Кіріспе
Түркиядағы ежелгі қала Термесос (грекше Τερμησσός Termissós) – Тавр тауларындағы Солим (қазіргі Гүллүк Дағы) тауының оңтүстік-батысында 1000 метрден астам биіктікте салынған Пизидия қаласы (қазіргі Коркутели, Анталия провинциясы, Түркия). Ол Анталиядан солтүстік-батысқа қарай 17 шақырым жерде орналасқан. Қала Гүллүк Дағының басына салынған табиғи платформада, Анталияның айналасындағы травертин тауларынан 1665 метр биіктікке көтеріледі. Қарағайлы ормандармен жасырылған, тыныш және табиғаты бұзылмаған бұл орын ерекше атмосфераға ие және көптеген басқа ежелгі қалалардан өзгеше. Термесос – Түркиядағы ежелгі қалалардың ең жақсы сақталғандарының бірі. Қалаға Гомердің "Илиада" дастанында Беллерофонт аңызымен байланысты айтылған Солимдер негіз салған. Табиғи және тарихи байлығы үшін қала өзінің атын алған ұлттық саябаққа, Гүллүк Термесос тауының ұлттық саябағына енгізілген.
Termessos (Greek Τερμησσός Termissós) was a Pisidian city built at an altitude of more than 1000 metres at the south west side of the mountain Solymos (modern day Güllük Dağı) in the Taurus Mountains (modern day Korkuteli, Antalya Province, Turkey). It lies 17 kilometres to the north west of Antalya. It was founded on a natural platform on top of Güllük Dağı, soaring to a height of 1,665 metres from among the surrounding travertine mountains of Antalya. Concealed by pine forests and with a peaceful and untouched appearance, the site has a distinct atmosphere and is unique compared to many other ancient cities. Termessos is one of the best preserved of the ancient cities in Turkey. The city was founded by the Solims, who were mentioned by Homer in the Iliad in connection with the legend of Bellerophon. Because of its natural and historical riches, the city has been included in a national park bearing its name, the Mount Güllük Termessos National Park.
Тарих
Қаланың мифтік негізін қалаушы – Беллерофонт. Термесос тарихының белгілі бөлігі негізінен б.з.б. 333 жылы Александр Македонскийдің қаланы қоршауымен басталады; ол қаланы бүркіттің ұясына теңеп, оны бағындыра алмаған аз қалалардың біріне жатқызды. Осы оқиғамен айналысқан және Термесостың стратегиялық маңыздылығын жазған ежелгі тарихшылардың бірі Ариан, қаланы қоршап тұрған табиғи кедергілердің мызғымас екенін, тіпті шағын күш те оны оңай қорғай алатынын атап көрсетті. Арианның 1,26,6 жылнамаларында қаланың Фригияның ішкі аймағынан Памфилия жазығына дейінгі тау асуында орналасқандығы сипатталған. Александр Памфилиядан Фригияға өтуді қалаған, ал Арианның сөзіне қарағанда, жол Термесс арқылы өткен. Басқа да төменгі және оңай өту жолдары болғандықтан, Александрдың неліктен тік Енице асуын таңдағаны әлі де даулы мәселе. Тіпті Пергедегі меймандостары Александрды қателесіп, дұрыс емес жолға түсірген делінеді. Александр Термессиандар жапқан асу арқылы өтуге тырысып, көп уақыт пен күш жұмсады, ашуланып Термесске қарай бұрылып, оны қоршады. Қаланы жаулап ала алмайтынын білген Александр шабуылға бармай, солтүстікке қарай жылжып, ашуын Сагалассосқа төкті. Страбонның айтуынша, Термесос тұрғындары