Кіріспе

Парагвай тілінің түпкі нұсқасы, Парагвай варианты

Гуарани ( /ɡ//w//ɑːr//ə/'/n//iː//, /'/ɡ//w//ɑːr//ən//i/ GWARəNEE, GWARənee) тілі, әсіресе "халық тілі" деп белгілі болған Парагвай гуаранисі, Оңтүстік Америка тілі болып табылады және Тупиан тілдер отбасының Тупи–Гуарани тармағына жатады. Бұл Парагвайдың ресми тілдерінің бірі (испан тілімен бірге), онда халықтың көпшілігі сөйлейді, ал ауылдық халқының жартысы тілді монолингвті сөйлейді. Тілдің түрлері көрші елдердегі қауымдастықтарда қолданылады, соның ішінде Аргентинаның солтүстік-шығысы, Боливияның оңтүстік-шығысы және Бразилияның оңтүстік-батысы. 2004 жылдан бері Аргентинаның Корриентес провинциясының екінші ресми тілі болып табылады. Гуарани испан және португал тілдерімен қатар МЕРКОСУР-дың үш ресми тілінің бірі болып табылады. Гуарани – ең көп таралған американдық тіл және Парагвай халқы мен көршілес қауымдастықтар арасында кеңінен қолданылады. Бұл американ тілдері арасында ерекшелік болып табылады; Батыс жарты шарда Еуропалық отаршылдық тілдерге (осы жағдайда, испан тілінің басқа ресми тілі) тіл ауысуы дерлік жалпы құбылыс болды, бірақ парагвайлықтар испан тілін қабылдағанмен бірге өздерінің дәстүрлі тілін сақтап қалды. 1639 жылы "Гуарани тілінің қазынасы" (Tesoro de la lengua guaraní) атты кітабында гуарани тілінің алғашқы грамматикасын жариялаған иезуит діни қызметкері Антонио Руис де Монтойа оны "өте бай және әдемі, ең танымал тілдермен бәсекелесе алатын" тіл деп сипаттады. "Гуарани" атауы әдетте Парагвайдың ресми тілі үшін қолданылады. Дегенмен, бұл диалект тізбегінің бір бөлігі болып табылады, оның көптеген құрамдас бөліктері де жиі гуарани деп аталады.

Тарих

Классикалық түрінде гуарани тілі миссионерлік аумақтарда қолданылатын жалғыз тіл болған кезде, парагвайлық гуаранидің тамырлары иезуиттік редукциялардан тыс жерде жатыр. Қазіргі заманғы зерттеулер көрсеткендей, гуарани тілі колониялық Парагвайдың ең негізгі тілі болды, редукциялардың ішінде де, сыртында да. 18 ғасырда иезуиттерді қуғаннан кейін, редукциялардың тұрғындары біртіндеп солтүстікке және батысқа, Асунсьонға қарай көшіп кетті, бұл демографиялық өзгеріс миссионерлердің оңтүстік және шығыс аумақтарында сақтаған иезуиттік диалектіден айқын бір жақты қашықтыққа алып келді. Көбінесе, иезуиттердің гуарани тілі испан тілінен тікелей фонетикалық қарыздардан сақтанды. Оның орнына, миссионерлер тілдің агглютинативті сипатына сүйеніп, гуарани морфемаларынан жаңа, нақты аудармалар немесе калька терминдерін жасады. Бұл процесс иезуиттерді еуропалық ұғымдарды жеткізу үшін күрделі, жоғары синтетикалық терминдерді қолдануға итермеледі. Керісінше, миссиялардың сыртында сөйленген гуарани тілі испандық тілдің еркін, реттелмеген ағынымен сипатталды; көбінесе испан сөздері мен тіркестер гуарани тіліне минималды фонетикалық бейімделумен енгізілді. Бұл құбылыстың жақсы мысалы – "коммуния" сөзі. Иезуиттер өздерінің агглютинативті стратегиясын қолданып, бұл сөзді "Тупарахава" деп аударды, бұл "Тупа" сөзінен жасалған калька, яғни "Құдай" деген мағынаны білдіреді. Қазіргі парагвайлық гуарани тілінде бұл сөз "komuño" деп аударылады. Редукциялардан көшіп шыққаннан кейін, гуарани тілінің бұл екі ерекше диалектісі алғаш рет кең аумақта байланысқа келді. Сөйлеушілердің басым көпшілігі парагвайда сөйлеушілердің нақты қолдануынан пайда болған нұсқаның пайдасына, аз сөйлейтін, жоғары реттелген иезуиттік нұсқадан бас тартты. Бұл қазіргі заманғы гуарани тілінде "қоспа" дегенді білдіретін Жопара деп аталады.

