар мешітті кеңейту үшін Мұхаммедтің (с.ғ.с.) әйелдерінің үйлерін қоспағанда, барлық үйлерді бұзды. Жаңа мешіттің өлшемдері болды. Қоршау қабырғалары күнде кептірілген саз кірпіштерден салынды. Еденге ұсақ тастар төселді, ал шатырдың биіктігі арттырылды. Омар үш қосымша қақпа салды. Сонымен қатар, ол адамдардың өлең айтуы үшін Аль-Бутайха (ٱلْبُطَيْحَة) орнын қосты. Үшінші Рашид халифасы Усман 649 жылы мешітті бұзды. Он ай бойы төртбұрышты пішінді жаңа мешіт салынды, оның беті Меккедегі Қағбаға қаратылды. Жаңа мешіттің өлшемдері болды. Қақпалардың саны мен атаулары өзгеріссіз қалды. Қоршау қабырғалары цементпен біріктірілген тастардан тұрды. Құрма ағашынан жасалған бағаналар темір қысқыштармен бекітілген тас бағаналармен ауыстырылды. Төбедегі фильзаны қайта жасау үшін тектер пайдаланылды.
Кейінгі ислам мемлекеттері кезінде (660-1517)
706 немесе 707 жылы Омейяд халифасы Әл-Валид I Мединаның губернаторы, болашақ халифа Умар ибн Абд әл-Азизге мешітті едәуір кеңейтуді тапсырды. Архитектура тарихшысы Роберт Хилленбрандтың сөзіне қарағанда, халифаттың бастапқы орталығы Мединада ірі мешіт салу – Әл-Валидтің «өзінің және исламның тамырларын» мойындауы және, мүмкін, Омейядтар тұсында Сирияға қаланың саяси маңызын жоғалтуына байланысты Мединалықтардың наразылығын басуға жасаған әрекеті болды. Жұмысты аяқтауға үш жыл кетті. Қайта өңдеуге қажетті шикізат Византия империясынан әкелінді. Әл-Валид мешітті қайта жаңартуға көп қаржы жұмсады, мозаикалармен және грек және копт шеберлерін шақыртты. Мешіттің ауданы Осман заманындағы ауданынан ұлғайтылды, жаңа құрылыс Мұхаммедтің әйелдерінің тұрғын үйлерін бұзуды және Мұхаммед, Әбу Бәкір және Омардың қабірлерін мешіт аумағына қосуды қамтыды. Мұхаммедтің үйін бұзуға қарсы жергілікті дін өкілдерінің қарсылығын Әл-Валид ескермеді. Мешіт пен Мұхаммедтің әйелдерінің үйлерін бөліп тұратын қабырға салынды. Мешіт трапеция пішіндес етіп қайта салынды, ең ұзын қабырғасы болды. Алғаш рет мешітте портиктер салынды, олар құрылыстың солтүстік бөлігін ғибадатханамен байланыстырды. Әл-Валид төңірегіне төрт мұнара салып, мешітке алғаш рет мұнаралар қойылды. Аббасид халифасы Әл-Махди мешітті солтүстікке қарай кеңейтті. Оның есімі мешіттің қабырғаларына жазылды. Ол сондай-ақ минбарға алты сатыны алып тастауды жоспарлады, бірақ олар орнатылған ағаш платформаларға зақым келтіруі мүмкін деп қорқып, бұл идеядан бас тартты. Ибн Кутайбаның мәліметінше, халифа Аль-Мамун мешітте «белгісіз жұмыстар» атқарды. Әл-Мутаваккил Мұхаммедтің қабірінің сыртын мәрмәрмен қаптады. 1269 жылы мамлюк сұлтаны Бейбарс евнух әмір Жамал әл-Дин Мұхсин әл-Салихи басқарып, ондаған шеберлерді Мұхаммед пен Фатиманың қабірлерін қоршауды қоса алғанда, киелі орынды қайта құруға жіберді. 1476 жылы мамлюк сұлтаны әл-Ашраф Кансух әл-Гури оның қабірінің үстіне тас күмбез салды.
