Оңтүстік Американың Анд тауларындағы кешюа тілінің тарихы мен жағдайы

Кіріспе

Оңтүстік Америкадағы Анд тауларының тілдер тобы.

Кечуа (['/k//ɛ//tʃ//u//ə/'], сондай-ақ Оңтүстік Кечуа тілінде Рунасими – «халық тілі») – Перудің орталық бөлігінде пайда болып, кейіннен Анд тауларының басқа елдеріне тараған жергілікті тілдер тобы. Ортақ ата-бабасы – «Прото-Кечуа» тілінен туындаған. 2011 жылға дейінгі соңғы санақ деректері бойынша, шамамен 7 миллион адам кечуа тілінде сөйлейді. Перу халқының 13,9 пайызы (3,7 миллион адам) кечуа тілінде сөйлейді. Кечуа тілінің кең таралуы көп ғасырлар бұрын басталған. Католик шіркеуінің дін қызметкерлері кечуа тілін жаңа дінді тарату үшін пайдаланды. Тілдің ең көне жазбалары 1538 жылы Перуға келген және 1540 жылдан бастап тілді үйренген миссионер Доминго де Санто Томасқа тиесілі. Ол 1560 жылы «Перу корольдіктерінің үндістерінің жалпы тілінің грамматикасы немесе өнері» атты еңбегін жариялады. Католик миссионерлерінің қолдауының арқасында кечуа тілі кейбір аймақтарда одан әрі тарады. Бірақ 18 ғасырдың соңында колониялық билік кечуа тілінің әкімшілік және діни мақсатта қолданылуын тоқтатты. Тупак Амару II көтерілісінен кейін Перуде оны ресми түрде қолдануға тыйым салынды. Латын Америкасы елдері тәуелсіздік алғаннан кейін 19 ғасырда тіл қысқа мерзімге қайта жанданды, бірақ оның беделі күрт төмендеді. Уақыт өте келе қолданылуы азайды, көбінесе оқшауланған және консервативті ауылдық жерлерде тұратын жергілікті халықтар ғана сөйлейтін болды. Дегенмен, 21 ғасырда Оңтүстік Америкада шамамен 7 миллион адам кечуа тілінде сөйлейді. 17 ғасырда Орталық Чилиде мапуче, кечуа және испан тілдері бірге болған, сонымен қатар екі тілділік кең таралған. Мапудунгуннан басқа, чили испан тіліне ең көп әсер еткен жергілікті тіл – кечуа тілі. 2017 жылы перулық Кармен Эскаланте Гутьеррес Испаниядағы Пабло де Олавиде университетінде (Севилья) кечуа тілінде алғашқы диссертациясын қорғады. Сол жылы Пабло Ландео испан тіліне аудармасыз кечуа тілінде алғашқы романын жазды. Перулық студент Роксана Квиспе Коллантес 2019 жылы Сан-Маркос университетінде тіл тобы бойынша алғашқы диссертациясын аяқтап, қорғады; ол ақын Андрес Аленкастре Гутьеррес шығармаларына арналған және бұл университетте испан тілінен басқа туған тілде жасалған алғашқы диссертация болды. Қазіргі уақытта Анд тауларында және бүкіл әлемде кечуа тілін қолдауға бағытталған түрлі бастамалар бар: көптеген университеттер кечуа тілі сабақтарын ұсынады, Эльва Амбияның «Кечуа ұжымы» сияқты қоғамдық ұйымдар тілді насихаттайды, ал үкіметтер денсаулық сақтау, сот және бюрократиялық мекемелерде жұмыс істеу үшін кечуа тілінде аудармашыларды дайындауда.

