Инуит тілдері: Таралуы, диалектілері және халық саны

Кіріспе

Эскалеут тілдер отбасының тармағы

Инуит тілдері – Солтүстік Американың Арктикасы және оған іргелес субарктикалық аймақтарда, оңтүстікке қарай Лабрадорға дейін дәстүрлі түрде қолданылатын, тығыз байланысты американдық тілдердің тобы. Инуит тілдері – эскимо тілдер отбасының екі тармағының бірі, екіншісі – Аляскада және Ресейдің Шығыс аймақтарында қолданылатын юпик тілдері. Көптеген инуиттер үш елдің бірінде тұрады: Гренландия, Дания Корольдігінің өзін-өзі басқаратын аумағы; Канада, атап айтқанда Нунавут, Солтүстік-Батыс территорияларының Инувиалуит қоныстану аймағы, Квебектің Нунавик аймағы және Лабрадордың Нунациавут және Нунатукавут аймақтары; және АҚШ, атап айтқанда Солтүстік және Батыс Аляска. Инуиттердің дәстүрлі тілдерінде сөйлейтін жалпы санын дәл анықтау қиын, себебі көптеген санақтар өздігінен хабарланған деректерге сүйенеді, олар қолдану немесе білу деңгейін нақты көрсетпеуі мүмкін. Гренландиядағы санақ бойынша, инуит тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 50 000-ға жетеді. 2021 жылғы Канада санағына сәйкес, Канададағы инуиттердің саны 70 540, оның 33 790-ы инуитті өздерінің ана тілі ретінде атады. Гренландия мен Канада инуит тілінде сөйлейтіндердің көп бөлігін құрайды, бірақ 13 000-нан астам инуит халқының арасында 7 500-ге жуық аляскалық инуит тілінің әртүрлі нұсқаларын қолданады. Шамамен 7 000 гренландиялық инуит Данияда тұрады, бұл Солтүстік Америкадан тыс ең ірі топ. Осылайша, инуит тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны шамамен 100 000 адамды құрайды.

Номенклатура

Инуиттердің дәстүрлі тілі – инуиттер әлемінің бір шетінен екінші шетіне дейін оңай түсінілмейтін, бір-бірімен тығыз байланысты диалектілер жүйесі; кейбір адамдар оны бір тіл емес, тілдер тобы деп санайды. Дегенмен, инуит тілін нақты тілдерге бөлуге нақты критерийлер жоқ, себебі ол диалектілер континуумын құрайды. Инуиттердің әр тобы көршілерін, тіпті көршілерінің көршілерін де түсінеді, бірақ белгілі бір қашықтықта түсіністік деңгейі өте төмендейді. Осының салдарынан, әртүрлі аймақтардағы инуиттер өздерінің нұсқалары мен тілдер тобының барлығын атау үшін әртүрлі сөздер қолданады, бұл басқа тілдерде де шатасуға алып келді, оларға қандай атау беру керектігі туралы көптеген даулар туды. Гренландияда инуит тілінің ресми түрі, сондай-ақ мемлекеттің ресми тілі – Калаалисут деп аталады. Басқа тілдерде оны көбінесе гренланд тілі немесе оған ұқсас термин деп атайды. Аляскадағы инуит тілдері Инупиатүн деп аталады, бірақ Севард түбегіндегі нұсқалары басқа аляскалық нұсқалардан Кавиарак деп атау арқылы, ал кейбір диалекттер үшін – Беринг бұғазы Инупиатүн деп атау арқылы ерекшеленеді. Канадада "Инуктитут" сөзі инуиттердің дәстүрлі тілінің барлық канадтық нұсқаларын атау үшін қолданылады және осы атаумен ол Нунавут пен Солтүстік-Батыс территорияларының ресми тілдерінің бірі ретінде танылады. Алайда, батыс Нунавут пен шығыс Солтүстік-Батыс территорияларының бір нұсқасы, оны Канаданың шығысындағы диалекттерден ажырату үшін Инуиннактун деп аталады, ал Солтүстік-Батыс территорияларының нұсқалары кейде Инувиалуктун деп аталады, бұрын оларды Инуктун деп атаған. Бұл диалекттерде атаудың диалектілік айырмашылықтарын көрсету үшін кейде "Инуктитун" деп аударады. Квебектегі инуит тілін оның сөйлеушілері және көбінесе басқа адамдар Инутититут деп атайды, бірақ бұл айтылудың шағын өзгешелігі ғана. Лабрадорда бұл тіл Инуттут деп аталады немесе ресми құжаттарда көбінесе Лабрадормиут деп аталады. Сонымен қатар, канадалықтар (инуиттер де, инуит емес адамдар да) кейде инуиттердің барлық тіл нұсқаларын, соның ішінде Аляска мен Гренландияны атау үшін Инуктитут сөзін қолданады. "Инуит тілі" деген сөз тіл мамандары арасында ғана қолданылады, себебі әр аймақта барлық жергілікті нұсқаларды қамтитын бір немесе бірнеше дәстүрлі терминдер бар; немесе оқырмандар жергілікті қолданылатын сөздерді білуі күтілмейтін жарияланымдарда сипаттамалық термин ретінде қолданылады. Нунавутта үкімет Инуктитут және Инуиннактун диалектілерін Инуктитут терминімен біріктіреді. Көптеген адамдар инуит тілін эскимо тілі деп атаса да, бұл кең ауқымды термин, оған юпик тілдері де кіреді, сонымен қатар Канадада оны қолдануға қатаң тыйым салынған және басқа жерлерде де азайып барады. Бұл сөз туралы толық ақпарат алу үшін эскимо туралы мақаланы қараңыз.