өздерін солимдер деп атаған және олар Пизидиялықтар болған. Олардың аты, сондай-ақ олар тұрған тауға берілген ат, Анатолиялық құдай Солимден шыққан, ол кейіннен Зевспен теңестіріліп, Зевс Солимге табынушылыққа әкелді. Бұл атау бүгінге дейін Анталия аймағындағы кейбір адамдардың тегі ретінде сақталған, олардың солимдік тегіне дәлел болып табылады. Термесос монеталарында көбінесе осы құдай бейнеленген және оның есімі жазылған. Тарихшы Диодор Термесос тарихындағы тағы бір ұмытылмас оқиғаны толыққанды баяндап берді. Б.з.б. 319 жылы Александрдың өлімінен кейін оның генералдарының бірі Антигон Монофтальмос өзін Кіші Азияның билеушісі деп жариялап, Писидиядан қолдау алған қарсыласы Алкетеспен шайқасуға аттанды. Оның әскері шамамен 40 000 жаяу әскер, 7 000 атты әскер және көптеген пілден тұрды. Алкетес пен оның серіктері осы күшті әскерді жеңе алмай, Термесске қашып келді. Термессиандар Алкетеске көмектесетінін уәде берді. Осы кезде Антигон қала алдына келіп, лагерь құрып, қарсыласын ұстап беруді талап етті. Қаланың ақсақалдары македониялық шетелдік үшін қаланы апатқа тікелей ұшыратуды қаламағандықтан, Алкетесті Антигонға тапсыруды шешті. Алайда Термесос жастары өз сөздерін орындап, жоспарға келіспеді. Ақсақалдар Антигонға елшілерді жіберіп, Алкетесті ұстап беру ниеттерін хабарлады. Термесос жастары қаланы жасырын түрде тастап кетуді жоспарлады. Алкетес тұтқындалатынын білген соң, жауларына тапсырылғаннан гөрі өлімді артық көрді және өз-өзіне қол жұмсады. Ақсақалдар оның мәйітін Антигонға тапсырды. Антигон үш күн бойы мәйітке түрлі жазалар бергеннен кейін, Писидиядан кетіп, мәйітті жерлеместен тастап кетті. Жастар осы оқиғаға қатты ренжіді, Алкетестің мәйітін тауып алып, оны құрметпен жерлеп, оның есіне әдемі ескерткіш орнатты. Термесос порттық қала болмаған, бірақ оның жері оңтүстік-шығысқа қарай Атталия шығанағына (Анталия) дейін созылған. Теңізге байланысы болғандықтан, қаланы Птолемейлер басып алды. Ликияның Аракса қаласынан табылған жазу Термесос туралы маңызды мәліметтер береді. Бұл жазуға сәйкес, б.з.б. 2-ғасырда Термесос белгісіз себептермен Ликия қалаларының лигасымен соғысқан, ал 189 жылы Пизидиялық көршісі Исиндамен де шайқасқан. Осы уақытта Термесс Минор колониясы 85 км оңтүстік-оңтүстік-батысқа (Оиноанда) б.з.б. 2-ғасырда құрылған. Термесос Пергамон патшасы Аттал II-мен достық қарым-қатынасқа кірісіп, ежелгі жауы Селгеге қарсы күресуге көмектесті. Аттал II осы достықты Термессте екі қабатты стоа салып еске алды. Термесос Римнің одақтасы болғандықтан, б.з.б. 71 жылы Рим Сенаты оған тәуелсіз мәртебе берді; осы заңға сәйкес оның бостандығы мен құқықтары кепілдік берілді. Бұл тәуелсіздік ұзақ уақыт бойы сақталды, жалғыз ерекшелігі Галатия патшасы Аминтаспен (б.з.б. 36-25 жылдары билеген) одақтасу болды. Бұл тәуелсіздік Термесос монеталарында да көрсетілген, оларда "Автономды" деген жазу бар. Термесос қаласының соңы жер сілкінісі кезінде су құбырының қирауымен келді, бұл қалаға су жеткізілімін тоқтатты. Қала тасталып кетті (жылы белгісіз), бұл оның бүгінгі таңдағы керемет сақталуын түсіндіруге көмектеседі.