Саяси мәртебесі

Парагвайда кең таралған гуарани тілі, тәуелсіздік алғаннан бергі тарихының көп бөлігінде парагвай үкіметтері тарапынан қанауға ұшырады. Ол 100 жылдан астам уақыт бойы мемлекеттік мектептерде тыйым салынған. Дегенмен, популистер тілге деген мақтанышты ұлтшылдық сезімді қоздыру және әлеуметтік бірлікті насихаттау үшін жиі пайдаланды. Альфредо Стросснердің автократиялық режимі кезінде оның "Колорадо" партиясы қарапайым парагвайлықтарға үндеу үшін осы тілді қолданды, бірақ Стросснер өзі ешқашан гуарани тілінде сөз сөйлеген емес. 1992 жылы парагвай демократиясы орнағаннан кейін, гуарани тілі жаңа конституцияда испан тілімен тең дәрежеде тіл ретінде мойындалды. Гуарани тілі Боливия мен Аргентинаның Корриентес провинциясының да ресми тілі болып табылады.

Жазу жүйесі

Гуарани тілі салыстырмалы түрде жақында ғана жазба тіліне айналды. Оның қазіргі заманғы алфавиті негізінен латын әрпінің кіші жиынтығын құрайды ("J", "K" және "Y" бар, бірақ "W" жоқ), сондай-ақ екі диакритикалық белгі және алты диграфпен толықтырылған. Оның орфографиясы көбінесе фонемалық, әріптерінің мәні көбінесе испан тіліндегілерімен ұқсас. Тильда әрпіне кіретін көптеген әріптермен қолданылады. Мысалы, Ñ/ñ жағдайында ол тіл алды мұрынды дыбысын тіл ұшы мұрынды дыбысынан (испан тіліндегідей) ажыратады, ал дауысты үстіне қойылғанда (португал тіліндегідей) мұрындық дауысты екенін көрсетеді: ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ. (Мұрындық дауыстылар басқа да бірнеше диакритикалық белгілермен жазылған: ä, ā, â, ã.) Тильда G̃/g̃ жағдайында да мұрындылықты көрсетеді, ол G дауысын мұрындық тильдасымен біріктіру арқылы мұрындық жоғарғы жақ дыбысын білдіреді. Бұл тілге тән G̃/g̃ әрпі орфографияға 20 ғасырдың ортасында салыстырмалы түрде жақында енгізілген, және оны қолдану туралы пікір келіспеушіліктер бар. Бұл Юникодта алдын ала құрастырылған символ емес, бұл типографиялық қиындықтарға әкелуі мүмкін – мысалы, кейбір жүйелерде "жою" пернесін екі рет басу қажет болуы, немесе компьютерлер мен қаріптердің глифтерді дұрыс құрастыру мүмкіндігі болмаған жағдайда бейімдеудің бұрыс болуы. Тек басымды мұрындық дауыстылар ғана мұрындық деп жазылады. Егер дауысты басымды болса, бірақ соңғы буын болмаса, онда ол жіті акцентпен белгіленеді: á, é, í, ó, ú, ý. Яғни, басымдық егер бар болса, мұрындық деп белгіленген дауыстыға түседі, егер жоқ болса, акцент қойылған буынға, ал екеуі де болмаса, соңғы буынға түседі. Көзі нашар көретін адамдар үшін Гуарани Брайль әрпі де бар.

Фоналогия

Гуарани буындары дауыссыз және дауыстыдан немесе тек дауыстыдан ғана тұрады; дауыссызға немесе екі немесе одан көп дауыссызға аяқталатын буын болмайды. Бұл (C)V түрінде бейнеленеді. Төмендегі кестеде IPA мәні көрсетілген. Егер әр түрлі болса, орфография төмендегі бұрышты жақшаларда (< >) көрсетілген.