The traditional language of the Inuit is a system of closely interrelated dialects that are not readily comprehensible from one end of the Inuit world to the other; some people do not think of it as a single language but rather a group of languages. However, there are no clear criteria for breaking the Inuit language into specific member languages since it forms a dialect continuum. Each band of Inuit understands its neighbours, and most likely its neighbours' neighbours; but at some remove, comprehensibility drops to a very low level. As a result, Inuit in different places use different words for its own variants and for the entire group of languages, and this ambiguity has been carried into other languages, creating a great deal of confusion over what labels should be applied to it. In Greenland the official form of Inuit language, and the official language of the state, is called Kalaallisut. In other languages, it is often called Greenlandic or some cognate term. The Inuit languages of Alaska are called Inupiatun, but the variants of the Seward Peninsula are distinguished from the other Alaskan variants by calling them Qawiaraq, or for some dialects, Bering Strait Inupiatun. In Canada, the word Inuktitut is routinely used to refer to all Canadian variants of the Inuit traditional language, and it is under that name that it is recognised as one of the official languages of Nunavut and the Northwest Territories. However, one of the variants of western Nunavut, and the eastern Northwest Territories, is called Inuinnaqtun to distinguish itself from the dialects of eastern Canada, while the variants of the Northwest Territories are sometimes called Inuvialuktun and have in the past sometimes been called Inuktun. In those dialects, the name is sometimes rendered as Inuktitun to reflect dialectal differences in pronunciation. The Inuit language of Quebec is called Inuttitut by its speakers, and often by other people, but this is a minor variation in pronunciation. In Labrador, the language is called Inuttut or, often in official documents, by the more descriptive name Labradorimiutut. Furthermore, Canadians – both Inuit and non Inuit – sometimes use the word Inuktitut to refer to all Inuit language variants, including those of Alaska and Greenland. The phrase "Inuit language" is largely limited to professional discourse, since in each area, there is one or more conventional terms that cover all the local variants; or it is used as a descriptive term in publications where readers can't necessarily be expected to know the locally used words. In Nunavut the government groups all dialects of Inuktitut and Inuinnaqtun under the term Inuktut. Although many people refer to the Inuit language as Eskimo language, this is a broad term that also includes the Yupik languages, and is in addition strongly discouraged in Canada and diminishing in usage elsewhere. See the article on Eskimo for more information on this word.

