Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Абориген тілдерінің үздіксіздігі
Aboriginal language continuum
Кри (/k//r//iː/ ; сондай-ақ Кри-Монтанье-Наскапи деп те аталады) – 2021 жылы Канаданың Солтүстік-Батыс аумақтарынан Альбертаға, Лабрадорға дейін шамамен 86 475 жергілікті халықтың сөйлейтін алгонкин тілдерінің диалектілік үздіксіздігі. Егер бір тіл ретінде қарастырылса, Канадада ең көп сөйлейтін абориген тілі болып табылады.
Cree (/k//r//iː/ ; also known as Cree–Montagnais–Naskapi) is a dialect continuum of Algonquian languages spoken by approximately 86,475 indigenous people across Canada in 2021, from the Northwest Territories to Alberta to Labrador. If considered one language, it is the aboriginal language with the highest number of speakers in Canada.
Шығуы және таралуы
Кри тілінің 2500-3000 жыл бұрын Алгонкин тілінің түпкі нұсқасынан, Ұлы көлдер маңындағы белгісіз аймақта пайда болған диалект ретінде туған деп саналады. Протокри тілінің сөйлеушілері солтүстікке қарай жылжып, Джеймс шығанағының екі жағында екі топқа бөлінген. Шығыс тобы кейін жеке-жеке диалекттерге біліне бастады, ал батыс тобы одан кешікпей ерекше диалекттерге бөлінді. Осыдан кейін әртүрлі топтардың қалай пайда болғаны және қозғалысы туралы нақты айту қиын, себебі салыстыру үшін тілдерде жазба жұмыстар жоқ, ал еуропалықтардың сипаттамалары жүйелі емес. Сонымен қатар, алгонкин халқы екі тілділік дәстүріне ие және тіпті көршілерден жаңа тілді қабылдауға бейім. 20-ғасыр антропологтары мен тері саудасы тарихшылары арасындағы дәстүрлі пікір бойынша, Батыс Вудс Кри және Жазық Кри (демек, олардың диалектілері) 1670 жылға дейін басқа Кри тайпаларынан ерекшеленбеген, себебі Крилер Джеймс шығанағына жақын жердегі өз отанынан еуропалықтардың қару-жарағына қол жеткізу үшін кеңейген. Алайда, 1987 жылы Америка Үнді мұражайының қызметкері Джеймс Смит археологиялық және тіл білімі саласындағы дәлелдердің көптігі Крилерді еуропалықтармен қарым-қатынас жасамас бұрын Альбертаның Бейбітшілік өзені айманына дейін батысқа жылжытқанын мәлімдеді.
Cree is believed to have begun as a dialect of the Proto Algonquian language spoken between 2,500 and 3,000 years ago in the original Algonquian homeland, an undetermined area thought to be near the Great Lakes. The speakers of the proto Cree language are thought to have moved north, and diverged rather quickly into two different groups on each side of James Bay. The eastern group then began to diverge into separate dialects, whereas the western grouping probably broke into distinct dialects much later. After this point it is very difficult to make definite statements about how different groups emerged and moved around, because there are no written works in the languages to compare, and descriptions by Europeans are not systematic; as well, Algonquian people have a tradition of bilingualism and even of outright adopting a new language from neighbours. A traditional view among 20th century anthropologists and historians of the fur trade posts that the Western Woods Cree and the Plains Cree (and therefore their dialects) did not diverge from other Cree peoples before 1670, when the Cree expanded out of their homeland near James Bay because of access to European firearms. By contrast, James Smith of the Museum of the American Indian stated, in 1987, that the weight of archeological and linguistic evidence puts the Cree as far west as the Peace River Region of Alberta before European contact.
