Кіріспе
Атапаска тілі - Юкон аймағының орталық және оңтүстік бөліктерінде тұратын Солтүстік және Оңтүстік Тутчон тайпаларының сөйлейтін атапаска тілі. Тутчон Солтүстік Атапаска тілдік тобына жатады және екі негізгі нұсқасы бар: Оңтүстік және Солтүстік. Олар кейде жеке тілдер деп есептелсе де, Солтүстік және Оңтүстік Тутчон тілінде сөйлейтін адамдар әдетте бір-бірін әңгімелескенде түсіне алады, бірақ бұл орташа қиындықпен жүзеге асырылады. Оңтүстік Тутчон тілінде Айшихик, Бурваш-Лэндинг, Шампан, Хайнс-Джанкшн, Клу-Лейк, Клюкшу, Лабердж-Лейк және Уайтхорс елді мекендерінде сөйлейді. Солтүстік Тутчон тілі Юконның Майо, Пелли Кроссинг, Стюарт Кроссинг, Кармакс және Бивер Крик қалаларында қолданылады.
Tutchone is an Athabaskan language spoken by the Northern and Southern Tutchone First Nations in central and southern regions of Yukon Territory, Canada. Tutchone belongs to the Northern Athabaskan linguistic subfamily and has two primary varieties, Southern and Northern. Although they are sometimes considered separate languages, Northern and Southern Tutchone speakers are generally able to understand each other in conversation, albeit with moderate difficulty. Southern Tutchone is spoken in the Yukon communities of Aishihik, Burwash Landing, Champagne, Haines Junction, Kloo Lake, Klukshu, Lake Laberge, and Whitehorse. Northern Tutchone is spoken in the Yukon communities of Mayo, Pelly Crossing, Stewart Crossing, Carmacks, and Beaver Creek.
Қайта жаңғырту жұмыстары
Тутчон тілі қауіпті тілдер санатына жатқызылады, себебі оның сөйлеушілер саны ағылшын тіліне жылдам ауысуда. 2011 жылғы халық санауы бойынша Солтүстік тутчон тілінде 210 адам, ал Оңтүстік тутчон тілінде 140 адам сөйлейтін болды.
Сауаттылық және құжаттама
Юконның жергілікті тілдер орталығы (YNLC) 1970 жылдардан бастап Оңтүстік тутчон тілінің құжаттамасы мен сауат ашуға қатысты ақпаратты, мысалы, әңгімелер мен әндерді, сондай-ақ негізгі зат есімдер сөздігі мен тіл сабақтарын сипаттайды. 1984 жылдан кейін сауат ашу бойынша қосымша семинарлар өткізілді. Мысалы, Оңтүстік тутчон тілінде туған Маргарет Уоркман жасаған оқулық және аудиоматериалдар бар. Бұл ақпарат, сондай-ақ Оңтүстік тутчон тілін үйрену және құжаттауға арналған басқа да мультимедиялық ресурстар қазіргі уақытта YNLC арқылы қолжетімді. Сонымен қатар, 1994 жылы Та’ан Квачаан кеңесі ауызша тарих және тілді сақтау жобасына қатысты, оның аясында дәстүрлер, шежіре және тағы басқа ақпараттар құжатталды.
Білім
Тутчон тілінде сабақтар 1980 жылдардың басынан бері Юкон мектептерінде оқытылып келеді. Оңтүстік тутчон тіліндегі сабақтар Клуан көліндегі мектептерде 1-12 сынып оқушыларының оқу жоспарына қосылған, ал Уайтхорстағы үш бастауыш мектепте Оңтүстік тутчон тілінде тіл үйрену бағдарламалары бар. Хайнс-Джанкшендегі Сент-Илиас қауымдастық мектебі де 1-12 сынып оқушыларына Оңтүстік тутчон тілінде сабақтар ұсынады: бір мұғалім 1-4 сыныптармен, екіншісі 5-12 сыныптармен жұмыс істейді. Бұған қоса, Юконның жергілікті тілдер орталығы мектептерге тіл үйренуде көмек көрсетеді, мысалы, жоғары сынып оқушыларына арналған "Dakeyi – Our Country" бағдарламасы.
Қоғамдастықпен байланыс
Оңтүстік Тутчон тіліне қатысты Юкон аймағында түрлі лагерьлер, семинарлар мен бағдарламалар аясында қоғамдық ынтымақтастық үздіксіз жалғасуда. Мысалы, 1995 және 1996 жылдары Клуан алғашқы халықтары тілді үйрету және қолдануды үйде және қоғамда қолдау мақсатындағы "Бірлесіп жұмыс істеу арқылы оны ұрпаққа жеткізу" семинарының сессияларына қатысты. Сонымен қатар, Оңтүстік Тутчон тайпалық кеңесі 1996 жылы тілдік бағдарламаларды қарастыру және ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді стратегиялық жоспарларды жасау үшін "Какваддин – Ізді белгілеу" атты алғашқы тілдік конференциясын өткізді. Бұл 1997 жылы Клюкшудағы "Атаңның жолымен" лагерін қоса алғанда, табысты бағдарламаларға әкелді. 2018 жылы Шампан және Айшихик алғашқы ұлысы тілді бұрын білетін ересектерге арналған екі жылдық Оңтүстік Тутчон тіліне толыққанды ену бағдарламасын бастады. Бағдарлама әзірленуде және Юкон аймағында осы сияқты алғашқы бағдарлама болып табылады.
Танымал мәдениетте
Джерри Альфредтің Солтүстік Тухоне тілінде орындалған "Этси Шон" (Ата әні) 1996 жылы ең жақсы аборигендік альбом санатында Juno сыйлығын жеңіп алды. 2011 жылдан бері Уайтхорсте жыл сайынғы көп салалы өнер мен мәдениет фестивалі – Адяка мәдени фестивалі өткізіліп келеді. Адяка – Оңтүстік Тухоне тілінде "жарыққа келу" деген мағынаны білдіреді және фестиваль Юконның алғашқы халықтарының өнері мен мәдениетін, оның ішінде осы халықтардың мәдениетін атап өтеді.