Географиялық таралуы және түрлері

Инуит тілдері – бір-бірімен тығыз байланысты тілдер тобы, оларды әртүрлі критерийлер бойынша жіктеуге болады. Дәстүрлі түрде, инуиттер тілдің жергілікті ерекшеліктерін сипаттау үшін диалект айырмашылықтарын жер атаулары арқылы көрсетеді: мысалы, Иглолик диалектісі мен Икалуит диалектісі. Дегенмен, саяси және әлеуметтік жіктелулер әртүрлі жазу жүйелерімен, әдеби дәстүрлермен, мектептермен, ақпарат құралдарымен және қарыз сөздермен байланысты болғандықтан, инуит тілдерінің әртүрлі түрлерін сипаттаудың басты өлшемдеріне айналды. Бұл инуит тілін бөлуді қысымды етеді. Осы мақалада инуит диалектілерінің спектрін бөлу үшін тіл білімі, әлеуметтік тіл білімі және саяси факторларды ескеретін атаулар қолданылады. Бұл жіктеу – инуиттердің өзі қолданатын жалғыз жүйе емес, бірақ оның атаулары ғылыми және көпшілік әдебиеттерде жиі кездесетін қолданыстарды бейнелеуге тырысады. Төменде тізілген аймақтардан басқа, шамамен 7000 гренланд тілінде сөйлейтін адам Данияда тұрады, ал 2001 жылғы халық санауы бойынша 200-ге жуық инуктитут тілінде сөйлейтін адам Канаданың дәстүрлі инуит жерлерінен тыс аймақтарда тұрады.

Аляска

Аляскалық инупиаттардың шамамен 13 000 өкілінің ішінде, бар болғаны 3000-ы ғана инупиак тілінде сөйлей алады, олардың көпшілігі 40 жастан асқан. Аляскалық инупиаттар үш түрлі диалектте сөйлейді, олардың өзара түсінісуі қиын: Кавиарак Севард түбегінің оңтүстік жағында және Нортон саунд аймағында қолданылады. Бұрын ол Чукоткада, әсіресе Үлкен Диомед аралында таралған, бірақ орыс аймақтарында юпик, чукчи және орыс тілді қауымдарға сіңірілу арқылы жоғалған сияқты. Оның фонетикасы басқа инуит тілдерінен күрт өзгеше. Инупиатун (Солтүстік беткейі Інупиак) Алясканың Солтүстік беткейінде және Котцебуе саунд аймағында сөйленеді. Малимутун немесе Малимут Инупиатун – Котцебуе саңылау аймағы мен Алясканың солтүстік-батысындағы нұсқалары. Инуктун (немесе гренланд тілінде Авансерсуармиутут) – солтүстік Гренландиядағы Каанаак аймағының диалектісі. Оны кейде Тюль диалектісі немесе Солтүстік гренланд тілі деп атайды. Бұл аймақ – инуиттердің ең солтүстік қоныстанған жері және онда салыстырмалы түрде аз адам сөйлейді. Ол Солтүстік Баффин диалектіне жақын деп есептеледі, себебі 19 және 20 ғасырдың басында Баффин аралынан келген инуиттер тобы осы аймаққа қоныстанған. Ethnologue мәліметтері бойынша, осы тілде сөйлейтіндердің саны 1000-ға жетпейді. Иглулик (Иглук) – «үйлер бар жер» деген мағынаны білдіреді, бұл сөзді қарапайым қала деп те түсіндіруге болады; Инувик – «адамдардың жері»; Баффин аралы, инуктитут тілінде Qikiqtaaluk, шамамен «үлкен арал» деп аударылады. Инуиттердің көпшілігі оңтүстік үлгісіндегі заңды есімдерге ие болғанымен, үйде және бір-бірімен сөйлескенде әлі де дәстүрлі атауларын қолданады. Олардың есімдері де көбінесе қарапайым сөздерден тұрады. Дәстүрлі сенімдерге сәйкес, инуиттер өлген адамның немесе бір нәрсенің атын қабылдау арқылы оның кейбір қасиеттерін немесе күшін иелене алады деп санайды, соның арқасында олардың өзіндік ерекшеліктеріне ие болады. (Осы себепті олар еуропалық есімдерді қабылдауға әрқашан дайын болды: олар бұл оларды еуропалықтармен теңестіреді деп ойлады.) Канададағы дәстүрлі есімдерге «Уджарак» (тас), «Нувук» (қап), «Насак» (шапан немесе капюшон), калаллисут тілінде «Тупик» немесе «Тупек» (шатыр) және «Кажак» (каяк) жатады. Инуиттер жануарлардың есімдерін де қолданады, олардың осы атауларды қолдану арқылы сол жануардың кейбір сипаттарын иеленеді деп санайды: калаллисут тілінде «Nanuq» немесе «Nanoq» (ақ аю), «Uqalik» немесе «Ukaleq» (арктикалық қоян) және «Tiriaq» немесе «Teriaq» (ешкіш) есімдері жиі кездеседі. Басқа жағдайларда, инуиттер өлген адамдардың немесе дәстүрлі әңгімелердегі кейіпкерлердің есімдерін береді, оларды сол адамдардың анатомиялық ерекшеліктерімен байланыстырып атайды. Мысалдар: «Итигаитук» (аяғы жоқ), «Анана» немесе «Анана» (ана), «Пиужук» (әдемі) және «Тулимак» (қабырға). Инуиттердің көптеген есімдері болуы мүмкін, оларды ата-аналары мен қауым мүшелері береді.