Quechua ('/k//ɛ//tʃ//u//ə/, ), also called Runasimi ("people's language") in Southern Quechua, is an indigenous language family that originated in central Peru and thereafter spread to other countries of the Andes. Derived from a common ancestral "Proto Quechua" language, and just under 7 million from the most recent census data available up to 2011. Approximately 13.9% (3.7 million) of Peruvians speak a Quechua language. Although Quechua began expanding many centuries before The clergy of the Catholic Church adopted Quechua to use as the language of evangelization. The oldest written records of the language are by missionary Domingo de Santo Tomás, who arrived in Peru in 1538 and learned the language from 1540. He published his Grammatica o arte de la lengua general de los indios de los reynos del Perú (Grammar or Art of the General Language of the Indians of the Kingdoms of Peru) in 1560. Given its use by the Catholic missionaries, the range of Quechua continued to expand in some areas. In the late 18th century, colonial officials ended the administrative and religious use of Quechua. They banned it from public use in Peru after the Túpac Amaru II rebellion of indigenous peoples. Despite a brief revival of the language immediately after the Latin American nations achieved independence in the 19th century, the prestige of Quechua had decreased sharply. Gradually its use declined so that it was spoken mostly by indigenous people in the more isolated and conservative rural areas. Nevertheless, in the 21st century, Quechua language speakers number roughly 7 million people across South America, It has been argued that Mapuche, Quechua, and Spanish coexisted in Central Chile, with significant bilingualism, during the 17th century. Alongside Mapudungun, Quechua is the indigenous language that has influenced Chilean Spanish the most. In 2017 the first thesis defense done in Quechua in Europe was done by Peruvian Carmen Escalante Gutiérrez at Pablo de Olavide University (Sevilla). The same year Pablo Landeo wrote the first novel in Quechua without a Spanish translation. A Peruvian student, Roxana Quispe Collantes of the University of San Marcos, completed and defended the first thesis in the language group in 2019; it concerned the works of poet Andrés Alencastre Gutiérrez and it was also the first non Spanish native language thesis done at that university. Currently, there are different initiatives that promote Quechua in the Andes and across the world: many universities offer Quechua classes, a community based organization such as Elva Ambía's Quechua Collective of New York promote the language, and governments are training interpreters in Quechua to serve in healthcare, justice, and bureaucratic facilities.

Жіктеу

Перудің орталық таулы аймақтарында сөйленетін кечуа тілінің түрлері мен Эквадордың шеткі аймақтарындағы, сондай-ақ Перу мен Боливияның оңтүстігіндегі түрлері арасында маңызды айырмашылықтар бар. Оларды Кечуа I (немесе Кечуа B, орталық) және Кечуа II (немесе Кечуа А, шеткі) деп атауға болады. Екі топтың ішінде нақты шекаралар аз, сондықтан олар диалектілік континуумды құрайды. Дегенмен, Кечуа II-нің ішінде Эквадордың грамматикалық жағынан жеңілдетілген солтүстік түрлері, Кечуа II B, ол жерде Кичва деп аталады, және оңтүстік таулы аймақтағы көбінесе консервативті түрлері, Кечуа II C, оның ішінде Кусконың ежелгі Инка астанасы бар, арасында екінші деңгейдегі бөлініс бар. Бұл жақындық, кем дегенде, Инка империясындағы Эквадор түрлеріне Куско кечуасының ықпалымен байланысты. Солтүстік ақсүйектер балаларын Кускода оқытуға міндетті болғандықтан, ол солтүстікте беделді диалект ретінде сақталды. Кез келген үш аймақтың әртүрлі нүктелерінен келген адамдар бір-бірін көбінесе жақсы түсіне алады. Дегенмен, әрқайсысында жергілікті деңгейде маңызды айырмашылықтар бар. (Әсіресе, Ванка кечуа тілінде бірнеше өте ерекше ерекшеліктері бар, олар осы тілді түсінуді тіпті басқа орталық кечуа тілдерінде сөйлейтін адамдар үшін де қиындатады.) Әсіресе, орталық және оңтүстік кечуа тілдерінде сөйлейтін адамдар тиімді қарым-қатынас жасай алмайды. Диалектілердің өзара түсіністіксіздігі кечуа тілін бір тіл ретінде емес, тілдер отбасы ретінде анықтайтын негізгі критерий болып табылады. Диалектілік континуумдағы сөйлеудің күрделі және прогрессивті сипаты дискретті түрлерді ажыратуды дерлік мүмкін емес етеді; Ethnologue 45 түрді тізімдейді, содан кейін олар екі топқа бөлінеді: орталық және шеткі. Екі топ арасындағы түсініспеушілікке байланысты олардың барлығы жеке тілдер ретінде жіктеледі. Анықтама үшін, отбасы бойынша жалпы әртүрлілік деңгейі роман немесе герман тілдеріне қарағанда сәл төмен, ал славян немесе араб тілдеріне қарағанда жоғары. Ең үлкен әртүрлілік Орталық Кечуа немесе Кечуа I тілінде, ол түпкі ата-аналық Протокэчуа тілінің отанына жақын орналасқан деп саналады.

