Кіріспе

Ал-Ақса мешітінің ішіндегі негізгі исламдық намаз залы Ал-Ақса мешітінің ішіндегі негізгі намаз залы Ақса мешіті (جامع الأقصى), сондай-ақ Қибли мешіті немесе Қибли шағын мешіті (المصلى القبلي, ) деп те аталады, ол Иерусалимнің Ескі қаласындағы Ал-Ақса мешіті кешеніндегі негізгі қауымдық мешіт немесе намаз залы болып табылады. Кейбір дереккөздерде бұл ғимаратты әл-Мәсжид әл-Ақса деп те атайды, бірақ бұл атау көбінесе ғимарат орналасқан бүкіл кешенге қатысты қолданылады, ол өзі де «Ал-Ақса мешіті» деп аталады. Кеңірек кешен Ал-Ақса немесе Ал-Ақса мешіті кешені деп белгілі, және әл-Харам әш-Шариф (الحرم الشريف, ) деп те аталады. Рашид халифасы Омар немесе Омейяд халифасы Муавия I билігі тұсында мешіттің орнына жақын жерде шағын намаз үйі салынған. Қазіргі мешіт, кешеннің оңтүстік қабырғасында орналасқан, бастапқыда бесінші Омейяд халифасы Абд әл-Малик немесе оның ізбасары әл-Уалид I (немесе екеуі де) қауымдық мешіт ретінде, Соқпақтың (Купол) осімен бір бағытта салынған. 746 жылы болған жер сілкінісінен зардап шеккен мешіт 758 жылы Аббасид халифасы әл-Мансурмен қайта жаңартылған. 780 жылы Аббасид халифасы әл-Махди оны кеңейтіп, он бес қатар және орталық күмбезден тұратын еткен. Алайда, 1033 жылы Иорданның жарық аңғарындағы жер сілкінісі кезінде ол қайтадан қирады. Мешіт Фатимид халифасы әл-Захир (1021–1036) тарапынан қайта салынды, ол оны жеті қатарға дейін азайтты, бірақ ішкі бөлігін өсімдік мозаикаларымен әшекейленген күрделі орталық аркамен безендірді; қазіргі құрылымы 11 ғасырдың жоспарын сақтайды. Периодты жаңартулар кезінде биліктегі исламдық династиялар мешітке және оның айналасына, мысалы, күмбездер, қасбеттер, минареттер, мінбар және ішкі құрылымдар сияқты қосымшалар салды. 1099 жылы крестшілер басып алғаннан кейін мешіт сарай ретінде пайдаланылды және Темплиерлер орденінің штаб-пәтеріне айналды. 1187 жылы Саладин аймақты жаулап алғаннан кейін ғимараттың мешіт ретіндегі қызметі қайта жаңартылды. Кейінгі ғасырларда Әюбидтер, Мамлюктер, Осман империясы, Британдық Палестинаның Жоғарғы Мұсылман Кеңесі және Иорданияның Батыс жағалауды басып алу кезінде тағы да жаңартулар, жөндеулер және кеңейту жобалары жүргізілді. Батыс жағалауды Израильдің басып алуы басталғаннан бері мешіт Иерусалим Ислам Уақыфының тәуелсіз басқаруында қалып отыр.

Анықтама

"Әл-Ақса мешіті" ағылшын тіліндегі термині – араб тілінде екі түрлі мағынасы бар аль-Мәсжид әл-Ақса (ٱلْمَسْجِد ٱلْأَقْصَىٰ) және Джамиʿ әл-Ақса (جَامِع ٱلْأَقْصَىٰ) сөздерінің аудармасы. Біріншісі (аль-Мәсжид әл-Ақса) – Құранның 17-ші сүресіндегі "ең алыс мешіт" дегенге сілтеме жасайды, сондықтан ол Храм тауының барлық кешенін, сондай-ақ Харам әш-Шарифті білдіреді, ал екінші атауы (Джамиʿ әл-Ақса) – осы мақаланың тақырыбы, яғни күміс күмбезді қауымдық мешіт ғимаратына қатысты. 11 ғасырдың ғалымы Насыр Хусров, 15 ғасырдың ислам ғалымы Муджир әд-Дин, сондай-ақ 19 ғасырдың американдық және британдық шығыстанушылары Эдвард Робинсон, Әл-Муқаддаси оңтүстік ғимаратты (осы мақаланың тақырыбы) "Аль-Муғатта" ("жабық бөлік") деп атады, ал Насыр Хусров оны парсы тіліндегі "Пушиш" ("жабық бөлік", дәл "Аль-Муғатта" сияқты) немесе "Мақсура" (бүтінге синоним) деп атады. "Қибли" – бұл атауны сайтты басқаратын үкіметтік ұйым, Иерусалим Ислам Вакфы (Иордания үкіметінің бір бөлігі), Иордания үкіметі және Палестина Азат ету ұйымы ресми жарияланымдарда қолданады. Сондай-ақ, Ислам ынтымақтастығы ұйымы (оның міндеті – "мұсылман әлемінің ортақ дауысы" болу) және ЮНЕСКО, әрі түрлі ғалымдар да қолданады.

