Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1700-1950 жылдардағы АҚШ-тың оңтүстік жағалауындағы жергілікті пиджин
1700s–1950s indigenous pidgin of the coastal southern US
Мобиль жаргоны (сондай-ақ Мобиль сауда тілі, Мобиль сауда жаргоны, Чикасау–Чоктау сауда тілі, Яма) – Мексика шығанағы бойында тұратын үнді тайпалары арасында лингва франка ретінде қолданылған пиджин. Бұл тіл, негізінен Луизианадағы үнді тайпаларының арасында кеңінен таралған. Оның 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың басында пайда болғанын көрсететін деректер бар. Оны қолданған тайпалар: Алабама, Апалачи, Билокси, Чакато, Пакана, Паскагула, Таенса, Туника, Каддо, Чикасау, Хума, Чоктау, Читимача, Натчез және Офо. Атаудың шығу тегі Орталық Мексика шығанағының жағалауындағы Мобиль үндістерімен байланыстырылған, бірақ бұл тіл олардан тумаған; Мобиль жаргоны лингвистикалық және грамматикалық тұрғыдан Мобиль үндістерінің дәстүрлі тілінен мүлдем өзгеше. Мобиль жаргоны әртүрлі тілде сөйлейтін тайпалар мен еуропалық жазбагерлер арасындағы сауданы жеңілдетті. Мобиль жаргонының алғаш рет қашан қолданыла бастағаны туралы пікір талас әлі де жалғасуда. Джеймс Кроуфорд сияқты ғалымдар, Мобиль жаргонының пайда болуы Луизиана француз колониясы құрылғаннан кейінгі тілдік әртүрлі ортамен байланысты деп санайды. Дегенмен, басқалары төменгі Миссисипи алқабындағы тілдік әртүрлілік еуропалықтармен тұрақты байланыс орнатуға дейін ортақ коммуникация қажеттілігін тудырды деген пікірде. Мексика шығанағы мен Миссисипи аңғарының үнділері әрқашан бірнеше тілде сөйлеген, көбінесе сол аймақта тұратын басқа тайпалардың тілдерінде. Мобиль үнділері де, көрші тайпалар сияқты көп тілді болған. 19-ғасырдың басында Мобиль жаргоны тек қана байланыс құралы ретінде ғана емес, жеке сәйкестендіру құралына айналды. Үнді шығанағының жағалауындағы қауымдастықта сырттан келгендердің саны артып, Мобиль жаргоны кімнің шынымен сол аймақтың тумасы екенін анықтауға көмектесті, сондай-ақ Мобиль үнділеріне солтүстіктен келген үнді емес халықтың кеңеюінен әлеуметтік оқшаулануға мүмкіндік берді.
Mobilian Jargon (also Mobilian trade language, Mobilian Trade Jargon, Chickasaw–Choctaw trade language, Yamá) was a pidgin used as a lingua franca among Native American groups living along the Gulf of Mexico around the time of European settlement of the region. It was the main language among Native tribes in this area, mainly Louisiana. There is evidence indicating its existence as early as the late 17th to early 18th century. The Native groups that are said to have used it were the Alabama, Apalachee, Biloxi, Chacato, Pakana, Pascagoula, Taensa, Tunica, Caddo, Chickasaw, Houma, Choctaw, Chitimacha, Natchez, and Ofo. The name is thought to refer to the Mobile Indians of the central Gulf Coast, but did not originate from this group; Mobilian Jargon is linguistically and grammatically different from the language traditionally spoken by the Mobile Indians. Mobilian Jargon facilitated trade between tribes speaking different languages and European settlers. There is continuing debate as to when Mobilian Jargon first began to be spoken. Some scholars, such as James Crawford, have argued that Mobilian Jargon has its origins in the linguistically diverse environment following the establishment of the French colony of Louisiana. Others, however, suggest that the already linguistically diverse environment of the lower Mississippi basin drove the need for a common method of communication prior to regular contact with Europeans. The Native Americans of the Gulf coast and Mississippi valley have always spoken multiple languages, mainly the languages of the other tribes that inhabited the same area. The Mobilians, like these neighboring tribes, were also multi lingual. By the early 19th century, Mobilian Jargon evolved from functioning solely as a contact language between people into a means of personal identification. With an increasing presence of outsiders in the Indian Gulf coast community, Mobilian Jargon served as a way of knowing who was truly a native of the area, and allowed Mobilians to be socially isolated from non Indian population expansion from the north.
