Кіріспе

Мешіттердің архитектуралық ерекшелігі

Минарет ( /mɪnərət/, /mɪnərɛt/; منارة, немесе مِئْذَنة; minare; گل‌دسته) – әдетте мешіттерге кіріктірілген немесе олардың қасына салынған мұнараның бір түрі. Минареттер көбінесе мұсылман намазға шақыруын (азан) мүезіндерден жеткізу үшін қолданылады, бірақ олар исламның болуының белгісі және нышаны ретінде де қызмет еткен.

Этимология

Минарет мұнарасын белгілеу үшін екі араб сөзі қолданылады: manāra және manār. "Минарет" ағылшын сөзі түрік тіліндегі (minare) нұсқасы арқылы пайда болған. Араб тіліндегі manāra (көпше түрі: manārāt) сөзі бастапқыда "шамдақ" немесе "жарық тіреуі" деген мағынаны білдірген, еврей тіліндегі "менора" сөзімен туыс. Бұл сөздің manwara деген көне қалпынан туындағаны болжамдалады. Екінші сөз, manār (көпше түрі: manā'ir немесе manāyir), "жарық мекені" дегенді білдіреді. Екі сөз де араб тіліндегі n w r түбірінен шыққан, ол "жарық" мағынасын білдіреді. Көптеген қазіргі мешіттерде адхан шақыруы мұсалладан (намаз залынан) микрофон арқылы минареттегі динамик жүйесіне беріледі. Көбінесе, мұндай орналасқан жер қауымға дұғаға шақыру үшін тиімді болмайтын. Олар сонымен қатар оларды салған мұсылман билеушілерінің саяси және діни құқығының белгісі болды.

Құрылыс және жобалау

Өңірдің әлеуметтік-мәдени ортасы минареттердің пішініне, мөлшеріне және түріне әсер етті. Әртүрлі аймақтар мен кезеңдерде минареттердің әр түрлі стильдері қалыптасты. Әдетте, мұнараның тірегі цилиндрлі, төртбұрышты (шаршы) немесе сегізбұрышты болып келеді. Кейбір минареттерде мұнара тірегінің бойында бірнеше балкондар орналасқан. Минареттер қолжетімді кез келген материалдан салынады және көбінесе аймақтан аймаққа өзгереді. Мединедегі алғашқы мұсылман қауымы Мұхаммедтің үйінің есігінен немесе шатырынан намазға шақырып, оны намаз оқу орны ретінде де пайдаланған, және бұл төрт Рашид халифасы (632–661) кезеңінде мешіттерде жалғасты. 19 және 20 ғасырдың басындағы көптеген ғалымдар минареттердің пайда болуын Омейяд халифаты кезеңімен (661–750) байланыстырып, олардың сол кезде Сириядағы шіркеу мұнараларын үлгі еткенін айтты. Бұл теория шамамен 50 жыл бойы минареттердің шығу тегі туралы стандартты ғылыми көзқарас болды. Осы кезеңге жататын, бірақ дәл мерзімі анықталмаған басқа минареттерге Ирандағы ең көне минарет – Сирафтың жұма мешітінің минареті және Дамасктағы Ұлы мешіттің қибла қабырғасының қарсы жағындағы минарет ("Келіншектің минареті" деп аталады) жатады, ол қазір Сирия аймағындағы ең көне минарет болып саналады (дегенмен, оның жоғарғы бөлігі бірнеше рет қайта салынған болуы мүмкін). Блум сондай-ақ, алғашқы Аббасид минареттері дұғаға шақыру үшін салынбағанын, олардың орнына маңызды қауымдық мешіттерге сәйкес келетін исламның символдары ретінде қабылданғанын айтады. Олардың муэдзинмен байланысы және намазға шақыру кейінірек қалыптасқан.