Қадамдасу
Негізгі жолдан қалаға қатысты тік жол шығады. Осы жолдан атақты Йенице асуын көруге болады, одан Термессиандар "Патша көшесі" деп атаған ежелгі жол өтеді, сондай-ақ эллиндік дәуірдегі бекініс қабырғалары, су сақтағыштар және көптеген басқа да ескерткіштер бар. Термессос халқының қаржысына біздің заманымыздың 2-шы ғасырында салынған Патша көшесі қала қабырғаларынан жоғары өтіп, қала орталығына дейін түзу сызықпен созылады. Қала қақпасының шығыс жағындағы қабырғада тастаған құйма арқылы болжам жасайтын өте қызықты жазулар бар. Рим империясының тарихы бойында осындай сиқыр, жақсылық-жамандыққа сену және шарбақтыққа байланысты нанымдар кеңінен таралған. Термессиандардың болжам айтуға қызығушылығы болған болуы мүмкін. Мұндай жазулар әдетте төрт-бес жолдан тұрады және құйма тасталатын сандар, болжам жасау үшін қайдарылған құдайдың аты және сол құдайдың кеңесімен берілген болжамның мәні жазылған.
Негізгі алаң
Термессиан қаласындағы басты ресми ғимараттар ішкі қабырғалардан сәл ары қарай, жазық жерде орналасқан. Осы құрылыстардың ең көрнектісі – агора, ол өте ерекше сәулеттік сипаттамаларға ие. Бұл ашық ауадағы базардың едені тас блоктармен көтерілген, ал солтүстік-батыс жағында бес үлкен су сақтағыш (цистерна) қазылған. Агора үш жағынан стоалармен қоршалған. Солтүстік-батыстағы екі қабатты стоадағы жазуда көрсетілгендей, Пергам патшасы Аттал II (б.з.д. 150-138 жылдары билік еткен) оны Термесске достығының белгісі ретінде сыйлаған. Ал солтүстік-шығыс стоасын бай термессиан Осбарас салған, ол, әлдебір, Атталдың стоасын үлгі еткен. Агораның солтүстік-шығысындағы қираған ғимараттар гимназияға тиесілі болуы мүмкін, бірақ оларды ағаштардың арасында анықтау қиын. Екі қабатты ғимараттың ішкі ауласы күмбезделген бөлмелермен қоршалған. Сыртқы бөлігі нишалармен және дор стиліндегі әшекейлермен безендірілген. Бұл құрылыс біздің заманымыздың I ғасырына жатады.
Театр
Агораның шығысында театр орналасқан. Памфилия жазығына көрініс ашатын бұл ғимарат, Термессос жазығындағы ең таныларлық құрылыс екені сөзсіз. Ол эллиндік дәуірдегі театр жоспарын сақтап қалған римдік театрдың ерекшеліктерін нақты көрсетеді. Эллиндік кавеа, яки жартылай дөңгелек отыру орны, диазомамен екіге бөлінеді. Диазомадан жоғары сегіз қатар орындық, ал төменде он алты қатар орындық орналасқан, бұл шамамен 4–5 мың көрерменді қабылдауға мүмкіндік береді. Үлкен аркалы кіреберіс кавеяны агорамен байланыстырады. Оңтүстік парадос римдік дәуірде күмбезделген, ал солтүстік парадосы бастапқы ашық күйінде сақталған. Сахна ғимараты біздің заманымыздың II ғасырына тән ерекшеліктерді көрсетеді. Оның артында ұзын, тар бөлме орналасқан. Бұл бөлме пьеса ойналатын подиуммен, әсем әшекейленген қасбеттің (сценае фронс) ішіндегі бес есік арқылы байланысады. Сахнаның астында бес кішкентай бөлме бар, онда жабайы жануарлар оркестр аренасындағы айқасқа дейін ұсталып тұрған. Басқа классикалық қалалардағыдай, театрдан шамамен 100 метр қашықтықта ода орналасқан. Кішкентай театрға ұқсайтын бұл ғимарат б.з.б. I ғасырына жатсады. Ол шатырына дейін жақсы сақталған және ең жоғары сапалы тік төртбұрышты тас қалаумен ерекшеленеді. Жоғарғы қабаты дор стилінде безендірілген, төртбұрышты тас блоктарымен қаланған, ал төменгі қабаты әшекейсіз және екі есікпен жабдықталған. Ғимараттың бастапқыда шатыры болғаны анық, себебі ол шығыс және батыс қабырғаларындағы он бір үлкен терезе арқылы жарық алған. 25 метрге дейін жететін бұл шатырдың қалай орнатылғаны әлі анықталған жоқ. Қазіргі уақытта ғимараттың іші топырақ пен қиыршық тастарға толы болғандықтан, оның отыру орналасуын немесе сыйымдылығын анықтау мүмкін емес. Орындықтардың саны шамамен 600–700-ге жететін болса керек. Қиыршық тастардың арасынан түрлі-түсті мәрмәр сынықтары табылған, бұл ішкі қабырғалар мозаикамен әшекейленген болуы мүмкін деген болжамға негіз салады. Бұл сәнді ғимарат кеңес палатасы (булевтерион) ретінде де қызмет еткен болуы мүмкін.