Глотальді тоқтату

Глотальді тоқтау, гуарани тілінде "пусо" деп аталады, тек дауысты әріптердің арасында жазылады, бірақ дауысты әріппен басталатын сөздердің алдында дыбысталу ретінде кездеседі. Осы себепті, кейбір сөздерде бір-біріне жақын бірнеше глотальді тоқтаулар болады, нәтижесінде олар түрлі диссимиляция техникаларына ұшырайды. Мысалы, "Мен су ішемін" сөзі былай айтылады. Бұл гуарани тілі тарихындағы дыбыстық өзгерістердің нәтижесінде етістік формаларының ерекшелігі туындағанын көрсетеді. Глотальді тоқтаудың қаншалықты жойылуында да белгілі бір айырмашылықтар бар сияқты (мысалы, "Мен әкелемін" сөзінде). Ішкі глотальді тоқтаулар, екінші компоненті дауысты әріппен басталатын (демек, глотальді тоқтаумен басталатын) түбір болған ежелгі қосылыстардан сақталған болуы мүмкін.

Грамматика

Гуарани тілі – жоғары агглютинативті тіл, көбінесе полисинтетикалық деп саналады. Ол еркін S типіндегі белсенді тіл және Милевски типологиясында 6-сыныптық тіл ретінде жіктеледі. Әдетте, субъект-етістік-объект (SVO) сөз тіркесімен қолданылады, бірақ субъекті көрсетілмеген жағдайда объект-етістік тіркесі қолданылады. Тілде гендерлік категориялар жоқ және туа біткен анықталған артикль жоқ, бірақ испан тілінің ықпалынан la сөзі жекешеге, ал lo сөзі көпшеге анықталған артикль ретінде қолданылады. Бұл сөздер классикалық гуарани (гуараниет) тілінде кездеспейді.

Есімдіктер

Гуарани тілінде атаулы уақыт болады: өткен, оны kue арқылы, және болашақ, оны rã арқылы көрсетеді. Мысалы, tetã ruvichakue – "бұрынғы президент", ал tetã ruvicharã – "сайланған президент" деп аударылады. Өткен заманды білдіретін kue морфемасы көбінесе "бұрынғы", "өткен", "тастап кетілген", "бұрын болған" немесе "бір кездегі" деп аударылады. Бұл морфемаларды болашақта болуы тиіс болған, бірақ орындалмаған нәрсені білдіру үшін де қолдануға болады. Мысалы, бұл "дін қызметкері болу үшін оқыған, бірақ бітірмеген адам", яғни "бұрынғы болашақ дін қызметкері". Кейбір есімдер kue орнына re, ал rã орнына guã қолданады.