Құрылыс алдындағы жұмыстар

Мешіт Храм тауының оңтүстік бөлігінде немесе Харам әл-Шарифте орналасқан, бұл Ежелгі Ирод патшаның б.з.д. 20 жылдан бастап Екінші еврей ғибадатханасын қайта жаңарту кезінде кеңейткен қоршау. Мешіт Иродтың инженерлері салған жасанды платформада орналасқан, олар Тиропеон және Кидрон аңғарларына қарай кеңейтуден туындаған қиын топографиялық жағдайларды жеңу үшін аркалармен қолдау көрсеткен. Екінші ғибадатхананың соңғы кезеңінде мешіттің қазіргі орнында Корольдік стоа, қоршаудың оңтүстік қабырғасын бойлайтын базилика орналасқан. 1930 жылдары мешіттің жөндеу жұмыстары кезінде алынып тасталған ағаш арқалықтар мен панельдерді талдау олардың Ливан кедрі мен кипаристен жасалғанын көрсетті. Радиокөміртектік талдау кең ауқымдағы жас шамаларын көрсетті, соның ішінде б.з.д. 9 ғасырға дейін, ағаштардың кейбіреулері бұрын ескі ғимараттарда қолданылғанын көрсетті. Алайда, 2010 жылдары сол арқалықтарды қайта қарау Византия кезеңіне жататын жас шамаларын берді. 1930 жылдары қазба жұмыстары кезінде Роберт Гамильтон геометриялық өрнектермен көп түсті мозаикалық еденнің бөліктерін тапты, бірақ оларды жарияламады. Мозаиканың жасы туралы пікірталас бар: Захи Двира олардың исламға дейінгі Византия кезеңінен шыққандығын, ал Барух, Райх және Сандхаус олардың ғибадатхана тауының оңтүстік қабырғасына іргелес орналасқан Омейяд сарайының мозаикасына ұқсастығына байланысты Омейядтардың кейінгі кезеңіне жатқызады. Сонымен қатар, мозаикалық өрнектер 2-8 ғасырларда ислам, еврей және христиан ғимараттарында кең таралған. Әл-Ақса мешіті патша сарайы ретінде, сондай-ақ жылқыларға арналған тұрақ ретінде пайдаланылған. 1119 жылы крестшілер патшасы ғимарат ішіндегі сарайының жанында Темплерлер орденінің штаб-пәтерін орналастырды. Осы кезеңде мешіт құрылымдық өзгерістерге ұшырады, соның ішінде солтүстік серпорының кеңейтілуі, апсида мен бөлу қабырғасының қосылуы. Бұл жерде басқа құрылыстармен бірге жаңа монастырь мен шіркеу де салынды. Темплерлер ғимаратқа қақпалы батыс және шығыс қосымшаларды салды; батыс бөлігі қазір әйелдер мешіті, ал шығыс бөлігі Ислам мұражайы ретінде пайдаланылады. Саладиннің алдыңғысы – Зенгид сұлтаны Нур әл-Дин 1168-69 жылдары піл сүйегі мен ағаштан жасалған жаңа минбарды (мүлке) жасауды тапсырды, бірақ ол оның өлімінен кейін аяқталды. Нур әд-Диннің минбары 1187 жылдың қараша айында Саладинмен мешітке қосылды. Дамаск Әйюбид сұлтаны әл-Муазам 1218 жылы мешіттің солтүстік серпорына үш қақпасы бар серпор салдырды. 1345 жылы әл-Камил Шабан басшылығымен мамлюктер мешіттің шығыс жағына екі кеме мен екі қақпа қосты. Сұлтандар мұнараларға да қосымшалар жасады. 20 ғасырдағы алғашқы қайта жаңарту 1922 жылы болды, ол кезде Амин әл-Хусейни (Иерусалимнің бас мүфтиі) басшылығымен Жоғарғы мұсылман кеңесі түрік сәулетшісі Ахмет Кемалеттин Бейге Әл-Ақса мешіті мен оның маңындағы ескерткіштерді қалпына келтіруді тапсырды. Кеңес сонымен қатар британдық сәулетшілерге, мысырлық инженерлік сарапшыларға және жергілікті лауазымды адамдарға 1924-1925 жылдары Кемалеттин жүргізген жөндеу және толықтыру жұмыстарына қатысуға және бақылау жасауға тапсырды. Жаңарту жұмыстарына мешіттің ежелгі Омейяд негіздерін нығайту, ішкі бағаналарды түзету, арқалықтарды ауыстыру, мұрағат орнату, негізгі күмбездің ішкі бөлігінің аркалары мен барабандарын сақтау, оңтүстік қабырғаны қайта құру және орталық кемедегі ағаштарды бетон плитасымен ауыстыру кірді. Қайта жөндеу жұмыстары сонымен қатар Фатимид дәуіріндегі мозаикалар мен ішкі аркалардағы гипстен жасалған жазуларды көрсетті. Аркалар алтын және жасыл түсті гипспен безендіріліп, ағаш тіректері қоламен ауыстырылды. Боялған шыны терезелердің төрттен бірі Аббасидтер мен Фатимидтердің түпнұсқа дизайнын сақтау үшін мұқият жаңартылды. 1837 және 1927 жылғы жер сілкінісі қатты зақым келтірді, бірақ мешіт 1938 және 1942 жылдары жөнделді. 1927 жылғы жер сілкінісі мен 1937 жылдың жазында болған шағын сілкініс Әл-Ақса мешітінің шатырын құлатты, бұл мешіттің солтүстік қабырғасының жоғарғы бөлігін қайта құруға және бүкіл ішкі бетін қайта жаңартуға, орталық есіктердің жақтауларын және перделерін ішінара қайта құруға, серпорының бес бөлігінің алдыңғы жағын қайта жаңартуға және мешіттің шығыс жағына іргелес тұрған күмбезді ғимараттарды бұзуға себеп болды. 1951 жылдың 20 шілдесінде патша Абдулла І-ге палестиналық қарулы адам мешітке кіргенде үш рет оқ атып, оны өлтірді. Оның немересі Хусейн ханзада да оның қасында болды, бірақ оның көкірегінде тағылған медаль оқты бұрып тастады. 1967 жылдың 7 маусымында Алты күндік соғыс кезінде бұл орын Израильдің бақылауына өтті. 1969 жылдың 21 тамызында Австралиядан келген Денис Майкл Рохан атты евангелист христиан мешітті өртеп, Исаның екінші келуін жеделдетуді көздеді. Осы оқиғаға жауап ретінде Сауд Арабиясының королі Фейсал төрағалық еткен Ислам елдерінің саммиті сол жылы Рабат қаласында өтті. Әл-Ақса өртін 1972 жылы Ислам конференциясы ұйымының (кейін Ислам ынтымақтастық ұйымы) құрылуының ықпалды факторы деп есептейді. Өрттен кейін күмбез бетоннан қайта құрылып, түпнұсқадағы қабырғалы қорғасын эмальды қаптамасының орнына анодталған алюминиймен жабылған. 1983 жылы алюминий сыртқы қаптамасы аз-Захирдің түпнұсқа дизайнымен сәйкес келу үшін қорғасынмен ауыстырылды. 1980 жылдары Бен Шошан мен Йехуда Эцион, екеуі де Гуш Эмуним жер асты тобының мүшелері, Әл-Ақса мешіті мен Құбыла мешітін жаруды жоспарлады. Эцион осы екі мешітті жару Израильде рухани оянуға және еврей халқының барлық проблемаларын шешуге көмектеседі деп сенді. Олар сондай-ақ мешіттің орнында үшінші Иерусалим ғибадатханасы салынады деп үміттенді. 2014 жылдың 5 қарашасында Израиль полициясы Иерусалимді басып алғаннан бері алғаш рет Әл-Ақса мешітіне кірді, деді Ислам уақыфының директоры Шейх Аззам Әл-Хатиб. Бұрынғы медиа хабарларында «Әл-Ақсаға шабуыл жасау» деп айтылған нәрсе Харам әл-Шариф аумағына, емес, Әл-Ақса мешітіне қатысты.