Синтаксисі
Кри тілінде күрделі полисинтетикалық морфосинтаксис бар. Кри диалектілерінде сөйлем құрылымы тұрғысынан кең таралған грамматикалық ерекшелік – еркін сөз тәртібі. Сөздердің ретін анық ережелер немесе құрылымдар емес, керісінше, "тақырыптар мен толықтырғыштар етістіктің жалғаулары арқылы білдіріледі". Сөйлемдегі субъект, предикат және объект (SVO) реті өзгеруі мүмкін, мысалы, SVO, VOS, OVS және SOV. Обыация – кри тілінің маңызды ерекшелігі. Обыацияны басқа (жақын) сөйлеушіге қарағанда сөйлеудің маңыздылығы бойынша төмен тұрған үшінші жақ ретінде қарастыруға болады. "Обыативті есімдер, [мысалы, жазық кри диалектісінде] –а суффиксімен белгіленеді және жақын үшінші жақтан шеттеу үшінші жақтарды көрсету үшін қолданылады". Мысалы:
Cree features a complex polysynthetic morphosyntax. A common grammatical feature in Cree dialects, in terms of sentence structure, is non regulated word order. Word order is not governed by a specific set of rules or structure; instead, "subjects and objects are expressed by means of inflection on the verb". Subject, Verb, and Object (SVO) in a sentence can vary in order, for example, SVO, VOS, OVS, and SOV. Obviation is also a key aspect of the Cree language(s). In a sense, the obviative can be defined as any third person ranked lower on a hierarchy of discourse salience than some other (proximate) discourse participant. "Obviative animate nouns, [in the Plains Cree dialect for instance], are marked by [a suffix] ending –a, and are used to refer to third persons who are more peripheral in the discourse than the proximate third person". For example:
–а жалғауы Сюзанды обыативті, яғни сөйлеуден ең алыс тұрған "төртінші" жақ ретінде көрсетеді. Вольфарт пен Кэрролл. Шығыс диалектілері тек латын әліпбиін қолданады. Алаңдық кри, Вудс кри және батыс батпақты кри диалектілері батыс кри сылбырларын, ал шығыс батпақты кри, шығыс кри, моос кри және Наскапи диалектілері шығыс кри сылбырларын пайдаланады.
The suffix a marks Susan as the obviative, or 'fourth' person, the person furthest away from the discourse. Wolfart and Carroll The easternmost dialects are written using the Latin script exclusively. The dialects of Plains Cree, Woods Cree, and western Swampy Cree use Western Cree syllabics and the dialects of eastern Swampy Cree, East Cree, Moose Cree, and Naskapi use Eastern Cree syllabics.
Романшалау
Plains Cree және Swampy Cree үшін Стандартты римдік орфография (SRO) диалектінің он дауыссыздығын (p, t, c, k, s, m, n, w, y және h) және жеті дауыстысын (a, i, o, ā, ī, ō және ē) көрсету үшін ISO негізгі латын әліпбиінің он төрт әрпін пайдаланады. Үлкен әріптер қолданылмайды. Осы әріптердің дыбысталу ерекшеліктері немесе орфографиялық варианттары туралы толық ақпаратты § Дыбыстану бөлімінен қараңыз. Woods Cree тіліндегі [th] дыбысы th немесе ð деп жазылады. Plains және Swampy тілінде жазылған материалдарда, Swampy тілінде айтылатын жағдайда y әрпі ý-ге, ал n әрпі ñ-ге өзгертіледі. Толық пунктуация қолданылады. Сонымен қатар, басқа тілдердегідей, қайда, қашан, не, неге, кім сияқты басқа сұрақтар да қолданылуы мүмкін, сондықтан осындай сұрақтарды кри тілінде де сұрақ белгісімен белгілеуге болады. Сөздің түбірінен алдынан келетін қосымшаны (әсіресе, етістіктерге ("preverbs" немесе "өзгермейтін превербтер") немесе есімдерге ("prenouns" немесе "өзгермейтін пренаун") қосылатын қосымшаларды) бөліп көрсету үшін тыныс белгісі қолданылуы мүмкін. Мысалы, ('Сөйлей баста!') сөзі "Note" сөзінен алынған, ол жеке сөз ретінде де, сөздің түбірінің бөлігі ретінде де қолданылмайды. Элементтің қосымша екенін анықтау қиын жағдайлар да бар. Кейбір