There are significant differences among the varieties of Quechua spoken in the central Peruvian highlands and the peripheral varieties of Ecuador, as well as those of southern Peru and Bolivia. They can be labeled Quechua I (or Quechua B, central) and Quechua II (or Quechua A, peripheral). Within the two groups, there are few sharp boundaries, making them dialect continua. However, there is a secondary division in Quechua II between the grammatically simplified northern varieties of Ecuador, Quechua II B, known there as Kichwa, and the generally more conservative varieties of the southern highlands, Quechua II C, which include the old Inca capital of Cusco. The closeness is at least in part because of the influence of Cusco Quechua on the Ecuadorean varieties in the Inca Empire. Because Northern nobles were required to educate their children in Cusco, this was maintained as the prestige dialect in the north. Speakers from different points within any of the three regions can generally understand one another reasonably well. There are nonetheless significant local level differences across each. (Wanka Quechua, in particular, has several very distinctive characteristics that make the variety more challenging to understand, even for other Central Quechua speakers.) Speakers from different major regions, particularly Central or Southern Quechua, are not able to communicate effectively. The lack of mutual intelligibility among the dialects is the basic criterion that defines Quechua not as a single language, but as a language family. The complex and progressive nature of how speech varies across the dialect continua makes it nearly impossible to differentiate discrete varieties; Ethnologue lists 45 varieties which are then divided into two groups; Central and Peripheral. Due to the non intelligibility between the two groups, they are all classified as separate languages. As a reference point, the overall degree of diversity across the family is a little less than that of the Romance or Germanic families, and more of the order of Slavic or Arabic. The greatest diversity is within Central Quechua, or Quechua I, which is believed to lie close to the homeland of the ancestral Proto Quechua language.

Кекчуа және аймара тілдері

Кечуа тілі аймара тілімен көптеген сөздерді және көзге түсетін құрылымдық ұқсастықтарды бөліседі, сондай-ақ екі тілдік отбасы кейде "Кечумара отбасы" деп топтастырылған. Дегенмен, мамандар бұл гипотезаны көбінесе қабылдамайды. Бұл ұқсастықтар өзара әсер ету және қарқынды, ұзақ мерзімді байланыс арқылы сөздердің қарызға алынуымен жақсы түсіндіріледі. Көптеген кечуа-аймара сөздері туыс, көбінесе кечуа тіліндегі туыс сөздерге қарағанда жақын, ал қосымшалар жүйесінде байланыс шамалы. Тиуанаку империясының пукина тілі кечуа және аймара тілдеріндегі ортақ сөздердің кейбір көзі болуы мүмкін.

Тілдік байланыс

Жолкески (2016) контактілер салдарынан Кунза, Леко, Мапудунгун, Мочика, Уру Чипая, Запаро, Аравак, Кандоши, Муниче, Пукина, Пано, Барбакоа, Чолон Хибито, Жаки, Живаро және Кавапана тілдер отбасыларымен лексикалық ұқсастықтар болатынын көрсетеді.