Сәулет

Төртбұрышты Әл-Ақса мешіті мен оның айналасы кең аумақты қамтиды, бірақ мешіттің өзі шамамен гектар жерді алып жатыр және 5000-ға дейін құлшынатын адамды сыйдыра алады.

Қол жеткізу

Израильде тұратын немесе елге сапар шегетін мұсылмандар мен Шығыс Иерусалимде тұратын палестиналықтарға әдетте ғибадатхана тауына кіруге және әл-Ақса мешітінде дұға етуге шектеусіз рұқсат беріледі. Ал қалған уақыттарда бұл шектеулер ұзақ мерзімге созылады. Ең қатаң шектеулер Газадан келгендерге, одан кейін Батыс жағалаудан келгендерге қатысты. Израиль үкіметі бұл шектеулердің қауіпсіздік мақсатында енгізілгенін мәлімдейді. 2000 жылға дейін мұсылман емес саяхатшылар Вакфтан билет алып Ақса мешітіне кіре алатын. Бұл тәртіп Екінші интифада басталғанда тоқтатылды. Екі он жылдан астам уақыт өткен соң, Вакф Израиль мен Иордания арасындағы келіссөздердің нәтижесінде саяхатшылардың қайтадан кіруіне мүмкіндік тууы мүмкін деген үмітте.