Осман дәуірі (15171805 және 18401919)
1520-1566 жылдары Сұлтан Сүлеймен (Сүлейман) мешіттің шығыс және батыс қабырғаларын қайта салып, солтүстік-шығыс мұнарасын Сүлеймен деп атады. Ол Мұхаммедтің қабірі жанындағы Шафиия (с.ғ.с.) қасындағы Ахнаф деп аталатын жаңа құрбандық тағын қосты және Мұхаммедтің қабіріне жаңа болатпен жабылған күмбез орнатты. Ұлы Сұлтан Сүлеймен Осман Газиден бастап өзіне (Кануни) дейінгі Осман сұлтандарының есімдерін жазып, "Мейірім қақпасын" (Баб ур Рахме) немесе батыс қақпасын қайта жаңғыртты. Қазіргі қолданылып жүрген мінбар Сұлтан Мұрад III (1574-1595) тұсында салынған. 1817 жылы Сұлтан Махмуд II (1808-1839) мешіттің оңтүстік-шығыс жағында "Тазартылған Орын" (араб тілінде Ар Равда әл Мутахара (ٱلرَّوْضَة ٱلْمُطَهَّرَة), түрік тілінде Равза и Мутахара) құрылысын аяқтады және жаңа күмбезбен жапты. Күмбез 1837 жылы жасыл түске боялды және содан бері "Жасыл Күмбез" (Куббе и Хадра) деп аталады. Жасыл Күмбезден басқа. Сахих хадистерге сәйкес, олар қабірлерді және табиғаттан тыс күштерге ие деп саналатын орындарды қастерлеуді Таухидке қарсы келетін қылмыс және ширк деп есептеді. Мұхаммедтің қабірі алтын мен әшекей тастардан айырылды, бірақ күмбез оның күрделі және нығайтылған құрылымын бұзуға жасалған сәтсіз әрекеттер немесе біраз уақыт бұрын уахаби қозғалысының негізін қалаушы Мұхаммед ибн Абд әл-Уахаб күмбезді бұзуға қарсы екенін жазғандықтан сақталды. 1932 жылы Сауд Арабиясы Корольдігі құрылғаннан кейін мешіт бірнеше маңызды өзгерістерге ұшырады. 1951 жылы Король Абдулазиз (1932-1953) мешіт маңындағы ғимараттарды бұзуға бұйрық берді, бұл мешіттің шығыс және батыс жағында жаңа қанаттар салуға мүмкіндік берді. Ескі бағаналар бетонмен нығайтылып, үстіне мыс сақиналар орнатылды. Сүлеймен және Меджидий мұнаралары Мамлюк стиліндегі екі жаңа мұнарамен ауыстырылды. Мешіттің солтүстік-шығысы мен солтүстік-батысында тағы екі мұнара салынды. Батыс қабырға бойында тарихи Құрандар мен басқа да діни мәтіндерді сақтауға арналған кітапхана салынды. 1974 жылы Король Фейсал мешітке қосымша ғимараттар салды. Мешіттің аумағы 1985 жылы Король Фахд тұсында кеңейтілді. Мешіт маңындағы ғимараттарды бұзу үшін бульдозерлер пайдаланылды. 1992 жылы құрылысы аяқталған мешіт кең аумақты алып жатыр. Мешітке эскалаторлар мен 27 аула сияқты жаңа қосымшалар енгізілді. 2012 жылдың қыркүйегінде мешіттің аумағын ұлғайтуға бағытталған 6 миллиард долларлық жоба жарияланды. Аяқталғаннан кейін мешіт 1,6 миллионнан 2 миллионға дейін намаз оқушыны қабылдай алады.
Сәулет
Қазіргі мешіт тіктөртбұрышты жер учаскесінде орналасқан және екі қабатты. Мешіттің ең көне бөлігі – Османдық намаз залы оңтүстік жаққа қарап орналасқан. Оның төбесі жалпақ, төбесінде 27 жылжитын күмбез бар, олардың негізі шаршы тәрізді. Әрбір күмбездің негізіне жасалған тесіктер күмбездер жабылып тұрғанда ішкі кеңістікті жарықтандырады. Кешкі намаз (Дұһыр) уақытында қонақтарды қорғау үшін жылжымалы төбе жабылады. Күмбездер металл рельстер арқылы сырғып шығып, төбенің көлеңкелі бөліктерін жабатын кезде, намаз залы үшін жарық шұғылалары пайда болады. Осы кезде Османдық мешіттің ауласы да жеке тұрған бағаналарға бекітілген қолшатырлармен көлеңкеленеді. Төбеге баспалдақ пен эскалатор арқылы көтерілуге болады. Мешіт маңындағы тас төселген аймақ та намаз оқу үшін пайдаланылады және қолшатырлармен жабдықталған. Жылжымалы күмбездер мен қайтарылатын қолшатыр сияқты жабындарды неміс мұсылман сәулетшісі Махмуд Бодо Раш, оның SL Rasch GmbH фирмасы және Buro Happold әзірлеген.
Жасыл күмбез
Равдаға жақын орналасқан бөлмеде Мұхаммед (ﷺ) пен оның екі серігі және әкесінің досы Әбу Бәкір мен Омардың қабірлері бар. Төртінші қабір Исаға (Иисусқа) арналған, себебі мұсылмандар оның қайта оралып, осы жерге жерленетініне сендіреді. Бұл орын Жасыл күмбезбен жабылған. Ол 1817 жылы Осман сұлтаны Махмуд II билік кезінде салынды және 1837 жылы жасыл түске боялды.