Мысыр

Мисыр тарихында минареттердің стилі әр түрлі болған. 9 ғасырдағы Ибн Тулун мешітінің минареті қазіргі Аббасид Самарасының спиральді минареттерін еліктеген, бірақ қазіргі мұнара 1296 жылы қайта құрылған. Фатимидтер тұсында (10-12 ғасырлар) жаңа мешіттерде әдетте минареттер болмады. Бір ерекше жағдай – 990 және 1010 жылдар аралығында салынған әл-Хаким мешіті, оның бұрыштарында екі минарет бар. Екі мұнараның пішіні біршама өзгеше: екеуінің де төртбұрышты негіздері бар, бірақ біреуінің үстінде цилиндрлі, ал екіншісі сегізбұрышты білігі бар. Бұл көп қабатты дизайн сол кездегі Мекке мен Мединадағы үлкен мешіттердің минареттерінен ғана табылған, бұл осы дизайндармен байланысты болуы мүмкін. Құрылысынан көп ұзамай мұнаралардың төменгі бөліктері, себептері нақты белгісіз, үлкен шаршы бастиондармен қоршалды, ал шыңдары 1303 жылы мамлюк сұлтанымен қайта салынды. Аюбидтер тұсында (12 ғасырдың соңынан 13 ғасырдың ортасына дейін) минареттердің детальдары Фатимидтердің жобаларынан алынған. Ең ерекшелігі – минареттердің шыңдарында шамдық құрылыстар жасалып, үстіне тік қабырғалы күмбез орнатылған, оның сыртқы түрін мабхара, яғни хош иіс жағу сауытымен салыстырған. Әл-Маридани мешітінің минареті (шамамен 1340 жыл) – толығымен сегізбұрышты шахтасы бар және сегіз жұқа бағанадан тұратын, ұңғылы таспен аяқталатын тар шамдық құрылымымен аяқталатын алғашқы минарет. Бұл стиль кейіннен Каир минареттерінің негізгі стандартты түріне айналды, ал мабхара стиліндегі шыңдар жоғалып кетті. Ол көптеген минареттердің қолданылуымен сипатталады. Бұл стильге Үндістан субконтинентіндегі Моғол сәулетінің ескерткіштері жатады, мысалы, Сикандрадағы Акбар қабірінің (1613 ж.) оңтүстік қақпасының шатырындағы минареттер, Джахангир қабіріндегі (1628-1638 жж.) минареттер және Тадж Махал кесенесін қоршап тұрған төрт минарет.

Ирак

Ирактағы ең көне минареттер Аббасидтер дәуіріне дейін сақталып келген. Самараның Ұлы мешіті (848–852) мешіт қабырғаларының сыртында тұрған, спиральды баспалдақпен оралған цилиндр пішіндес кірпіш мұнарасымен бірге, ең ерте сақталған минареттердің бірін қамтиды. Бұл Аббасидтер дәуіріндегі ең биік минареттердің бірі және 6000 текше метрден астам кірпіш қалаудан тұратын әлемдегі ең ірі тарихи минарет болып табылады.

Мағриб және әл-Андалус

Магрибте (қазіргі Алжир, Ливия, Мавритания, Марокко, Тунис және Батыс Сахараны қамтитын аймақ) және тарихи Аль-Андалуста (қазіргі Гибралтар, Португалия, Испания және Оңтүстік Франция) минареттер дәстүрлі түрде төртбұрышты шахтаға ие және екі деңгейлі болып орналасқан: шахтаның көп бөлігін құрайтын негізгі бөлігі және одан жоғары орналасқан, одан әлдеқайда кішірек қосалқы мұнара, ол мыс немесе латунь шарларынан тұратын әшекеймен аяқталады. Магрибтегі кейбір минареттер сегізбұрышты шахтаға ие, бірақ бұл белгілі бір аймақтарға немесе кезеңдерге тән; мысалы, Мароккодағы Шефшауеннің Ұлы мешітінің, Оуаззаненің Ұлы мешітінің, Танжердің Касба мешітінің және Асиланың Ұлы мешітінің минареттері, немесе Тунистің Османдық дәуірінде салынған Юсеф Дей мешіті мен Хаммуда Паша мешіті. Шахтаның ішінде баспалдақ, ал кейде пандус минареттің жоғарғы жағына дейін жетеді. Оның пішіні – төртбұрышты негізі, ені азая беретін үш қабаты бар алып мұнара, жалпы биіктігі 31,5 метр.

Түркия

Рум селжұқтары, Селжұқ империясының мұрагер мемлекеті, ирандық бастауға ие кірпіштен жұп портал минареттерін салған. Осман сәулеті бұрынғы селжұқ үлгілерін қабылдады және цилиндрлі, жоғарыға қарай тарылатын минарет пішіндерімен, шаршы негізді ирандық дәстүрді жалғастырды. Оның биіктігін тек 1574 жылғы Эдирнедегі Селимие мешітінің 70,89 метрлік минареттері ғана басып өтті, олар Осман сәулетінің ең биік минареттері болып табылады. Кейінгі Осман минареттері де қарапайымданып, біркелкі дизайнға ие болды. Көп минареттердің дамуы Стамбулдағы Сұлтан Ахмет мешітінде (көк мешіт деп те аталады) жеті минаретке жетті.