Тарату
Мобиль тілі Флориданың солтүстік-батыс жағалауынан бастап, қазіргі Алабама және Джорджия штатарының шекарасынан батысқа қарай Шығыс Техасқа дейін, ал солтүстікте Төменгі Миссисипи алқабынан (қазіргі Оңтүстік және Орталық Иллинойс) Оңтүстік Миссисипи өзені дельтасы аймағына дейін қолданылған. Бұл тілді Алабама, Апалачи, Билокси, Чакато, Пакана, Паскагула, Таенса, Туника, Каддо, Чикасау, Чоктау, Читимача, Натчез және Офо тайпалары қолданғандығы белгілі. Мобиль жаргонының 18-ші ғасырдың соңында Миссури өзенінің бойымен 500 миль жоғары ағысында Ойо немесе Осадж үндістерінің арасында қолданылғанына қатысты белгілі бір дәлелдер бар. Кейбір ғалымдар бұл тілдің Солтүстік-Шығыстан Орта Батысқа дейінгі аймақта алгонкин тілдерін қолданатын тайпалармен байланыста болғанын немесе бір жолмен болса да қарым-қатынаста болғанын жоққа шығармайды. Мобиль жаргоны алгонкин тілдерімен бірнеше сөздерді ортақ етеді, мысалы, 'бала, шағала' деген мағынаны білдіретін papo(s) немесе papoš сөзі, Narragansett тіліндегі дәл осы мағынаны білдіретін pápūs сөзімен ұқсас. Тілдердің қалай араласқаны әлі белгісіз; мүмкін, Вирджиния және Солтүстік Каролинадағы алгонкин тілді халықтармен тікелей байланыс болған, немесе сол кезде алгонкин тілін қолданған француз саяхатшыларымен байланыс болған болуы мүмкін. Басқа еуропалықтар да бұл тілді үйренген, бірақ оның мәдени ерекшеліктерін түсінбеген; олар тек үндістермен сауда жасау үшін қажетті деңгейде білген.
Mobilian was used from the Florida northwest coast and area of the current Alabama Georgia border westward as far as eastern Texas and in the north from the lower Mississippi Valley (currently south and central Illinois) to the southern Mississippi River Delta region in the south. It is known to have been used by the Alabama, Apalachee, Biloxi, Chacato, Pakana, Pascagoula, Taensa, Tunica, Caddo, Chickasaw, Choctaw, Chitimacha, Natchez, and Ofo. There is some evidence that Mobilian Jargon was used about 500 miles upstream the Missouri River near the Oyo or Osage Indians during the late 18th century. Some scholars also have reason to believe that the language was used or somehow came in contact with groups using the Algonquian languages of the Northeast to Midwest, with which Mobilian Jargon shares a number of words, such as papo(s) or papoš, meaning 'baby, child', which undeniably resembles the Narragansett word with the same meaning, pápūs. It is unknown how the crossover between the languages occurred; some possibilities include direct contact with Algonquian speaking peoples in Virginia and North Carolina, or perhaps contact with French explorers using the Algonquian language at the time. Other Europeans also learned the language, but not in a way where they understood the cultural aspects of it; just enough for them to be able to trade with the Indians.
Шығу тегі
Қалыптасқан пікір бойынша, ол 18 ғасырда француз тілімен байланыс арқылы пайда болған. Бірақ мұнда белгісіздік бар. Оның әртүрлі жергілікті контексттерде кеңінен қолданылуы арқасында Еуропадан бұрын пайда болғаны көрінеді, географиялық тұрғыдан бұл Оңтүстік-Шығыс үнділік тайпаларымен, бұрын Колумбияға дейінгі Миссисиппи кешенінің көп тілді басшылықтарымен және оның жергілікті грамматикасымен байланысты. Мобиль жаргонының кем дегенде 250 жылдық тарихы бар, ал ең сенімді жазбалар 1700 жылға дейін жетеді. Екі ғасыр бойы ол саудагерлер мен қоныс аударушылар сияқты сыртқы адамдармен қарым-қатынас құру үшін лингва франка ретінде әлеуметтік жағынан қабылданды. Тері саудагерлері осы тілді чоктау және чикасау тайпаларының аймақтарына таратқан деп есептеледі. Үндістер сыртқы адамдармен Мобиль жаргонында сөйлессе де, олар оның ерекше табиғаты мен функцияларын толық түсінбеді. Осы себепті үндістер мәдени кедергі жасап, өздерінің мәдени біртүтастығын және жеке өмірін үнді емес топтардан қорғады. Осының нәтижесінде Мобиль жаргонының кең таралғандығы оның ұзақ өмір сүруіне әкелді. Мобиль жаргоны – пиджинизацияланған немесе «бұзылған» / «күрделі» чоктау және чикасау тілдерінің (екеуі де Батыс Мускогиан) бір түрі, сонымен қатар алабама және коасати сияқты Шығыс Мускогиан тілдерінің, испан, француз және ағылшын сияқты отарлық тілдердің, сондай-ақ алгонкин және/немесе басқа тілдердің элементтерін де қамтиды. Памела Мунро чоктау тілінің басты үлес қосушы тіл екенін (чоктау және чикасау емес) дәлелдеді, бірақ бұл Эммануэль Дрексел тарапынан жоққа шығарылды. Ол Миссисипи алқабындағы мобилиандар мен оңтүстікке қарай жылжыған алгонкин тайпалары арасындағы тікелей байланыс нәтижесінде Мобиль жаргонындағы белгілі бір алгонкин сөздері пайда болды деген қорытындыға келді. Көбінесе бұл «қарыз сөздер» бір-екі әріппен ғана ерекшеленеді.
