Солтүстік Америка Алгонкин Тілдері

Кіріспе

Солтүстік Американың алги тілдерінің кіші тобы – алгонки тілдері (/æ//l/'/ɡ//ɒ//ŋ//k//(//w//)//i//ə//n/ alGONGk(w)eeən; сондай-ақ алгонкиан) – Американың жергілікті тілдерінің кіші тобы болып табылады және алги тілдер отбасындағы көптеген тілдер осы топқа кіреді. Алгонки тілдер отбасының атауы, алгонкиан тілдер отбасының ересек мүшесі болып табылатын жергілікті оджибве тілінің (чиппева) орфографиялық тұрғыдан ұқсас алгонкиан диалектісінен ерекшеленеді. «Алгонкин» термині маласит тілінен шыққан «elakómkwik» сөзінен, яғни «олар біздің туыстарымыз/одақтастарымыз» деген мағынадан туындаған деп саналады. Алгонки тілдерінде сөйлейтін адамдар Солтүстік Американың шығыс жағалауынан Роки тауларына дейін тараған. Отбасының барлық тілдерінен шыққан прото-тіл, прото-алгонки тілі, шамамен 2500-3000 жыл бұрын қолданылған. Бұл тілдің қай жерде сөйленгені туралы ғалымдар арасында әлі де бірлік жоқ.

Грамматикалық ерекшеліктері

Алгонкиан тілдері отбасы күрделі полисинтетикалық морфологиясымен және күрделі етістік жүйесімен ерекшеленеді. Ағылшын тілінде көп сөзбен айтылатын нәрсені бір сөзбен беруге болады. Мысалы: (Меномини) paehtāwāēwesew "Оны жоғары күштер естиді" (paeht 'есту', āwāē 'рух', wese – пассивтеуші, w – үшінші тұлғаның жатіс есімдігі) немесе (Жазықтық Кри) kāstāhikoyahk "Бізді ол қорқытады". Бұл тілдерді Леонард Блумфилд, Айвз Годдард және тағы басқалар жан-жақты зерттеді. Алгонкиан тіліндегі есімдердің жанды/жансыз жіктелуі бар: кейбір есімдер жанды, ал қалғандары жансыз деп саналады. Есімдерді жанды немесе жансыз деп бөлудің семантикалық маңызы бар ма, жоқ па деген пікірталас әлі де жалғасуда, ғалымдар оны анық семантикалық мәселе деп, немесе таза синтаксистік мәселе деп, ал арасында түрлі аргументтерді келтіреді. Құрылымдық лингвистика ғалымдары есімнің жандылығын анықтау үшін тұрақты семантикалық жүйе болмағандықтан, мұның тек лингвистикалық сипаттама болуы керек деп санайды. Ал антропологиялық лингвистер керісінше, жандылық пен рухани маңызы бар деп есептелетін нысандар арасындағы тығыз байланысты дәлелдейді. Тағы бір маңызды айырмашылық – жақын және алыс деп белгіленген есімдердің арасындағы қарым-қатынас. Жақын есімдер – мәтінде ең маңызды немесе орталық деп есептелетін есімдер, ал алыс есімдер – мәтін үшін маңыздылығы төмен есімдер. Жеке есімдер үш тұлғаны, екі сан (жекеше және көпше), бірінші тұлғаның кіріктірілген және шығарылған көпше түрін, сондай-ақ үшінші тұлғаның жақын және алыс түрлерін ажыратады. Етістіктер төрт классқа бөлінеді: жанды объектісі бар өтеулі етістіктер ("TA" деп қысқартылады), жансыз объектісі бар өтеулі етістіктер ("TI"), жанды жатысы бар өтеусіз етістіктер ("AI") және жансыз жатысы бар өтеусіз етістіктер ("II"). Алгонкиан тілдерінің ерекше ерекшелігі – олардың тікелей инверсті (иерархиялық деп те аталады) морфосинтаксикалық үйлесімділігі, ол тұлға иерархиясында жатыс объектіден жоғары тұратын белгісіз дауыс пен керісінше қатынастағы белгілі дауысты ажыратады.

The Algonquian language family is known for its complex polysynthetic morphology and sophisticated verb system. Statements that take many words to say in English can be expressed with a single word. Ex: (Menominee) paehtāwāēwesew "He is heard by higher powers" (paeht 'hear', āwāē 'spirit', wese passivizer, w third person subject) or (Plains Cree) kāstāhikoyahk "it frightens us". These languages have been extensively studied by Leonard Bloomfield, Ives Goddard, and others. Algonquian nouns have an animate/inanimate contrast: some nouns are classed as animate, while all other nouns are inanimate. There is ongoing debate over whether there is a semantic significance to the categorization of nouns as animate or inanimate, with scholars arguing for it as either a clearly semantic issue, or a purely syntactic issue, along with a variety of arguments in between. More structurally inclined linguistic scholars have argued that since there is no consistent semantic system for determining the animacy of a noun, that it must be a purely linguistic characterization. Anthropological linguists have conversely argued the strong connection between animacy and items viewed as having spiritual importance. Another important distinction involves the contrast between nouns marked as proximate and those marked as obviative. Proximate nouns are those deemed most central or important to the discourse, while obviative nouns are those less important to the discourse. There are personal pronouns which distinguish three persons, two numbers (singular and plural), inclusive and exclusive first person plural, and proximate and obviative third persons. Verbs are divided into four classes: transitive verbs with an animate object (abbreviated "TA"), transitive verbs with an inanimate object ("TI"), intransitive verbs with an animate subject ("AI"), and intransitive verbs with an inanimate subject ("II"). A very notable feature of the Algonquian languages is their direct inverse (also known as hierarchical) morphosyntactic alignment, distinguishing between an unmarked voice where the subject outranks the object in a person hierarchy and a marked voice where the opposite relation obtains.