Of the roughly 13,000 Alaskan Iñupiat, as few as 3000 may still be able to speak the Iñupiaq, with most of them over the age of 40. Alaskan Inupiat speak three distinct dialects, which have difficult mutual intelligibility:

Qawiaraq is spoken on the southern side of the Seward Peninsula and the Norton Sound area. In the past it was spoken in Chukotka, particularly Big Diomede island, but appears to have vanished in Russian areas through assimilation into Yupik, Chukchi and Russian speaking communities. It is radically different in phonology from other Inuit language variants. Inupiatun (North Slope Iñupiaq) is spoken on the Alaska North Slope and in the Kotzebue Sound area. Malimiutun or Malimiut Inupiatun, which are the variants of the Kotzebue Sound area and the northwest of Alaska Inuktun (Or Avanersuarmiutut in Greenlandic) is the dialect of the area around Qaanaaq in northern Greenland. It is sometimes called the Thule dialect or North Greenlandic. This area is the northernmost settlement area of the Inuit and has a relatively small number of speakers. It is reputed to be fairly close to the North Baffin dialect, since a group of migratory Inuit from Baffin Island settled in the area during the 19th and early 20th centuries. It counts under 1000 speakers according to Ethnologue.). Igloolik (Iglulik) means place with houses, a word that could be interpreted as simply town; Inuvik is place of people; Baffin Island, Qikiqtaaluk in Inuktitut, translates approximately to "big island". Although practically all Inuit have legal names based on southern naming traditions, at home and among themselves they still use native naming traditions. There too, names tend to consist of highly prosaic words. The Inuit traditionally believed that by adopting the name of a dead person or a class of things, they could take some of their characteristics or powers, and enjoy a part of their identity. (This is why they were always very willing to accept European names: they believed that this made them equal to the Europeans.) Common native names in Canada include "Ujarak" (rock), "Nuvuk" (headland), "Nasak" (hat, or hood), "Tupiq" or "Tupeq" in Kalaallisut (tent), and "Qajaq" (kayak). Inuit also use animal names, traditionally believing that by using those names, they took on some of the characteristics of that animal: "Nanuq" or "Nanoq" in Kalaallisut (polar bear), "Uqalik" or "Ukaleq" in Kalaallisut (Arctic hare), and "Tiriaq" or "Teriaq" in Kalaallisut (mouse) are favourites. In other cases, Inuit are named after dead people or people in traditional tales, by naming them after anatomical traits those people are believed to have had. Examples include "Itigaituk" (has no feet), "Anana" or "Anaana" (mother), "Piujuq" (beautiful) and "Tulimak" (rib). Inuit may have any number of names, given by parents and other community members.