Сөздік

Кечуа тілі испан тілінен көптеген сөздерді қабылдаған, мысалы, пиру (pero сөзінен, "бірақ"), бвену (bueno сөзінен, "жақсы"), исквила (escuela сөзінен, "мектеп"), вака (vaca сөзінен, "сиыр") және вуру (burro сөзінен, "есек"). Кечуа тілінен испан тілі арқылы ағылшын және француз тілдеріне өткен сөздердің қатарында: кока, кондор, гуано, джерки, лама, пампа, пончо, пума, хинин, киноа, викунья (француз тілінде вигонь), және, мүмкін, гаучо. "Lagniappe" сөзі кечуа тіліндегі "yapay" сөзінен шыққан, ол "ұлғайту, қосу" дегенді білдіреді. Бұл сөз алдымен испан тіліне, содан кейін Луизиана француз тіліне өтті, француз немесе испан тіліндегі "la" артиклімен бірге, Луизиана француз немесе креол тілінде "la ñapa", ал испан тілінде "la yapa" түрінде қолданылады. Кечуа сөзінің испан тілінде кеңінен қолданылуының сирек мысалы – "шатыр" мағынасындағы "carpa" (кечуа тілінде "karpa"). Латын Америкасы испан тілінде кечуа тілінің ықпалынан "papa" ("картоп"), Эквадордағы "chuchaqui" ("мастық"), сондай-ақ "биіктікке байланысты ауру" үшін қолданылатын әртүрлі сөздерді көруге болады: Боливиядағы "suruqch'i", Эквадордағы "sorojchi" және Перудегі "soroche". Әсіресе Боливияда кечуа тілінде сөйлейтіндер, тіпті кечуа тілінде сөйлемейтіндер де, оны жиі қолданады. Мысалы, "wawa" ("бала, нәресте"), "ch'aki" ("мастық"), "misi" ("мысық"), "juk'ucho" ("ешкі"), "q'omer uchu" ("жасыл бұрыш"), "jacu" ("келелік"), "chhiri" және "chhurco" ("ұзын шашты") және тағы да басқалары. Кечуа грамматикасы да боливиялық испан тіліне енген, мысалы, "-ri" жұрнағының қолданылуы. Боливиялық кечуа тілінде "-ri" жұрнағы етістіктерге қосылып, әрекеттің махаббатпен жасалғанын немесе бұйрық райда "өтініш" мағынасын білдіреді. Боливияда "-ri" жұрнағы испан тіліндегі бұйрық райда "өтініш" білдіру үшін немесе бұйрықты жұмсарту үшін жиі қолданылады. Мысалы, стандартты "pásame" ("маған [бір нәрсені] бер") "pasarime" болып өзгереді.

Морфологиялық түрі

Кечуа – агглютинациялық тіл, яғни сөздер негізгі түбірден басталып, сосын бірнеше жұрнақтармен құралады, олардың әрқайсысы бір мағынаны білдіреді. Олардың көптеген жұрнақтары сөздердің жалпы мағынасын және олардың мағыналық нюанстарын өзгертеді. Кечуа тілінің барлық диалектілері оқшау немесе біріктіру тілдеріне қарамастан, өте тұрақты агглютинациялық тілдер болып табылады [Томпсон]. Олардың сөйлем құрылысы әдетте SOV (subject–object–verb) болып келеді. Ерекше грамматикалық белгілеріне екі тұлғалы жіктелу (етістіктер субъекті де, объекті де ескереді), дереккөздік көрсету (білімнің көзі мен дұрыстығын білдіру), тақырыптық бөлшектер жиынтығы және әрекеттен кім пайдаланатынын және сөйлеушінің оған қатысты көзқарасын көрсететін жұрнақтар жатады, бірақ кейбір диалектілерде бұл сипаттамалардың кейбіреулері болмауы мүмкін.

Сифаттар

Кечуа тілінде сын есімдер әрқашан есімдердің алдына қойылады. Оларда жыныс және сан категориялары жоқ, сондай-ақ есімдермен үйлесу үшін өздері өзгермейді.

Сандар

Кардинал сандар. шұсақ (0), құқ (1), екі (2), үш (3), тәуә (4), пішқа (5), суқта (6), қаншы (7), пусақ (8), искун (9), он (10), он бір (11), он екі (12), жиырма (20), жүз (100), мың (1,000), миллион (1,000,000), триллион (1,000,000,000,000). Реттік сандар. Реттік сандарды жасау үшін, кардинал саннан кейін ñiqin сөзі қойылады (екі ñiqin = "екінші"). Бір ғана ерекшелік бар: huk ñiqin ("бірінші")-нен басқа, ñawpaq сөзі "бастапқы, алғашқы, ең көне" мағынасында да қолданылады.