Жағдай және аспект морфемалары

ramo: іс-әрекеттің өте жақын екенін көрсетеді, көбінесе "жақсы ғана" деп аударылады: Oguahẽramo, "Ол тек қана жетті". kuri: іс-әрекеттің жақындығын көрсетеді. , "Мен тек қана жедім" (ha'u u етістігінің бірінші тұлғалық жекеше түрі, "жеу"). Оны сөз тіркесінен кейін де қолдануға болады, мысалы: "Менің басыма не келді, мен бақытты болдым". : бұрын болған оқиғаны көрсетеді және оның шындық екенін нақтылайды. , "Ол/ол ұзақ уақыт бұрын жоғалып кетті". : сөйлеуші бұрын күмәнмен болғанын, бірақ сөйлеген сәтте сенімді екенін көрсетеді. , "Ендеше, жаңа телевизор сатып алдың ба?" : нақты мәннің нақты емес екендігін білдіреді. , "Сіз біраз уақыт Асунсионда тұрдыңыз ғой". Дегенмен, қазіргі уақытта бұл морфема мағынасын жоғалтты, және және сөздік формасы ешқандай қосымшасы жоқ, ол қазіргі кездегі аорист: Upe ára resẽ reho mombyry, "сол күні сіз шықтыңыз және алысқа бардыңыз". ta: бірден болатын болашақ, сонымен қатар авторитарлық бұйрық ретінде қолданылады. Oujeýta ag̃aite, "ол/ол жақын арада қайтып келеді". ma: "жақсы ғана" деген мағынаны білдіреді. Ajapóma, "Мен оны жасадым". Осы екі жұрнақты қосуға болады: ahátama, "Мен қазір бара жатырмын". : жақын арада емес немесе әлеуметтік немесе моральдық себептермен жасалуы керек нәрсені білдіреді, бұл жағдайда неміс модальді етістігі sollen-ге сәйкес келеді. , "Бұл міндетті түрде орындалуы керек". ne: сөздің болуы мүмкін немесе сөйлеуші ойлап тапқан нәрсені білдіреді. Ол белгілі бір түрде испан тілінің шартты түрімен байланысты. Mitãnguéra ág̃a og̃uahéne hógape, "балалар қазір үйге қайтып келе жатқан шығар". hína, ína мұрындық сөздерден кейін: сөйлеу сәтіндегі үздіксіз іс-әрекет, қазіргі және толық үздіксіз немесе баса айту. Rojatapyhína, "біз от жағамыз"; , "Бұл мен!". vo: бұл hína-мен аздаған айырмашылығы бар, онда vo сөз сөйлеу кезінде не жасалып жатқанын міндетті түрде білдірмейді. , "Мен жұмыс істеймін (қазір міндетті емес)". pota: процесс басталғанға дейін жақындықты көрсетеді. Ajukapota, "Мен өлтіруді бастайтын нүктеге жақынмын" немесе "Мен өлтіруге айналып келемін". (Бұл жерде сандидің белгілі бір ережесі қолданылады: егер етістік po-да аяқталса, жұрнақ mbota-ға ауысады; ajapombota, "Мен оны қазір жасаймын"). pa: процесс толық аяқталғанын нақты көрсетеді. Amboparapa pe ogyke, "Мен қабырғаны толық боядым". Бұл жұрнақ ma-мен бірігіп, páma: , "енді біз сіздің барлық ойыңызды білдік" дегенді құрайды. mi: өткендегі әдеттегі іс-әрекет: Oumi, "Ол жиі келіп тұратын". Бұл - баса айтылмаған жұрнақтар: ta, ma, ne, vo, mi; сондықтан қысым етістіктің соңғы буынына немесе соңғы баса айтылған буынына түседі.

Ағылшын тіліндегі гуарани кредиттері

Ағылшын тілі португал тілі арқылы гуарани (немесе, мүмкін, тупи) тілінен аздаған сөздерді қабылдады, көбінесе жануарлар мен өсімдіктердің атауларын. "Ягуар" сөзі jaguarete сөзінен, ал "пиранья" – pira aña сөзінен келген ("тісті балық" – тупи тілінде: pirá 'балық', aña 'тіс'). Басқа сөздер: "агути" – акутиден, "тапир" – тапирадан, "асаи" – ("су шығаратын жеміс"), "варра" – агуарадан ("түлкі" мағынасында), "маргай" – "кішкентай мысық" мағынасындағы [[:gn:Mbarakaja], ал "жалпы су боасы" – "жылан" мағынасындағы [[:gn:Mbói] сөзінен. Жакаранда, гуарана және мандиока – гуарани немесе тупи-гуарани тілдерінен шыққан сөздер. Ипекакуанха (дәрілік препараттың атауы) тупи-гуарани тіліндегі осы атпен аталатын сөзден келген, оны ipe ka'a guene деп аударуға болады, яғни құсуды тудыратын, өрбуге бейім өсімдік. Парагвай және Уругвай аттарының өзі гуарани сөздері. Алайда, екі жердің де атын әртүрлі интерпретациялауға болады. (Қараңыз: Ел атауларының этимологиясы тізімі.) "Кугар" португал тіліндегі ескіше çuçuarana сөзінен алынған; бұл термин бастапқыда тупи тілінен ("шаш түсіне қарай бұғыға ұқсас") немесе гуарани тіліндегі guasu ara терминінен шыққан болуы мүмкін. Ал "пума" сөзі Перудің кечуа тілінен келген.