жиі қолданылатын күрделі сөздер тыныс белгісіз жазылуы мүмкін. Мичиф тілі әлі де Канаданың орталық бөлігінде және Солтүстік Дакота штатында қолданылады. Бунги – шотланд ағылшын тілі, шотланд тілі, шотланд гаэл тілі, кри және оджибве тілдеріне негізделген креол тілі. Оның лексикалық қорына кейбір француз сөздері де енген. Бұл тіл 1800 жылдардың ортасы мен соңында Қызыл өзен елді мекенінде (қазіргі Винипег, Манитоба штаты) және оның айналасында гүлденді. Бунги қазірге тарта дерлік жойылды, өйткені оның ерекшеліктері стандартты ағылшын тілінің пайдасына тасталып кетті. Кри тілі Канададағы тағы бір аралас тілге, Нехипватқа да енді, ол кри және Ассинибойн тілдерінің қосындысынан құралған. Нехипват тек Оңтүстік Саскачеван провинциясының бірнеше резервацияларында табылса, қазір жойылуға жақын тұр. Оның құрылымы туралы ештеңе белгілі емес.
For Plains Cree and Swampy Cree, Standard Roman Orthography (SRO) uses fourteen letters of the ISO basic Latin alphabet to denote the dialect's ten consonants (p, t, c, k, s, m, n, w, y and h) and seven vowels (a, i, o, ā, ī, ō and ē). Upper case letters are not used. For more details on the phonetic values of these letters or variant orthographies, see the § Phonology section above. The sound of Woods Cree is written th, or ð in more recent material. Plains and Swampy material written to be cross dialectical often modify y to ý and n to ñ when those are pronounced in Swampy.) full punctuation is used. Additionally, other interrogatives (where, when, what, why, who) can be used, as in other languages, and questions marks can thus be used for such questions in Cree as well. Hyphenation can be used to separate a particle from the root word that it prefixes, especially particles that precede verbs ("preverbs" or "indeclinable preverbs") or nouns ("prenouns" or "indeclinable prenouns"). One example is ('start speaking! '), derived from Note that can neither stand alone as a separate word, nor is it an essential part of a stem. There are some more complex situations where it is difficult to determine whether an element is a particle. Some frequently used compound words can be written as unhyphenated. Michif is still spoken in central Canada and in North Dakota. Bungi is a creole based on Scottish English, Scots, Scottish Gaelic, Cree, and Ojibwe. Some French words have also been incorporated into its lexicon. This language flourished at and around the Red River Settlement (the modern day location of Winnipeg, Manitoba) by the mid to late 1800s. Bungi is now virtually extinct, as its features are being abandoned in favor of standard English. Cree has also been incorporated into another mixed language within Canada, Nehipwat, which is a blending of Cree with Assiniboine. Nehipwat is found only in a few southern Saskatchewan reserves and is now nearing extinction. Nothing is known of its structure.
Құқықтық мәртебе
Кри халқының әлеуметтік және құқықтық жағдайы Канада бойынша әртүрлі. Кри тілі Солтүстік-Батыс территориясының он бір ресми тілінің бірі болып табылады, бірақ онда Форт-Смит қаласының маңындағы аз ғана адамдар қолданады. Сонымен қатар, бұл тіл Солтүстік Квебектегі Джеймс Бэйдің Эию Иштчи аймақтық үкіметінің екі басты тілінің бірі, екіншісі – француз тілі.
The social and legal status of Cree varies across Canada. Cree is one of the eleven official languages of the Northwest Territories, but is only spoken by a small number of people there in the area around the town of Fort Smith. It is also one of two principal languages of the regional government of Eeyou Istchee James Bay in Northern Quebec, the other being French.