Есімдіктер

Зат есімнің түбірі санды, жағдайды және иеленушінің тұлғасын көрсететін жұрнақтарды қабылдайды. Жалпы, иелік жұрнағы сан жұрнағынан бұрын келеді. Алайда, Сантьяго-дель-Эстеро диалектісінде бұл рет кері болады. Диалектіге қарай жұрнақтар өзгеруі мүмкін. + «Васи» (үй) сөзін қолдану мысалдары Функция Жұрнағы Мысал (аударма) Санды Көпше санды білдіретін жұрнақ куна wasikuna үйлер Иелік жұрнағы 1. жеке тұлға y, : wasiy, wasii менің үйім 2. жеке тұлға yki wasiyki сенің үйің 3. жеке тұлға n wasin оның/оның үйі 1. көпше тұлға (қоса алғанда) nchik wasinchik біздің үйіміз (қоса алғанда) 1. көпше тұлға (қоспағанда) y ku wasiyku біздің үйіміз (қоспағанда) 2. көпше тұлға yki chik wasiykichik сіздердің үйіңіз 3. көпше тұлға n ku wasinku олардың үйі Жағдайды білдіретін жұрнақтар Nominative – wasi үй (жатыс) Accusative (k)ta wasita үйді (толықтауыш) Instrumental wan wasiwan үймен, үй арқылы Abessive naq wasinaq үйсіз Dative/Benefactive paq wasipaq үйге/үй үшін Genitive p(a) wasip(a) үйдің Causative rayku wasirayku үйдің себебінен Locative pi wasipi үйде Directional man wasiman үйге қарай Inclusive piwan, puwan wasipiwan, wasipuwan үйді қоса алғанда Terminative kama, yaq wasikama, wasiyaq үйге дейін Transitive (rin)ta wasinta үйден өту арқылы Ablative manta, piqta wasimanta, wasipiqta үйден, үй ішінде Comitative (ni)ntin wasintin үймен бірге Immediate raq wasiraq бірінші үй Intrative pura wasipura үйлер арасында Exclusive lla(m) wasilla(m) тек үй Comparative naw, hina wasinaw, wasihina үйден гөрі

Алюминийлер

Артық сөздерді қалыптастыру үшін сын есімге ta немесе кейде lla қосымшасы қосылады: allin – allinta ("жақсы – жақсырақ"), utqay – utqaylla ("жылдам – жылдамырақ"). Олар көрсету есімдеріне жұрнақтар қосу арқылы да қалыптасады: chay ("сол") – chaypi ("сол жерде"), kay ("бұл") – kayman ("мұнда"). Тұрақты артық сөздер де бар. Еуропалықтарға qhipa сөзінің "артында" және "болашақта" екі мағынаны білдіретіні, ал ñawpa сөзінің "алдында, қарсаңында" және "өткен шақта" мағыналарын білдіретіні қызық көрінеді. Кечуа (сондай-ақ, аймара) тіліндегі кеңістіктік және уақыттық ұғымдар еуропалық тілдермен салыстырғанда кері байланысты. Кечуа тілінде сөйлейтіндер үшін біз болашаққа кері жылжимыз (оны көре алмаймыз: ол белгісіз), ал өткен шаққа бет бұрамыз (оны көре аламыз: ол есте сақталады).

Грамматикалық бөлшектер

Бөлшектер өзгетелмейді: олар жұрнақтарды қабылдамайды. Олар салыстырмалы түрде сирек кездеседі, бірақ ең көп таралғандары – "иә" деген мағынаны білдіретін "ари" және "жоқ" деген мағынаны білдіретін "мана". Бірақ "мана" кейбір жұрнақтарды қабылдай алады, мысалы n/m (manan/manam), raq (manaraq 'әлі емес') және chu (manachu? 'немесе жоқ па?'), мағынасын күшейту үшін. Басқа бөлшектерге – "эй, сәлем" және испан тілінен алынған кейбір сөздер жатады, мысалы, "пиру" (испан тілінен "pero" – "бірақ") және "синука" (испан тілінен "sino" – "көбінесе").

Афикс немесе клитик

Дәлелді морфемалар маркерлер немесе морфемалар деп аталады. Әдебиетте дәлелді морфемалардың аффикс ретінде не клитика ретінде жұмыс істейтіні, немесе олай еместігі туралы пікірлер келеді. Кейбір жағдайларда, мысалы, Ванка Кэчуа тілінде, олар энклитика болып табылады. Lefebvre және Muysken (1998) бұл мәселені жағдайлар тұрғысынан қарастырады, бірақ аффикс пен клитика арасындағы шекараның анық емес екенін айтады. Осы бөлімдерде екі термин де мағынасы бірдей қолданылады.

