Кіріспе
Мүмбар (منبر; кейде мимбер деп латын әрпімен жазылады) – мешітте имамның (намазды басқарушының) уағыз (хутба) айту үшін тұратын мінбер. Ол басқа да ұқсас жағдайларда, мысалы, баяндамашы жиынға лекция оқитын Хұсанияда да қолданылады.
minbar, a pulpit in the mosque
A minbar (منبر; sometimes romanized as mimber) is a pulpit in a mosque where the imam (leader of prayers) stands to deliver sermons (خطبة, khutbah). It is also used in other similar contexts, such as in a Hussainiya where the speaker sits and lectures the congregation.
Этимология
Бұл сөз араб тіліндегі ن ب ر n b r ("көтеру, биіктету") түбірінен туындаған; араб тіліндегі көпше түрі manābir (مَنابِر). Кейіннен ол барлық жұма мешіттерінде қалыпты жағдайға келді және жергілікті имамдар қолданды, бірақ биліктің символы ретінде маңыздылығын сақтап қалды. Минбарлар шіркеудегі мінберге ұқсас болғанымен, олардың функциясы мен орны шіркеудегі оқу тұғына жақын, имам оны түрлі оқулар мен дұғалар үшін пайдаланады. Минбар михрабтың оң жағында орналасқан, ол мешіттің ең шеткі қабырғасындағы дұға бағытын (яғни Меккеге қарайтын бағытты) көрсететін ойық. Ол әдетте кішкентай мұнара сияқты болып келеді, жоғары жағында орындық немесе шатыр сияқты құрылыс және оған апаратын баспалдақ болады. Баспалдақтың төменгі жағында көбінесе есік немесе портал орналасқан. Көптеген христиан мінберлерінен айырмашылығы, минбарға апаратын баспалдақтар әдетте тік сызықта, орындықпен бір осьте орналасқан.
Шығу тегі
Ислам әлеміндегі ең алғашқы тіркелген минбар – Мұхаммед пайғамбарымыздың 629 жылы Мединеде жасаған минбары. Ол қарапайым екі сатыдан және тақ сияқты орындықтан тұрды. Осының нәтижесінде, кейіннен мұсылман билеушілері өздерінің ірі қалаларының басты мешіттері үшін әсем әшекейленген минбарлар жасауға көп қаражат жұмсаған. Бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне исламдық мінбар – Тунис еліндегі Каируан қаласындағы Ұлы мешіттің минбары. Ең көне сақталған мысалы – 1091 жылы Фатимидтер кезінде, бастапқыда Аскалон қаласындағы қасиетті орын үшін тапсырыс берілген Хеброн қаласындағы Ибрахими мешітінің минбары. Онда геометриялық өрнектер мен арабша жазулар бар. Ең танымал минбарлардың бірі – Иерусалимдегі әл-Ақса мешітінің минбары (Саладиннің минбары деп те аталады), оны 1168-69 жылдары Нұр әд-Дин тапсырыс етіп, төрт түрлі шебер өнерлі қол қойған. Бұл минбар әдеттегі түзу сызықтардың орнына иілген сызықтарды қолданып, көпбұрыштар құру арқылы сәндік геометриялық өрнектерді одан әрі дамытады.
Мағриб
Магриб аймағында 10-дан 15-ғасырға дейінгі бірнеше ағаш минбарлар сақталған. Екеуі де ағаш құрылыс, біреуінің бүйір жақтары бейімталды ою-өрнектермен безендірілген тікбұрышты панельдермен, екіншісінің бүйір жақтары сегізбұрышты геометриялық ою-өрнектермен әшекейленген. Наиндегі минбар – Ирандағы шатыры бар сирек минбарлардың бірі. Ол Наиндегі минбардың жалпы пішінімен ұқсас. 1329-1330 жылдарға салынған бұрынғы Үлмас әл-Хаджиб мешіті үшін де мрамордан жасалған минбар салынған. Оның тек фрагменттері ғана сақталған (Қаһирдегі Ислам өнері мұражайында сақталады), бірақ олар мамлюк дәуіріндегі ең жоғары сапалы тас өңдеудің бір бөлігін көрсетеді. Каирдегі Сұлтан Хасан мешітінің тас минбары (шамамен 1360 жыл) салыстырмалы түрде қарапайым, бірақ оның ерекше әшекейлі қола есіктері бар.
Осман дәуірі
Османлы мінбарлары шатырларының пішінімен ерекшеленеді, онда дәстүрлі кішкентай күмбез Османлы мінареттерінің қақпақтарына ұқсас биік, көпбұрышты конусқа алмастырылған. Амасиядағы Ахмет-паша мешітіндегі мінбар – бұл ертедегі ерекше мысал, ол мұқият ойылған гүлдік өрнектермен безенілген. Османлы мінбарларының ең жақсы үлгілерінде негізгі қабырғалары геометриялық тесіктермен және аркадалармен жасалған. Бұл стильдің шыңы Эдирнедегі Селимие мешітінің мінбарында (шамамен 1574 ж.) жақсы көрінеді. Бұл мінбардың конустық қақпағы да декоративтік плиткалармен жабылған, бұл ерекшелік Соколлу Мехмет-паша мешітінің сәл ертерек мінбарымен ортақ. Кейінгі ғасырларда Осман барокко стилі енгізілгеннен кейін, мінбарлар еуропалық бароккодан шабыттанған әртүрлі мотивтермен ойылған.
Үндістан субконтиненті
Индия субконтинентінде минбарлар стилі мен мөлшері жағынан әртүрлі болды, бірақ бүкіл аймақ бойынша тас басты материал болып табылды. Ерте заманда ағаштан жасалған минбарлар қолданылған болуы мүмкін, бірақ олардың көбі немесе бірі де сақталған жоқ. Кейбір минбарлар қарапайым сатылардан ғана тұрады, ал басқалары өте әсем. Басқа түрлерінің арасында Бенгал сұлтандығы мен Гуджарат сұлтандығының минбарларында көбінесе шатырлар кездеседі, ал Жунпур сұлтандығы мен Моғол империясының минбарларында мұндай шатырлар болмайды. Шатырлы типтің ең әдемі мысалының бірі – 1454 жылға дейін салынған Малва аймағындағы Манду қаласындағы Жұма мешітіндегі минбар. Оның жергілікті стильдегі күмбезі қисық тіреулермен ұсталып тұр. Гуджарат және Малва аймақтарында минбардың бірінші сатысының алдында бастапқы мақсаты белгісіз кішкентай шаршы алаңша орналасқан. Деканда минбар көбінесе үш сатыдан тұратын қарапайым баспалдақ болып табылады. Моғол империясында кейбір минбарлар да үш сатылы қарапайым дизайнға ие болды, бірақ олар кейде өте жылтыратылған немесе инкрустацияланған мәрмәрмен әшекейленген (әсіресе Шах Жахан тұсында) немесе тесілген тас қоршауларымен безендірілген.