Қазба жұмыстары

1967 жылғы соғыстан кейін Храм тауының сыртында бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. 1970 жылы Израиль билігі оңтүстік және батыс жақтағы мешіттің жанындағы қабырғалардан тыс жерде қарқынды қазба жұмыстарын бастады. Палестиналықтар Ақса мешітінің астына оның негізін құлатпақ ниетпен туннельдер қазылып жатыр деп сенді, бірақ Израиль тарапы мұны жоққа шығарды, мешітке ең жақын қазба оның оңтүстігінде екенін мәлімдеді. Израильдің дін істері министрлігінің археологиялық бөлімі 1984 жылы мешіттің батыс бөлігіне жақын жерде туннель қазып алды. ЮНЕСКО-ның Иерусалимдегі арнайы елшісі Олег Грабардың айтуынша, Храм тауындағы ғимараттар мен құрылыстар негізінен Израиль, Палестина және Иордания үкіметтерінің кімнің осы орынға жауапты екендігі туралы дау-жанжалдардың салдарынан нашарлап келеді. 2007 жылдың ақпан айында департамент археологиялық қалдықтарды іздеу үшін қазба жұмыстарын бастады, бұл үкіметтің Храм тауы кешеніне мұсылман емес адамдар үшін жалғыз кіреберіс – Муграби қақпасына апаратын құлаған жаяу өткелін қайта тұрғызуы тиіс болған жер еді. Бұл орын мешіттен шалқары орналасқан. Қазба жұмыстары бүкіл ислам әлемінде наразылық тудырды, Израиль мешіттің негізін қиратуға тырысып баққан деп айыпталды. Палестина Ұлттық Әкімдігінің сол кездегі премьер-министрі және ХАМАС жетекшісі Исмаил Хания палестиналықтарды қазба жұмыстарына қарсы наразылық акциясын өткізу үшін бірігуге шақырды, ал ФАТХ Израильмен бейбітшілік келісімін тоқтатуға дайын екенін мәлімдеді. Израиль тарапы оларға тағылған барлық айыптамаларды "абсурдты" деп жоққа шығарды.

Қақтығыстар

2021 жылдың сәуір айында, Құрбан айт пен Рамазан айы кезінде, бұл орын Израильдік қоныс аударушылар мен палестиналықтар арасындағы шиеленістің ошағы болды. Яһуди қоныс аударушылары Израиль мен Иордания арасындағы келісімді бұзып, мұсылман емес адамдарға кірмеуге рұқсат етілмеген аумақта дұға оқып, Торадан оқыды. 14 сәуірде Израиль полициясы аумаққа кіріп, мешіт маңындағы минареттердегі динамиктердің сымдарын күшпен кесіп, дұға шақыруын тоқтатты, себебі бұл дыбыс Израиль президентінің Батыс қабырғасындағы шарасына кедергі келтіріп жатыр деген уәде берді. 16 сәуірде 70 мың мұсылман мешіт маңындағы аумақта намаз оқыды, бұл COVID-19 пандемиясы басталғаннан бергі ең ірі жиын болды; полиция көпшілікті ғимаратқа кіргізбеді. 2021 жылдың мамыр айында Израильдік қоныс аударушылар талап еткен жерлерден палестиналықтарды күштеп шығару ниеті туралы хабарлар тарағаннан кейін, аумақтағы қақтығыстар нәтижесінде жүздеген палестиналықтар жарақат алды. 2022 жылдың 15 сәуірінде Израиль күштері Храм тауына кіріп, полиция қызметкерлеріне тас лақтырған палестиналықтарды тарату үшін көзден жасарғыш газ бен дыбыс бомбаларын қолданды. Кейбір палестиналықтар Әл-Ақса мешітінің ішіне бекініп, Израиль полициясы оларды ұстады. 150-ден астам адам жарақат алды және 400-і тұтқындалды. 2023 жылдың 5 сәуірінде Израиль полициясы ғибадатханаға шабуыл жасап, полицияға тас лақтырып, фейерверктер атып, өздерін және намаз оқып тұрғандарды ішке бекінген "қоздырушыларды" айыптады. Оқиғадан кейін Газадан Израильдің оңтүстігіне ракеталар ұшырылды. 2024 жылдың 22 сәуірінде Израиль полициясы 13 адамды ырымдық құрбандық үшін мал (ешкілер) әкелгені үшін ұстады, ал 2023 жылы 3 адам қой мен ешкілерді кіргізуге тырысқандары үшін тұтқындалды.