Сөйлемдегі орын

Кэчуа тілдеріндегі дәлелдеулер – "екінші позициялық энклитикалар" болып табылады, олар әдетте сөйлемдегі алғашқы құрамдас бөлікке жалғанады, бұл мысалда көрсетілгендей. Дегенмен, олар назар аударуға тиіс құрамдас бөлікке де жалғануы мүмкін. Кейде бұл жалғаулы жұрнақ назар аударуға тиіс бөлікке жалғанады деп сипатталады, әсіресе Яру кечуа тілінің Тарма диалектісінде, бірақ бұл кечуа тілінің барлық нұсқаларына қатысты емес. Хуануко кечуа тілінде дәлелдеулер –qa тақырып белгісімен көрсетілген кез келген тақырыптан кейін келуі мүмкін, ал дәлелдеу элементі негізгі етістіктен бұрын тұруы керек немесе өзі негізгі етістік болуы тиіс. Алайда, осы ережеден ауытқулар да бар, және сөйлемде тақырыптар неғұрлым көп болса, сөйлемнің әдеттегі үлгіден қабысуының ықтималдығы артады.

Дәлелді афикстерді қалдыру және шамадан тыс пайдалану

Кейбір грамматикалық құрылымдарда дәлелдік маркер мүлдем қолданылмайды. Барлық кечуа тілдерінде дәлелдік тәуелді сөйлемде пайда болмайды. Бұл жоғалуды көрсету үшін ешбір мысал келтірілмеген. Кечуа тілінде жоғалу жағдайлары болады. Сөйлемнің мағынасы контексттегі басқа сөйлемдермен бірдей дәлелділікке ие деп түсініледі. Кечуа тілінде сөйлейтіндер дәлелдік маркерлерді қаншалықты жоғалтатыны жағынан әртүрлі, бірақ олар тек байланысты сөйлеуде ғана кездеседі. Дәлелдік маркерлерді жоғалтудың қызықты қарсылығы – дәлелдік маркерлерді шамадан тыс қолдану. Егер сөйлеуші ешқандай себепсіз тым көп дәлелдік маркерлерді қолданса, оның тілдік білімі күмәнді болуы мүмкін. Мысалы, –m(i) маркерін артық қолдану басқаларды сөйлеушінің ана тілі емес екеніне, ал кейбір жағдайларда психикалық ауруға шалдыққанына сендіруі мүмкін. Дәлелдік маркерлерді дұрыс қолданбаған жағдайда, қоғамдағы беделі төмендеуі мүмкін. Сөйлеушілер дәлелдік маркерлерді біледі және балаларды нақтылық пен шыншылдықтың маңыздылығына үйрету үшін тіпті мақалдарды қолданады. Нақтылық пен ақпарат көзі ең маңызды нәрселердің бірі болып табылады. Олар – адамдардың өзара қарым-қатынасының қуатты және тиімді құралы.

Медиа

Перуде 2016 жылы "Ñuqanchik" (барлығымыз) атты кечуа тіліндегі жаңалықтар бағдарламасы басталды. Көптеген Анд таулы музыканттары өз ана тілдерінде, оның ішінде кечуа және аймара тілдерінде әндер жазады және орындайды. Белгілі музыкалық топтар: Los Kjarkas, Kala Marka, J'acha Mallku, Savia Andina, Wayna Picchu, Wara, Alborada, Uchpa және тағы да басқалары. Кечуа және кечуа-испан тілдерінде жазатын бірнеше блогерлер, сондай-ақ кечуа тіліндегі подкаст бар. 1961 жылы Перуде түсірілген "Кукули" фильмі кечуа тілінде сөйленген алғашқы фильм болды. 1977 жылғы "Жұлдыздық соғыстар" ғылыми-фантастикалық фильміндегі әйел персонаж Гридо кечуа тілінің жеңілдетілген нұсқасында сөйлейді. Бірінші тұлғадан ату ойыны Overwatch 2 перулік кейіпкер Иллариді ұсынады, оның кейбір сөздері кечуа тілінде айтылады.