Диск нөмірлері мен жобаның тегі

1920 жылдары өмір салтының өзгеруі және туберкулез сияқты ауыр эпидемиялар Канада үкіметін Канаданың Арктикасындағы инуиттерді тіркеуге қызықтырды. Дәстүрлі түрде инуит есімдері инуит мәдениетінде маңызды нәрселерді көрсетеді: қоршаған орта, ландшафт, теңіз, отбасы, жануарлар, құстар, рухтар. Бірақ, бұл дәстүрлі есімдерді инуит емес адамдарға түсіну қиын болды. Сонымен қатар, инуит тілінің агглютинативті сипаты есімдердің ұзын болып көрінуіне және оңтүстік бюрократтары мен миссионерлерге оларды айтуға қиындық тудырды. Сондықтан, 1940 жылдары инуиттерге итке ұқсас арнайы былғары таңбаға жазылған нөмірленген дискілер берілді. Олар осы таңбаны әрдайым өздерімен алып жүруге міндетті болды. (Кейбір таңбалар қазір тым ескі және тозғандықтан, нөмірі мүлдем сыртылған.) Нөмірлер орналасқан жерін (E = шығыс), қауымды, содан кейін санаушы адамды көрген реттілігін көрсететін әріптік префикстермен берілді. Бір жағынан, бұл мемлекеттік есімдерді өзгерту шіркеулер мен миссионерлер тарапынан қолдау тапты, олар дәстүрлі есімдерді және олардың күшке шақыруларын шаманизм мен жазықпен байланыстырды. Олар адамдарды христиан есімдерін қабылдауға ынталандырды. Демек, туыстары "Лұтақ, Пилитак, Паллук немесе Инусик" деп білген және "Энни" деп крещение алған жас әйел бұл жүйе бойынша Энни Е7 121 болып тіркелді. Адамдар нөмірленген есімдерді, отбасы мүшелерінің нөмірлерін және т.б. қабылдады, сондай-ақ барлық аймақтық кодтарды жаттап алды (телефондық аймақ кодына ұқсас). Инуиттер оңтүстікте оқуды бастағанға дейін, көптеген адамдар сандардың христиандық және ағылшын есімдерінде қалыпты бөлік емес екенін білмеді. 1969 жылы үкімет Абе Окпик басқаратын "Тегі бойынша атау" жобасын бастады, мақсаты нөмірленген есімдерді әкеден берілетін "отбасылық тегімен" алмастыру болды.

Қарға арналған сөздер

Көпшілік инуиттерде қарды бейнелейтін сөздердің саны ерекше көп деген пікір бар. Бұл рас емес және полисинтетикалық тілдердің мәнін дұрыс түсінбеуден туындайды. Шындығында, инуиттерде қар үшін негізгі бірнеше түбір бар: 'qanniq' ('qanik' кейбір диалекттерде), ол көбінесе «қар жауу» етістігі ретінде қолданылады, және 'aput', ол қарды зат ретінде білдіреді. Инуит тілінде сөздердің түрлері ағылшын тілінен өте өзгеше жұмыс істейді, сондықтан бұл анықтамалар шатастыруға болады. Инуит тілдері сөздерге көптеген сипаттамалық жұрнақтар қосу арқылы өте ұзын сөздерді құра алады. Бұл жұрнақтар негізгі сөздің синтаксистік және семантикалық ерекшеліктерін өзгерте алады немесе оған ағылшын тілінде есімдерді сипаттау үшін қолданылатын сын есімдер мен сөз тіркестері сияқты қосымша мәліметтер қосады (мысалы, «жауған қар», «соққан қар», «жердегі қар», «қар үйіндісі» және т.б.). Инуиттердің қарға қатысты көптеген сөздері бар деген «әқиқат» журналистерде жиі айтылып, қалыпты сөз тіркесіне айналды.

Сандар

Инуиттер 20-лық санау жүйесін қолданады.

Канадалық сабақ кестелері

Канадада қолданылатын инуктитут әріптері кри әріптерінің негізінде жасалған, оларды миссионер Джеймс Эванс деванагари, брахми жазуына сүйене отырып ойлап тапты. Канадтық инуктитут әріптерінің қазіргі түрі 1970 жылдары Канададағы Инуиттер мәдени институтымен қабылданды. Бұл әріптер сылбыр түрінде ұсынылғанымен, толыққанды сылбыр емес, абугида болып табылады, себебі бір дауыссыздан басталатын әріптер графикалық тұрғыдан ұқсас әріптермен жазылады. Инуктитут әріптері үшін қажетті барлық таңбалар Unicode таңбалар жиымында, Біріккен Канадалық аборигендік әріптер блогында қолжетімді.

Инкуттут Қалиюжақпайт

Канадалық ұлттық инуит Тапириит Канатами ұйымы 2019 жылдың қыркүйек айында инуктитут тілінің барлық диалектілері үшін бірыңғай жазу жүйесі – Инуктитут Калиюжакпайтті қабылдады. Ол диакритикалық белгілерсіз латын әліпбиіне негізделген.