Ғибадатханалар
Термессос қаласында әртүрлі өлшемдегі және типтегі алты ғибадатхана табылды. Олардың төртеуі киелі орын болған аймақта, одеонның жанында орналасқан. Бұл ғибадатханалардың біріншісі одеонның тікелей арт жағында салынған және өте әдемі тас қалаумен ерекшеленеді. Бұл қаланың бас құдайы Зевс Солимейге арналған ғибадатхана болған деген жорамал бар. Алайда, оның 5 метрлік қабырғаларынан басқа, осы ғибадатханадан көп нәрсе қалмаған. Екінші ғибадатхана одеонның оңтүстік-батыс бұрышына жақын орналасқан. Оның камерасы 5,50 × 5,50 метрлік және ол простилос типтес. Ішкі жағындағы әлі толық сақталған кіреберісте табылған жазуға сәйкес, бұл ғибадатхана Артемидаға арналған. Бұл кіреберістің екінші жағында осы әйелдің туысының мүсіні, жазулы тұғырға қойылған. Ғибадатхананың стилі б.з. 2 ғасырының соңына жатады. Артемида ғибадатханасының шығысында дорлық ғибадатхананың қалдықтары орналасқан. Ол периптеральді типтес, әр жағында алты немесе он бір бағанасы бар; мөлшеріне қарағанда, ол Термессостағы ең үлкен ғибадатхана болған деуге болады. Қалған рельефтер мен жазулар бойынша, ол да Артемидаға арналған. Одан шығысқа қарай, тасқа қазылған террасада тағы бір кішкентай ғибадатхананың қираған қалдықтары жатыр. Ғибадатхана биік тұғырға орналасқан, бірақ ол қай құдайға арналғаны әзірге белгісіз. Дегенмен, классикалық ғибадатхана архитектурасының қағидаларына қайшы, осы ғибадатханаға кіреберіс оң жақта орналасқан, бұл оның жартылай құдайға немесе батырға тиесілі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол б.з. 3 ғасырының басына жатады. Ал қалған екі ғибадатхана Атталдың стоасының жанында орналасқан, олар коринфтік тәртіпке жатады және простилос типтес. Әлі белгісіз құдайларға арналған бұл ғибадатханалар б.з. 2 немесе 3 ғасырына жатады.