The accepted view of the origin is that it developed from contact with the French in the 18th century. But there is obscurity in that. It seems that there was a pre European origin that is supported through its well established use in diverse indigenous contexts, geographic overlapping with that of Southeastern Indian groups formerly associated in multilingual paramount chiefdoms of the pre Columbian Mississippian complex, and its indigenous grammar. Mobilian Jargon has a recorded history of at least 250 years where the first reliable evidence dated 1700. For two centuries it was socially accepted to use as a lingua franca with the outsiders they interacted with, such as traders and settlers. It is presumed that fur traders spread the language to Choctaw and Chickasaw provinces. Though Indians spoke in Mobilian Jargon to outsiders, the outsiders did not have a full understanding of how special the nature and functions of Mobilian Jargon was. Because of this, the Indians created a cultural barrier, preserving their cultural integrity and privacy from non Indian groups. The pervasiveness of Mobilian Jargon, as a result, created its longtime survival. Mobilian Jargon is a pidginized or "corrupted"/"complex" form of Choctaw and Chickasaw (both Western Muskogean) that also contains elements of Eastern Muskogean languages such as Alabama and Koasati, colonial languages including Spanish, French, and English, and perhaps Algonquian and/or other languages. Pamela Munro has argued that Choctaw is the major contributing language (not both Choctaw and Chickasaw) although this has been challenged by Emanuel Drechsel. He has concluded that the presence of certain Algonquian words in Mobilian Jargon are the result of direct contact between the Mobilians of the Mississippi valley and Algonquians moving southward. For the most part, these "loanwords" differ by only one or two letters.
Қайта жаңғырту
Мобиль тілі функционалды тіл ретінде сақталған жоқ. Оның көптеген тарихи жазбаларда, мысалы, журналдарда, күнделіктерде, есептерде және ғылыми еңбектерде құжаттамалық дәлелдері бар. Бірақ жазылған материал өте аз болды және еуропалықтардың Мобиль тілін толық түсінген жоқ деп есептеуге болады. Олар Мобиль тілінің барлық басқа үнді тілдерінің бастауы екеніне сенді, бірақ ол шындығында Шоктау және Чикасау тілдерінің қоспасы екенін байқамады. Мобиль тілі қолданыстан шығып, сауда тілі ретінде қажет болмай қалған соң, жоғалып, ақырында жойылды. Ол алғаш рет 1700 жылдары жазылған және 1950 жылға дейін сөйленген. 1980 жылдары Луизиана аймағындағы қарттар әлі де бірнеше сөз бен тіркестерді есінде сақтап қалған. 2012 жылы Францияның Монпелье қаласындағы Mezcal Jazz Unit тобы Муског ұлтының тарихшысы Грейхок Перкинспен интернет арқылы байланысып, "Ежелгі халық ертегілерінің әсерлі әндері мен Мобиль тілінде айтылған қазіргі заманғы оқиғалар" енген "Тринадцать лун" атты жазба жасады.
Mobilian has not survived as a functional language. There is documentary evidence of it in numerous historical records such as journals, diaries, reports and scholarly treatments. What was recorded, though, was very little, and it is safe to assume that Europeans did not have a full understanding of Mobilian. They believed that Mobilian was the mother of all other Indian languages, failing to notice that it was actually a hybrid of the Choctaw and Chickasaw languages. When it was no longer needed as a spoken trade language, Mobilian was lost and eventually became extinct. It was first written about in the 1700s and was spoken until the 1950s, In the 1980s elders in the Louisiana region could still recall a few words and phrases. In 2012, the Mezcal Jazz Unit of Montpellier, France, collaborated by Internet with Grayhawk Perkins, a historian of the Muskogean nation, to make a recording titled Thirteen Moons, which features "the soulful chants of ancient folk tales and more modern stories told in Mobilian."