Қаланың басқа бөліктері
Бұл кең орталық аймақта орналасқан барлық ресми және діни ғимараттардың ішіндегі ең қызықтыларының бірі – римдік дәуірдегі үй. Батыс қабырғаның бойындағы алты метр биіктікке дейін көтерілген дорилік тәртіп есігінің үстінен жазуды көруге болады. Бұл жазуда үй иесі қаланың негізін қалаушы ретінде мадақталған. Әрине, бұл үй Термессос қаласын құрған адамның үйі емес. Мүмкін, бұл қалаға көрсеткен ерекше қызметі үшін иесіне берілген сыйлық болса керек. Мұндай үйлер әдетте ақсүйектер мен байларға тиесілі болған. Бас кіреберіс залға, ал екінші кіреберіс орталық аулаға, яғни атриумға жетелейді. Ауланың ортасында жаңбыр суын жинауға арналған имплювиум немесе тоған орналасқан. Атриум мұндай үйлердің күнделікті өмірінде маңызды орын атқарды және қонақтарды қабылдау үшін де пайдаланылды. Сондықтан ол көбінесе әсем безендірілген. Үйдің қалған бөлмелері атриум төңірегінде орналасқан. Қаланың солтүстік-оңтүстік бағытында кең, дүкендермен қатарласқан жолдар өтеді. Жолдың бағаналары арасындағы кеңістік көбінесе жеңіске жеткен спортшылардың, әсіресе күрескерлердің мүсіндерімен толтырылған. Осы мүсіндердің жазылған негіздері әлі де өз орнында тұр, оларды оқып біз осы көшенің ежелгі сұлулығын қайта жасай аламыз.
Зираттар
Қаланың оңтүстігінде, батысында және солтүстігінде, көбінесе қала қабырғаларының ішінде, жартастан қашалған қабірлері бар үлкен зираттар орналасқан, олардың біреуі Алкетеске тиесілі деп саналады. Өкінішке орай, қабір қазына іздеушілердің шабуылына ұшыраған. Қабірдің ішінде клиннің артындағы бағаналар арасында түрлі өрнектелген торы ойылып жасалған; жоғары жағында әшекейлі фриз болған болуы мүмкін. Қабірдің сол жағында б.з.б. 4 ғасырға жататын атқа отырған әскердің бейнесі бейнеленген. Термессос жастары генерал Алкетестің қазасынан терең қайғыға батып, оған керемет қабір салғаны мәлім, ал тарихшы Диодор Алкетестің Антигонмен ат үстінде шайқасқанын жазған. Осы сәйкестіктер бұл қабірдің шынымен Алкетеске тиесілі екенін және рельефте оның бейнеленгенін көрсетеді. Қаланың оңтүстік-батысындағы тығыз ағаштар арасында ғасырлар бойы жасырылған саркофагтар адамды бірден тарихи салтанаттың тереңдігіне алып барады. Өлгендер осы саркофагтарға киімдері, әшекейлері және басқа да құнды заттарымен бірге қойылған. Кедейлердің денелері қарапайым тас, саз немесе ағаш саркофагтарға жерленген. Б.з. 2 және 3 ғасырларына жататын бұл саркофагтар көбінесе биік тұғырға орнатылған. Ал байлардың отбасылық қабірлерінде саркофагтар марқұмның және оның әулетінің бейнесімен немесе оның қасына жерленуге рұқсат алғандардың есімдерімен бірге әсем безендірілген құрылымдарға қойылған. Осылайша пайдалану құқығы ресми түрде кепілдендірілген. Осылайша, нақты бір қабірдің тарихын анықтауға болады. Сонымен қатар, саркофагтарды ашуға тырылғандарды тоқтату және қабір тонаушыларды қорқыту үшін құдайлардың ашуын оятуға шақыратын жазулар табылады. Жазуларда осы ережелерді бұзғандарға тағайындалған айыппұлдар да көрсетілген. Бұл айыппұлдар 300-ден 100 000 динарға дейін жетеді және көбінесе Зевс Солимей атынан қала қазынасына төленген. Термессос біртіндеп құлдырап, 5 ғасырда тасталып кеткен. Мұнда табылған қалдықтардың арасында қабырғалар, Адрианның жеңіс аркасы, су сақтағыштар, театр, гимназия, агора, одеон және героон бар. Шашырап жатқан қабірлердің арасында Алкетес, Агатемерос және арыстанмен безендірілген саркофагтарды көруге болады, олар өте ерекше. Термессоста әліге дейін қазба жұмыстары жүргізілмеген.